Nhiều người Việt có thói quen pha một ly tinh bột nghệ với nước ấm hoặc mật ong mỗi sáng nhằm cải thiện đau dạ dày, làm đẹp da và thải độc cơ thể. Tuy nhiên, sau một thời gian áp dụng, không ít người hoang mang khi thấy cơ thể xuất hiện mụn nhọt, phát ban nhẹ, rối loạn tiêu hóa và lo sợ dùng kéo dài sẽ gây "nóng trong" hoặc tích tụ độc tố phá hủy tế bào gan.

Thực tế theo y học chứng cứ, hoạt chất curcumin chiết xuất từ củ nghệ có mức độ an toàn sinh học rất cao và thậm chí còn có tác dụng bảo vệ gan khi dùng đúng mức [1], [2]. Tình trạng khó chịu hay nguy cơ men gan tăng chỉ xảy ra khi dùng liều lượng quá cao, sử dụng các dạng bào chế nano siêu hấp thu sai cách, hoặc gặp tương tác bất lợi trong quá trình thải trừ thuốc của cơ thể [3], [4].

Thực hư chuyện uống nghệ gây "nóng trong" và rối loạn tiêu hóa

Khái niệm "nóng trong" là cách gọi dân gian quen thuộc để chỉ cảm giác bứt rứt, nổi mẩn ngứa ngoài da hoặc táo bón, nổi mụn khi sử dụng một loại thảo mộc kéo dài. Đối với nghệ, các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng curcumin ở liều thông thường dung nạp rất tốt trên người [5]. Tuy nhiên, các phản ứng ngoại ý ở mức độ nhẹ hoàn toàn có thể xảy ra khi cơ thể chưa kịp thích ứng hoặc lượng dùng vượt quá ngưỡng hấp thu [5].

Các nghiên cứu lâm sàng giai đoạn I và II cho thấy tác dụng phụ tiềm tàng khi người bệnh uống curcumin đơn lẻ bao gồm tiêu chảy nhẹ, buồn nôn, đau đầu, nổi ban da và đi ngoài phân màu vàng [5]. Triệu chứng nổi ban da và kích ứng tiêu hóa nhẹ này thường bị người tiêu dùng hiểu lầm là hiện tượng "nóng trong" do củ nghệ gây ra [5].

Ở liều cực lớn lên tới 12.000 mg mỗi ngày, nghiên cứu ghi nhận bệnh nhân từ chối tiếp tục sử dụng không phải vì ngộ độc nội tạng cấp tính, mà do lượng viên nang quá cồng kềnh gây khó nuốt và khó chịu cho đường tiêu hóa [6], [5], [7]. Khi điều chỉnh giảm liều lượng về mức vừa phải, các triệu chứng phát ban hoặc tiêu chảy nhẹ thường tự biến mất mà không để lại di chứng [5].

Gan được bảo vệ hay chịu gánh nặng khi dung nạp curcumin?

Mối lo lớn nhất của người tiêu dùng là tinh bột nghệ có thể làm suy giảm chức năng gan sau nhiều tháng uống liên tục. Xét về mặt dược lý học, curcumin được ghi nhận là một chất có khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các chất độc nguy hại [2].

Trong một nghiên cứu thực nghiệm kéo dài 45 ngày trên 70 con chuột đực nhằm đánh giá khả năng giải độc aflatoxin (một loại độc tố vi nấm cực mạnh gây ung thư gan), việc cho chuột uống curcumin với liều 50 mg/kg thể trọng đã cho thấy kết quả rất rõ rệt [2]. Độc tố aflatoxin ở liều 750 và 1.500 mg/kg thể trọng khiến lượng DNA, RNA và protein trong gan và thận của chuột bị suy giảm nghiêm trọng [2]. Tuy nhiên, khi được dùng phối hợp cùng curcumin, các chỉ số tổn thương tế bào trên đều được cải thiện rõ rệt, chứng minh khả năng giảm thiểu độc tính bảo vệ gan thận của hoạt chất này [2].

Dẫu vậy, curcumin cũng sở hữu những cơ chế phản ứng tế bào phức tạp mà người dùng không thể chủ quan [4]. Hoạt chất này có khả năng ức chế enzyme glutathione S-transferase (GST), một loại men quan trọng trong chu trình giải độc của tế bào, từ đó có thể làm suy giảm năng lực thải độc tự nhiên hoặc gây tương tác thuốc nguy hiểm [4]. Ngoài ra, ở nồng độ cực cao, curcumin có thể ức chế kênh hERG gây độc cho tim, đồng thời biểu hiện độc tính tế bào khi kích hoạt quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) đối với cả tế bào lympho bình thường [4].

Nghiên cứu lâm sàng về ngưỡng an toàn của nghệ trên người

Để xác định ranh giới an toàn cho con người, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tăng dần liều lượng curcumin trên các nhóm bệnh nhân khác nhau [5], [7].

