Mệt mỏi, buồn bã kéo dài có liên quan đến việc thiếu nắng và thiếu vitamin D?

Nhiều người thường trải qua những giai đoạn cơ thể rệu rã, tinh thần chùng xuống và thiếu động lực làm việc kéo dài mà không rõ nguyên nhân. Tình trạng này rất phổ biến ở những người làm việc văn phòng cả ngày, hiếm khi ra ngoài trời tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên. Câu hỏi đặt ra là liệu việc thiếu hụt ánh nắng và nồng độ vitamin D thấp có thực sự là thủ phạm đứng sau cảm giác kiệt quệ này hay không.

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa hiện nay là có mối liên hệ đáng kể giữa tình trạng thiếu vitamin D và sự xuất hiện của các triệu chứng trầm cảm cũng như mệt mỏi. Tuy nhiên, mối quan hệ này mang tính hai chiều phức tạp chứ không đơn thuần là quan hệ nhân quả một chiều. Việc bổ sung vitamin D có thể hỗ trợ cải thiện triệu chứng ở một số nhóm đối tượng bị thiếu hụt thực sự, nhưng không phải là phương thuốc vạn năng thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa.

Vitamin D tác động đến não bộ và năng lượng như thế nào?

Vitamin D không chỉ đơn thuần là một dưỡng chất hỗ trợ xương khớp mà còn hoạt động tương tự một chất điều hòa thần kinh trong cơ thể. Các nghiên cứu cơ bản cho thấy vitamin D tham gia điều hòa sự biểu hiện của các yếu tố dinh dưỡng thần kinh quan trọng, vốn giữ vai trò thiết yếu đối với sự tăng sinh, biệt hóa, sống sót và phát triển của các tế bào thần kinh ^[1]. Ngoài ra, vitamin D còn có tác dụng bảo vệ thần kinh, giúp ngăn ngừa các tổn thương do quá trình oxy hóa gây ra cho các mô thần kinh ^[1].

Ở cấp độ tế bào não, các dữ liệu thực nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận vitamin D duy trì nồng độ serotonin ngoại bào, một chất dẫn truyền thần kinh trung tâm trong cơ chế bệnh sinh của trầm cảm ^[1]. Các nghiên cứu trên mô hình động vật cũng nhấn mạnh tiềm năng của vitamin D trong việc làm giảm căng thẳng oxy hóa, hạ thấp nồng độ canxi nội bào trong tế bào thần kinh và cải thiện sự dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào não ^[2]. Đáng chú ý, các đột biến ở gen thụ thể vitamin D (VDR) có thể làm suy giảm khả năng tổng hợp các yếu tố nuôi dưỡng thần kinh, dẫn đến mất cân bằng các phân tử quan trọng cho chức năng não ^[2].

Bên cạnh tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, vitamin D còn can thiệp vào các phản ứng viêm toàn thân. Tình trạng viêm mạn tính và sự gia tăng các chỉ số viêm như bạch cầu hay protein phản ứng C (CRP) được xem là một trong những cơ chế thúc đẩy trầm cảm và mệt mỏi ^[2]. Việc cung cấp đủ vitamin D giúp ức chế các dấu ấn viêm này, từ đó tạo ra tác động tích cực gián tiếp lên trạng thái cảm xúc và năng lượng thể chất ^[2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ dân số lớn

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn từ ngân hàng dữ liệu sinh học Anh (UK Biobank) trên nhóm người trưởng thành trung niên đã làm sáng tỏ chiều hướng thời gian của mối liên hệ này ^[1]. Kết quả cho thấy ở những người hoàn toàn không có triệu chứng trầm cảm tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu, cả tình trạng thiếu hụt (deficiency) và không đủ (insufficiency) vitamin D đều liên quan đến sự khởi phát trầm cảm mới trong thời gian theo dõi theo mối quan hệ phụ thuộc liều lượng ^[1]. Điều này chứng minh rằng nồng độ vitamin D trong máu giảm sút đã xuất hiện trước khi các triệu chứng trầm cảm lâm sàng hình thành ^[1].

