Nhiều sản phụ sau sinh thường được dặn dò phải kiêng khem nghiêm ngặt, từ việc không được uống nước đá, ăn kem cho đến việc tránh xa đồ ăn bảo quản trong tủ lạnh vì sợ làm "lạnh sữa", khiến bé bú vào bị đau bụng hoặc tiêu chảy. Quan niệm này phổ biến trong văn hóa dân gian ở nhiều nơi và khiến không ít bà mẹ cảm thấy áp lực, mệt mỏi trong giai đoạn nuôi con nhỏ.
Thực tế, việc mẹ ăn hay uống thực phẩm lạnh không làm bé bị tiêu chảy. Nhiệt độ của thức ăn hay đồ uống mẹ dung nạp vào dạ dày hoàn toàn không truyền trực tiếp vào sữa mẹ; cơ thể người mẹ luôn duy trì thân nhiệt ổn định để tạo ra nguồn sữa ấm tự nhiên cho trẻ bú.
Thức ăn lạnh vào cơ thể mẹ chuyển hóa như thế nào?
Khi người mẹ ăn thức ăn lạnh hoặc uống nước mát, nhiệt độ của thực phẩm chỉ tác động tạm thời lên khoang miệng, thực quản và dạ dày. Tại đây, nhờ hệ thống tuần hoàn và cơ chế điều hòa thân nhiệt nội tại, thức ăn sẽ nhanh chóng được làm ấm lên bằng nhiệt độ lõi cơ thể (khoảng 37 độ C) trước khi được tiêu hóa và hấp thu vào máu.
Sữa mẹ được tổng hợp từ các tuyến sữa thông qua hệ thống mao mạch máu chứ không phải từ ống dẫn trực tiếp từ dạ dày. Do đó, việc mẹ uống một cốc nước đá hay ăn một que kem không thể làm sữa mẹ bị "hạ nhiệt" hay biến chất. Sữa mẹ khi tiết ra luôn có nhiệt độ ổn định tương đương với thân nhiệt của người mẹ, đảm bảo sự an toàn và phù hợp tuyệt đối cho hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ.
Nhiều người cũng ngộ nhận rằng các đặc tính như tính hàn hay chất khí trong dạ dày mẹ có thể đi vào sữa. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa đã chỉ ra rằng các chất khí sinh ra trong ruột mẹ cũng như chất xơ không thể đi qua hàng rào máu vào sữa mẹ [1]. Tương tự, thực phẩm mang tính axit như trái cây họ cam quýt, dứa hay cà chua cũng không làm thay đổi độ pH của sữa mẹ [1].
Quan niệm dân gian và nguồn gốc nỗi sợ "hàn - nhiệt"
Nỗi lo về việc đồ lạnh gây hại cho trẻ bú bắt nguồn từ các học thuyết y học dân gian lâu đời. Tại nhiều nền văn hóa, người dân phân chia thức ăn theo tính "nóng" và "lạnh" (hàn - nhiệt) [2], [3]. Một số nghiên cứu nhân học ghi nhận niềm tin phổ biến cho rằng sữa mẹ đóng vai trò căn nguyên gây tiêu chảy nếu người mẹ không tuân thủ các quy tắc cân bằng nhiệt độ [2].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống tại khu vực Tam giác phía Bắc Trung Mỹ ghi nhận các bà mẹ có niềm tin sâu sắc về đặc tính "làm ấm" hoặc "làm mát" của thực phẩm [3]. Chẳng hạn, một số người kiêng cho con dùng các thực phẩm được xem là "mát" (như thịt gà, quả bơ, trái cây, khoai tây, đậu, trứng và chất béo) vì tin rằng chúng làm khởi phát hoặc trầm trọng thêm tình trạng ốm bệnh [3]. Trong khi đó, các loại nước sắc thảo mộc lại được dùng cho trẻ dưới 24 tháng tuổi nhằm mục đích "làm ấm" để phòng bệnh [3].
Các quan niệm sai lầm về dinh dưỡng của người mẹ đang cho con bú không chỉ tồn tại ở các nước đang phát triển mà còn xuất hiện rộng rãi ở châu Âu. Một nghiên cứu năm 2021 tại Ba Lan sử dụng phương pháp thăm dò chẩn đoán trên mẫu thuận tiện đã chỉ ra quy mô phổ biến của các quan niệm sai lầm liên quan đến chế độ ăn của mẹ, thành phần sữa người và các triệu chứng bất lợi ở trẻ bú [4]. Đáng chú ý, nghiên cứu này ghi nhận tình trạng nhân viên y tế vẫn có thói quen khuyến nghị các bà mẹ kiêng khem dự phòng mà không dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng [4].