Một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu giai đoạn I được công bố vào năm 2001 đã theo dõi 25 bệnh nhân mang các tổn thương tiền ung thư hoặc có nguy cơ ung thư cao, bao gồm ung thư bàng quang, bệnh Bowen do thạch tín, tân sinh trong biểu mô cổ tử cung (CIN), bạch sản khoang miệng và dị sản ruột ở dạ dày [7]. Bệnh nhân được cho uống curcumin liên tục trong suốt 3 tháng với liều khởi đầu là 500 mg/ngày, sau đó tăng dần lên 1.000, 2.000, 4.000, 8.000 và 12.000 mg/ngày [7]. Kết quả cho thấy không có bất kỳ độc tính nào liên quan đến điều trị xuất hiện ở các mức liều lên tới 8.000 mg/ngày [7].

Dữ liệu phân tích dược động học từ nghiên cứu trên cho thấy nồng độ curcumin trong huyết thanh đạt đỉnh sau khi uống khoảng 1 đến 2 giờ và giảm dần trong vòng 12 giờ [7]. Nồng độ đỉnh trung bình trong huyết thanh tương ứng khi uống 4.000 mg là 0,51 ± 0,11 microM, mức 6.000 mg là 0,63 ± 0,06 microM, và mức 8.000 mg là 1,77 ± 1,87 microM, trong khi lượng đào thải qua nước tiểu ở mức không phát hiện được [7]. Một tổng quan năm 2022 cũng xác nhận lại kết quả nghiên cứu này và chỉ ra rằng với liều từ 2.000 mg trở xuống, nồng độ hoạt chất đo được trong máu ở mức rất thấp [6].

Các đánh giá an toàn toàn cầu của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cũng công nhận curcumin là hợp chất an toàn [4]. Mức tiêu thụ tối đa được đề xuất rất rộng, dao động từ 3 mg/kg thể trọng cho đến 10 g mỗi ngày [4]. Một nghiên cứu lâm sàng thậm chí đã cho người khỏe mạnh sử dụng liều 12 g mỗi ngày mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào [4]. Bên cạnh đó, 5 thử nghiệm lâm sàng trên người sử dụng liều từ 1.125 đến 2.500 mg/ngày cũng như một nghiên cứu dùng 6 g/ngày trong 4 đến 7 tuần đều khẳng định tính an toàn của hợp chất này [4].

Bằng chứng về men gan khi dùng nghệ kéo dài

Nỗi lo dùng nghệ làm tăng men gan xuất phát từ một số báo cáo ca bệnh riêng lẻ về tình trạng viêm gan cấp tính liên quan đến thực phẩm chức năng chứa nghệ trên thế giới [1]. Để kiểm chứng điều này, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm tập trung theo dõi các chỉ số sinh hóa gan [1].

Nghiên cứu lâm sàng nhãn mở năm 2021 đã đánh giá tính an toàn trên gan của sản phẩm chiết xuất nghệ PUREMERIC chứa 95% tổng lượng curcuminoid trên 12 người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Những người tham gia được bổ sung 500 mg chiết xuất nghệ mỗi ngày trong suốt 12 tuần liên tục [1]. Kết quả xét nghiệm định kỳ cho thấy các chỉ số tổn thương gan quan trọng như AST, ALT và ALP cùng sắc tố bilirubin không có bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào so với thời điểm ban đầu [1]. Nồng độ trung bình của AST và ALT đều duy trì dưới mức 40 U/L sau 12 tuần uống nghệ, khẳng định chức năng gan của các đối tượng hoàn toàn bình thường và trái ngược với những lo ngại về viêm gan cấp [1].

Về mặt độc tính cấp, một nghiên cứu công bố năm 2025 trên chuột nhắt trắng với phức hợp sủi bọt curcumin cải tiến cũng cho kết quả tương đồng [8]. Chuột được cho uống một liều duy nhất ở mức 300 mg/kg và lên tới 2.000 mg/kg thể trọng [8]. Kết quả ghi nhận chuột dung nạp thuốc tốt, không có biến đổi bất thường về lượng thức ăn, nước uống hay hành vi [8]. Đặc biệt, cấu trúc mô bệnh học của gan, thận, lách và các cơ quan tiêu hóa của chuột hoàn toàn bình thường, không ghi nhận hoại tử hay viêm nhiễm [8].

Cảnh giác nguy cơ độc tính từ công nghệ nano và tự ý tăng liều

Mặc dù curcumin dạng tự nhiên rất khó hấp thu và đào thải nhanh, sự phát triển của công nghệ nano nhằm gia tăng sinh khả dụng đang đặt ra những bài toán mới về an toàn gan mật [3]. Hạt nano giúp hoạt chất vượt qua hàng rào hấp thu vào máu gấp nhiều lần, nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc gan phải làm việc nhiều hơn để chuyển hóa [3].