Tương tự, một phân tích dữ liệu trên 2.070 người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên tham gia Khảo sát Sức khỏe Quốc gia Anh năm 2005 cũng ghi nhận những phát hiện rõ rệt ^[3]. Các triệu chứng trầm cảm có mối liên hệ độc lập với tình trạng thiếu hụt vitamin D lâm sàng nghiêm trọng, được xác định khi nồng độ 25-hydroxyvitamin D dưới 10 ng/mL, vốn xuất hiện ở 9,8% người tham gia ^[3]. Mối liên hệ này vẫn giữ nguyên giá trị sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi tác, giới tính, tầng lớp xã hội, tình trạng sức khỏe thể chất và đặc biệt là không bị biến đổi bởi mùa thực hiện xét nghiệm ^[3].

Tại khu vực Peshawar, một khảo sát thực hiện năm 2022 cũng chỉ ra rằng nồng độ vitamin D ở các đối tượng khỏe mạnh nằm trong mức bình thường, trong khi nồng độ dưới mức bình thường lại phổ biến ở những đối tượng có dấu hiệu trầm cảm ^[4]. Những bệnh nhân thiếu hụt nghiêm trọng trên 70 tuổi có tỷ lệ mắc rối loạn khí sắc cao hơn rõ rệt ^[4]. Đáng chú ý, nghiên cứu này ghi nhận ở nhóm đối tượng trưởng thành từ 20 tuổi trở lên không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa việc thiếu vitamin D và trầm cảm, cho thấy ảnh hưởng có thể khác nhau tùy thuộc vào từng độ tuổi cụ thể ^[4].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng và nhóm bệnh nhân đặc thù

Trong một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2022 trên người cao tuổi bị tiền đái tháo đường, việc can thiệp bằng vitamin D đã chứng minh khả năng cải thiện tình trạng lo âu và trầm cảm ^[2]. Ở nhóm không được bổ sung, lượng tế bào bạch cầu tăng lên đáng kể trong thời gian nghiên cứu, trong khi nhóm dùng vitamin D kiểm soát được phản ứng viêm này ^[2]. Thử nghiệm lâm sàng này có điểm mạnh là thiết kế ngẫu nhiên, theo dõi dài hạn và thuần nhất về chủng tộc, dù chưa tính toán đến lượng ánh nắng tự nhiên hay hoạt động thể chất của từng cá nhân ^[2].

Đối với các trường hợp bệnh nhân nghi ngờ mắc trầm cảm kháng trị, một báo cáo chuỗi ca bệnh năm 2014 cho thấy hơn 50% bệnh nhân có nồng độ vitamin D không đầy đủ ^[5]. Điểm đặc biệt là tất cả các bệnh nhân này đều mô tả triệu chứng mệt mỏi và đau nhức thể chất thường xuyên hơn là cảm giác buồn bã, chán nản lan tỏa ^[5]. Sau khi được kê đơn bổ sung vitamin D kết hợp phác đồ sẵn có, họ đã ghi nhận sự cải thiện chủ quan rõ rệt về mặt lâm sàng, đặc biệt là tình trạng mệt mỏi trong khoảng thời gian 6 tuần mà không cần đổi sang thuốc chống trầm cảm khác ^[5].

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa mệt mỏi và vitamin D không phải lúc nào cũng xuất hiện đồng nhất ở mọi bệnh cảnh. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2018 trên các bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (IBD) bao gồm viêm loét đại tràng (UC) và bệnh Crohn (CD) cho thấy điểm số mệt mỏi nói chung cũng như tình trạng mệt mỏi mạn tính không hề có liên quan đến việc thiếu vitamin D ^[6]. Sự mệt mỏi ở nhóm bệnh nhân này chủ yếu gắn liền với mức độ hoạt động của bệnh, tình trạng rối loạn giấc ngủ và các triệu chứng trầm cảm hơn là do nồng độ vitamin D máu ^[6]. Tương tự, nghiên cứu trên 200 bệnh nhân xơ cứng rải rác (MS) năm 2013 ghi nhận tỷ lệ thiếu vitamin D lên đến 48,5% và nồng độ vitamin D thấp có mối liên hệ nghịch với điểm trầm cảm, nhưng lại hoàn toàn không có tương quan có ý nghĩa thống kê với triệu chứng mệt mỏi ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và bài toán "con gà - quả trứng"