Tại miền Nam Ấn Độ, một nghiên cứu cắt ngang năm 2016 trên 188 bà mẹ tại một bệnh viện công lập tuyến chuyển tuyến cũng cho thấy nhận thức về sữa mẹ còn nhiều thiếu sót [5]. Mặc dù 96,3% bà mẹ nhận thức nuôi con bằng sữa mẹ tốt cho trẻ và 79,8% thấy việc này dễ dàng hơn cho trẻ ăn nhân tạo, vẫn có 6% bà mẹ từng ngừng cho bú ở lần sinh trước khi con bị sốt/cảm lạnh, 18% ngừng bú khi con bị tiêu chảy và 26% ngừng khi con bị nôn trớ [5]. Nghiên cứu kết luận rằng những hiểu lầm và định kiến cần phải được điều chỉnh thông qua giáo dục sức khỏe [5].
Đâu là nguyên nhân thực sự khiến trẻ bú mẹ bị tiêu chảy?
Tiêu chảy ở trẻ bú mẹ hiếm khi bắt nguồn từ chế độ ăn uống thông thường của mẹ. Bằng chứng khoa học khẳng định trẻ bú mẹ hiếm khi phản ứng với loại thực phẩm mẹ ăn [1]. Vài loại thực phẩm từng được quan sát gây phản ứng thì lại khác nhau tùy từng cá thể trẻ, do đó việc khuyến cáo toàn bộ bà mẹ phải kiêng cữ các món nhất định là điều hoàn toàn không hợp lý [1].
Ngược lại, sữa mẹ chính là yếu tố bảo vệ trẻ mạnh mẽ trước nguy cơ nhiễm trùng tiêu hóa. Một nghiên cứu theo dõi dọc tại Mỹ theo dõi trẻ ở các mốc 2, 3, 4, 5, 6 và 7 tháng tuổi đã phân tích mối liên hệ giữa mức độ bú mẹ với bệnh tật ở trẻ [6]. Kết quả cho thấy nguy cơ tiêu chảy tăng lên khi lượng sữa mẹ mà trẻ nhận được giảm đi theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [6]. Khi kiểm soát đầy đủ các yếu tố gây nhiễu, nguy cơ tiêu chảy cao hơn có ý nghĩa thống kê ở nhóm trẻ hoàn toàn không được bú mẹ so với nhóm bú mẹ hoàn toàn (tỷ số chênh OR = 1,8) [6].
Nguyên nhân thực sự khiến trẻ bị tiêu chảy thường do nhiễm khuẩn đường ruột (virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng lây qua tay người chăm sóc, dụng cụ chứa sữa hoặc môi trường), mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột hoặc bất dung nạp lactose tạm thời. Khi trẻ bị tiêu chảy hoặc nôn trớ, việc tiếp tục cho con bú là cực kỳ quan trọng vì đợt tiêu chảy có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của trẻ, bao gồm cả chu vi vòng đầu [7].
Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn của mẹ
Nhiều gia đình ép sản phụ kiêng cữ quá mức, dẫn đến thực đơn nghèo nàn chỉ gồm thịt nạc kho khô và cơm trắng. Quan niệm tránh đồ cay vì sợ làm bé bị đau bụng quặn, đầy hơi, tiêu chảy hay phát ban là một ví dụ [1]. Mặc dù các loại hương vị mạnh như tỏi có thể làm thay đổi mùi vị của sữa mẹ, chúng thường không làm trẻ khó chịu hay quấy khóc [1]. Hai nghiên cứu cho thấy trẻ có mẹ dùng chiết xuất tỏi có xu hướng bú lâu hơn và dường như thích sự đa dạng hương vị trong sữa mẹ, từ đó có thể tạo thuận lợi cho việc cai sữa chuyển sang ăn dặm [1].
Bên cạnh đó, việc lo ngại thực phẩm gây đầy hơi như bắp cải, súp lơ trắng hay bông cải xanh cũng không có căn cứ, bởi vì tình trạng sinh hơi chỉ diễn ra trong lòng ruột của người mẹ chứ khí ga không thể đi vào dòng sữa [1].