Một nghiên cứu năm 2021 trên cừu non trước tuổi cai sữa sử dụng hạt nano bọc curcumin (nanocapsules) đã phát hiện ra "mặt tối" của hoạt chất này khi dùng sai liều [3]. Trong khi mức liều 2 mg/kg thể trọng mang lại hiệu quả kháng viêm, chống oxy hóa và mức 1,89 mg/kg giúp tối ưu hóa sự tăng trọng, thì mức liều 4 mg/kg thể trọng lại phản tác dụng hoàn toàn [3].

Cụ thể, liều 4 mg/kg nano curcumin không giúp vật nuôi tăng trưởng mà còn kích thích sản sinh bạch cầu, tạo phản ứng viêm không mong muốn [3]. Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện chỉ số men gan tăng cao ở nhóm dùng 4 mg/kg, dấu hiệu cảnh báo gan bị quá tải hoặc tổn thương do lượng curcumin hấp thu qua màng nano quá lớn [3]. Hiện tượng này nhắc nhở rằng các sản phẩm ứng dụng công nghệ nano cần được kiểm soát liều lượng vô cùng nghiêm ngặt, bởi sự gia tăng hấp thu có thể biến một chất lành tính thành gánh nặng gây độc nội tạng [3].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng nghệ

Không phải ai cũng có thể tự do dùng tinh bột nghệ hay chiết xuất curcumin với số lượng lớn trong thời gian dài. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định bổ sung thường xuyên:

  • Người đang điều trị bằng thuốc kê đơn: Do curcumin có khả năng ức chế men glutathione S-transferase (GST), quá trình giải độc và chuyển hóa một số loại thuốc tại gan có thể bị cản trở, dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm hoặc ngộ độc thuốc điều trị [4].
  • Người có bệnh lý tim mạch tiềm ẩn: Với cơ chế ức chế kênh hERG có thể gây độc cho tim ở nồng độ cao, những người có rối loạn nhịp tim hoặc đang dùng thuốc điều hòa tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [4].
  • Người lạm dụng chế phẩm nano: Những người đang tự ý sử dụng các loại nghệ nano có hàm lượng cao cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn liều dùng, tránh tâm lý "uống càng nhiều càng tốt" dẫn đến men gan tăng do gan bị quá tải chuyển hóa [3].
  • Phụ nữ mang thai: Mặc dù các nghiên cứu trên động vật không ghi nhận curcumin gây độc tính sinh sản hay dị tật thai nhi, các dữ liệu an toàn toàn diện trên phụ nữ mang thai vẫn chưa đầy đủ và cần thêm nghiên cứu để kiểm chứng [4].

Cách dùng nghệ an toàn và hiệu quả trong sinh hoạt

Để phát huy tối đa lợi ích chống viêm của nghệ mà không gây khó chịu cho dạ dày hay lo ngại ảnh hưởng tới gan, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học trong chế độ dùng hàng ngày:

  • Giữ liều lượng ở mức vừa phải: Thay vì sử dụng những mức liều khổng lồ hàng nghìn miligam như trong các phác đồ thử nghiệm ung thư [7], người bình thường chỉ nên dùng liều lượng chiết xuất nghệ từ 200 mg đến 500 mg mỗi ngày (tương đương với các nghiên cứu chứng minh cải thiện mạch máu hoặc an toàn gan của Oliver và các cộng sự) [1]. Đối với các dạng công thức hấp thu tốt như dạng gắn phân tử lipid, liều dùng thấp khoảng 80 mg/ngày đã đủ mang lại nhiều lợi ích sức khỏe [1].
  • Lựa chọn nguồn gốc uy tín: Người dùng nên sử dụng tinh bột nghệ hoặc chiết xuất nghệ chuẩn hóa đã được tách bớt tạp chất, tinh dầu cay nóng và nấm mốc. Độc tố vi nấm aflatoxin có trong các loại nông sản mốc là tác nhân gây tổn thương gan thận nghiêm trọng [2], do đó sử dụng nghệ thủ công không kiểm định có thể gián tiếp rước chất độc vào cơ thể.
  • Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Nếu sau khi uống nghệ xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, tiêu chảy nhẹ, đau đầu hoặc phát ban trên da [5], bạn nên tạm dừng sử dụng hoặc giảm bớt liều lượng. Khi có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác, việc hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng tinh bột nghệ kéo dài là điều bắt buộc.

Tựu trung lại, uống tinh bột nghệ hay chiết xuất curcumin tự nhiên không gây "nóng trong" hay phá hủy tế bào gan nếu được sử dụng ở mức độ điều độ theo khuyến cáo khoa học [4], [1]. Cảm giác khó chịu ngoài da hay rối loạn tiêu hóa nhẹ chỉ là phản ứng thoáng qua của đường ruột khi dung nạp quá nhiều, và nguy cơ men gan tăng chỉ tiềm ẩn khi lạm dụng các dạng tinh chế nano hấp thu cao vượt ngưỡng an toàn [3], [5]. Bổ sung nghệ đúng liều, đúng cách chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn và bền vững.