Mặc dù có nhiều số liệu dịch tễ học ghi nhận sự tương quan, một bài tổng quan y khoa nhấn mạnh rằng các nghiên cứu cắt ngang vẫn chưa thể làm rõ liệu sự thiếu hụt vitamin D là nguyên nhân tiên phát, một yếu tố đi kèm hay là hậu quả của căn bệnh trầm cảm ^[8]. Bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để khuyến nghị việc bổ sung vitamin D đại trà như một phác đồ tăng cường bắt buộc cùng thuốc chống trầm cảm cho mọi người bệnh ^[8]. Mặc dù thiếu hụt vitamin D có liên quan đến hội chứng rối loạn cảm xúc theo mùa, các giả thuyết này vẫn chưa được kiểm chứng một cách thực sự nghiêm ngặt ^[8].

Vấn đề nguyên nhân và kết quả là một thách thức lớn trong việc giải thích dữ liệu ^[5]. Một mặt, tình trạng thiếu hụt vitamin D có thể tác động tiêu cực đến hệ thần kinh và làm trầm trọng thêm cảm giác uể oải ^[5]. Mặt khác, một người đang bị trầm cảm thường rơi vào trạng thái mất động lực, có xu hướng tự cô lập trong nhà và ngại ra ngoài ^[5]. Lối sống này trực tiếp làm giảm sự tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, khiến quá trình tự tổng hợp vitamin D qua da bị đình trệ, kết hợp cùng chế độ ăn uống kém do chán ăn dẫn đến nồng độ vitamin D sụt giảm ^[5].

Hơn nữa, nhiều nghiên cứu quan sát có cỡ mẫu nhỏ hoặc thiết kế hồi cứu, không thể kiểm tra lại nồng độ huyết thanh sau khi bổ sung, khiến nguy cơ về hiệu ứng giả dược (placebo) chưa thể loại trừ hoàn toàn ^[5]. Yếu tố chủng tộc và sắc tố da cũng tạo ra sự khác biệt lớn về nồng độ vitamin D ngay cả khi có cùng mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và khả năng vận động tương đương ^[5]. Tại một số khu vực, phụ nữ làm nội trợ nhiều hoặc mặc trang phục che kín toàn thân như khăn trùm đầu có nguy cơ thiếu vitamin D rất cao do làn da hoàn toàn bị che khuất khỏi ánh sáng ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp cần tránh

Nhiều người thường cho rằng cứ cảm thấy mệt mỏi là phải đi mua vitamin D liều cao về uống để lấy lại năng lượng. Thực tế nghiên cứu trên bệnh nhân viêm ruột và xơ cứng rải rác cho thấy mệt mỏi là triệu chứng đa nguyên nhân, phụ thuộc vào giấc ngủ, mức độ viêm và tình trạng bệnh nền chứ không chỉ do thiếu hụt một chất đơn lẻ ^[6], ^[7]. Việc tự ý bổ sung khi cơ thể không hề thiếu chất sẽ không mang lại sự thay đổi nào về mặt năng lượng.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là xem vitamin D như một phương thuốc tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị trầm cảm. Trong các báo cáo ghi nhận bệnh nhân cải thiện triệu chứng mệt mỏi sau 6 tuần dùng vitamin D, họ vẫn phải duy trì thuốc chống trầm cảm đã được chỉ định từ trước đó vì lý do an toàn y khoa ^[5]. Vitamin D chỉ đóng vai trò là một yếu tố dinh dưỡng hỗ trợ khi có bằng chứng xét nghiệm cho thấy nồng độ trong cơ thể không đạt chuẩn ^[8].

Ngoài ra, không ít người lầm tưởng rằng chỉ cần thời tiết bước vào mùa hè hoặc sống ở xứ nhiệt đới là cơ thể sẽ tự động đủ vitamin D. Ngay cả trong các nghiên cứu lớn, tình trạng thiếu hụt vẫn có thể diễn ra độc lập với mùa trong năm nếu cá nhân đó làm việc kín trong nhà hoặc có thói quen che chắn quá kỹ khi ra đường ^[4], ^[3]. Ngược lại, việc phơi nắng quá mức vào các khung giờ nắng gắt nhằm "nạp" nhiều vitamin D lại tiềm ẩn nguy cơ tổn thương da mà không làm tăng thêm lợi ích tổng hợp sinh học.

Ai nên thận trọng trước khi tự ý bổ sung?