Tuy nhiên, chế độ ăn của mẹ vẫn cần lưu ý một số chất kích thích có khả năng bài tiết qua sữa. Điển hình là caffeine trong cà phê, trà và nước ngọt có ga [1]. Lượng caffeine qua sữa mẹ thường dưới 1% lượng mẹ nạp vào và việc tiêu thụ vừa phải không ảnh hưởng tiêu cực đến bé; caffeine không được phát hiện trong nước tiểu của trẻ khi mẹ uống tối đa 3 tách cà phê mỗi ngày [1]. Nhưng nếu người mẹ tiêu thụ lượng caffeine vượt quá mức có trong 5 tách cà phê (750 mL) mỗi ngày, caffeine có thể bắt đầu tích lũy trong cơ thể trẻ và gây ra triệu chứng kích thích [1].
Ngoài ra, hợp chất theobromine có trong sô-cô-la có cấu trúc tương tự caffeine nhưng hàm lượng theobromine trong sô-cô-la ít hơn nhiều so với caffeine trong cà phê, do đó mức tiêu thụ sô-cô-la thông thường không làm tăng đáng kể nồng độ theobromine hay caffeine ở trẻ [1].
Ai nên thận trọng khi dùng đồ lạnh?
Dù đồ ăn, thức uống lạnh không truyền nhiệt độ thấp vào sữa mẹ, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi sử dụng:
- Mẹ có tiền sử nhạy cảm tiêu hóa hoặc hội chứng ruột kích thích: Đồ ăn quá lạnh có thể kích thích nhu động dạ dày - ruột của chính người mẹ, gây đau bụng, co thắt hoặc tiêu chảy ở mẹ (dù không ảnh hưởng đến chất lượng sữa).
- Mẹ có bệnh lý răng miệng: Thức ăn lạnh dễ kích hoạt cảm giác ê buốt răng hoặc đau nhức nướu sau sinh.
- Vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm: Nguy cơ lớn nhất không nằm ở nhiệt độ "lạnh" mà nằm ở vi khuẩn gây bệnh. Nước đá không rõ nguồn gốc, kem hoặc thực phẩm bảo quản lạnh lâu ngày không bảo đảm vệ sinh có thể nhiễm khuẩn (như vi khuẩn đường ruột, listeria). Nếu mẹ bị ngộ độc thực phẩm nặng, sức khỏe mẹ suy giảm sẽ gián tiếp cản trở việc chăm sóc bé.
Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ nuôi con bú
Chế độ ăn của mẹ đang cho con bú cần sự đa dạng, thoải mái và giàu dinh dưỡng để duy trì sức khỏe tối ưu:
- Ăn uống giải nhiệt an toàn: Mẹ hoàn toàn có thể uống nước mát, sữa chua bảo quản tủ mát, sinh tố hoặc hoa quả để tủ lạnh để giải tỏa căng thẳng và duy trì đủ lượng dịch cho cơ thể.
- Đảm bảo vệ sinh: Đảm bảo đá lạnh được làm từ nguồn nước uống sạch. Đồ ăn để tủ lạnh phải được bọc kín, tránh lây nhiễm chéo giữa thực phẩm sống và chín, đồng thời hâm nóng kỹ các món mặn trước khi ăn để phòng ngừa nhiễm khuẩn tiêu hóa.
- Tiêu thụ chừng mực các chất kích thích: Hạn chế lượng cà phê dưới 3 tách mỗi ngày để tránh hiện tượng kích thích tích lũy ở trẻ [1].
- Không tự ý kiêng cữ khắt khe: Trừ khi bác sĩ chuyên khoa chỉ định loại trừ thực phẩm do trẻ có biểu hiện dị ứng rõ rệt, mẹ không nên tự ý cắt bỏ các nhóm thực phẩm lành mạnh khỏi bữa ăn hàng ngày [1].
Việc mẹ ăn thức ăn lạnh hoàn toàn không phải là nguyên nhân khiến trẻ sơ sinh bị tiêu chảy hay đau bụng. Người mẹ hãy lắng nghe cơ thể mình, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc dinh dưỡng nếu trẻ xuất hiện các dấu hiệu tiêu chảy bất thường kéo dài.