Những người đang gặp phải các vấn đề về tâm trạng nghiêm trọng, có ý nghĩ tiêu cực hoặc kiệt sức kéo dài không nên chỉ dựa vào các loại viên uống bổ sung vitamin D. Trầm cảm là một bệnh lý có thể tác động tiêu cực sâu sắc đến chất lượng cuộc sống và cần sự can thiệp y tế chuyên khoa kịp thời ^[4]. Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh tâm thần, thuốc trợ tim hay thuốc điều trị bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác bất lợi.

Bên cạnh đó, các đối tượng có bệnh lý nền về thận, sỏi thận, rối loạn chuyển hóa canxi hoặc bệnh lý tạo u hạt cần hết sức cẩn trọng. Việc nạp vitamin D quá liều lượng có thể dẫn đến tình trạng ngộ độc, tăng canxi máu và suy giảm chức năng thận. Đối với phụ nữ mang thai, người cao tuổi có nhiều bệnh lý phối hợp, việc định lượng nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh là bước bắt buộc trước khi quyết định bổ sung bất kỳ chế phẩm liều cao nào.

Nhóm người có bệnh viêm nhiễm đường ruột mạn tính hay các bệnh tự miễn cũng cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế ^[6]. Ở những bệnh nhân này, khả năng hấp thu dưỡng chất qua đường tiêu hóa có thể bị xáo trộn, đồng thời các triệu chứng mệt mỏi có thể bắt nguồn trực tiếp từ đợt bùng phát viêm của bệnh chứ không phải do thiếu hụt vi chất ^[6].

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để duy trì nồng độ vitamin D và hỗ trợ sức khỏe tinh thần một cách an toàn, bước đầu tiên và cơ bản nhất là tăng cường tiếp xúc hợp lý với ánh sáng tự nhiên. Bạn nên duy trì thói quen ra ngoài trời vận động nhẹ nhàng vào buổi sáng sớm, để lộ vùng da cánh tay và cẳng chân tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng từ 15 đến 30 phút mỗi ngày. Việc kết hợp vận động ngoài trời không chỉ kích thích da tổng hợp vitamin D mà bản thân hoạt động thể chất cũng đã được chứng minh giúp cải thiện tâm trạng và giảm nguy cơ khởi phát trầm cảm ^[1].

Về mặt ăn uống, nên đa dạng hóa thực đơn hằng ngày bằng các nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất như cá béo (cá hồi, cá thu, cá trích), lòng đỏ trứng gà và các sản phẩm sữa hoặc ngũ cốc có bổ sung vi chất. Khi chế biến các món ăn này, việc kết hợp với một lượng chất béo tốt vừa phải như dầu ô liu hoặc dầu hạt sẽ hỗ trợ đường ruột hấp thu loại vitamin tan trong dầu này hiệu quả hơn. Nâng cao kiến thức về chế độ ăn uống lành mạnh và kỹ năng nấu nướng là yếu tố quan trọng để hạn chế tình trạng suy giảm vi chất trong gia đình ^[4].

Nếu bạn thường xuyên cảm thấy uể oải, buồn bã không rõ lý do kéo dài, hãy đến các cơ sở y tế để thực hiện xét nghiệm định lượng 25(OH)D trong máu. Bác sĩ sẽ đánh giá xem bạn có rơi vào ngưỡng thiếu hụt dưới 10 ng/mL hay không để đưa ra phác đồ bổ sung phù hợp về liều lượng và thời gian ^[3]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên uống vitamin D liều cao trôi nổi kéo dài mà không có sự kiểm tra, giám sát định kỳ của chuyên gia y tế.

Mệt mỏi và buồn bã kéo dài là những tín hiệu cảnh báo quan trọng từ cơ thể, có thể liên quan đến lối sống thiếu ánh nắng và nồng độ vitamin D suy giảm ^[5], ^[1]. Mặc dù việc tối ưu hóa vi chất này mang lại nhiều lợi ích cho hệ thần kinh và phản ứng viêm, chúng ta cần nhìn nhận nó như một phần của lối sống lành mạnh tổng thể ^[2]. Hãy chủ động cân bằng giữa dinh dưỡng, vận động ngoài trời và tìm kiếm sự thăm khám y khoa chính thống khi các triệu chứng tinh thần không thuyên giảm.