Đậu phụ và các món ăn từ đậu nành từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, nhiều người khi được chẩn đoán mắc bệnh suy giáp thường truyền tai nhau nỗi lo ngại rằng ăn đậu phụ sẽ làm hỏng chức năng tuyến giáp hoặc vô hiệu hóa tác dụng của thuốc điều trị. Sự lo lắng này khiến không ít người bệnh vội vã cắt bỏ hoàn toàn món ăn thanh đạm, giàu dinh dưỡng này ra khỏi khẩu phần ăn.
Câu trả lời được khoa học xác nhận là người mắc bệnh suy giáp không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối đậu phụ [1], [2]. Mối lo ngại chủ yếu không nằm ở việc đậu phụ phá hủy tuyến giáp, mà nằm ở sự cản trở hấp thu thuốc điều trị nội tiết tố nếu dùng chung thời điểm [3], [4]. Khi hiểu rõ cơ chế và biết cách căn chỉnh thời gian ăn uống hợp lý, người bệnh hoàn toàn có thể tiếp tục thưởng thức món ăn này một cách an toàn [2].
Đậu nành tác động thế nào tới tuyến giáp và thuốc điều trị?
Các thành phần có hoạt tính sinh học trong đậu nành, đặc biệt là nhóm hợp chất isoflavone, có cả đặc tính nội tiết và phi nội tiết [1]. Về mặt lý thuyết sinh học, một số nhà khoa học nhận thấy isoflavone từ đậu nành có thể làm giảm hoạt động tuyến giáp thông qua việc ức chế enzyme thyroid peroxidase [5]. Bên cạnh đó, đậu nành còn chứa một thành phần tan trong cồn có khả năng ức chế quá trình hấp thu iodide, cùng với muối acid phytic tạo phức chelate giữ lại các khoáng chất thiết yếu cho quá trình sản xuất hormone tuyến giáp, nhất là kẽm [5].
Tuy nhiên, cơ chế tác động rõ ràng nhất trên lâm sàng là sự cản trở vật lý đối với việc hấp thu thuốc [3], [1]. Khi người bệnh uống thuốc hormone thay thế tổng hợp levothyroxine cùng lúc hoặc quá gần bữa ăn có đậu phụ, protein đậu nành và các dưỡng chất sẽ cản trở dược chất đi qua niêm mạc ruột vào máu [4], [2]. Sự giảm sinh khả dụng này khiến nồng độ hormone tuyến giáp trong huyết thanh không đạt mức điều trị yêu cầu [4], [6]. Hậu quả là người bệnh dù uống thuốc đều đặn vẫn có thể tiếp tục biểu hiện các triệu chứng suy giáp hoặc phải tăng liều thuốc lên rất cao mới kiểm soát được bệnh [3], [4].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về đậu nành và suy giáp?
Để đánh giá thực tế tác động của đậu nành, giới y khoa đã thực hiện nhiều công trình phân tích từ thử nghiệm đối chứng đến các báo cáo ca bệnh thực tế.
Năm 2006, một tổng quan y khoa đã đánh giá 14 thử nghiệm lâm sàng được thực hiện trên các đối tượng người trưởng thành khỏe mạnh gồm 8 thử nghiệm trên nữ giới, 4 thử nghiệm trên nam giới và 2 thử nghiệm bao gồm cả hai giới [1]. Kết quả chỉ ra rằng, ngoại trừ một ngoại lệ duy nhất, hầu hết các thử nghiệm đều không ghi nhận tác động bất lợi nào hoặc chỉ có những thay đổi rất khiêm tốn trên các chỉ số chức năng tuyến giáp ở người có đủ iod [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng người lớn bị suy giáp không cần tránh các thực phẩm từ đậu nành [1].
Một phân tích tổng hợp và tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã tổng hợp dữ liệu từ 18 nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khi dùng đậu nành can thiệp và đo lường các chỉ số hormone [7]. Phân tích định lượng cho thấy bổ sung đậu nành không gây ra bất kỳ thay đổi có ý nghĩa thống kê nào đối với nồng độ fT3 tự do và fT4 tự do [7]. Dù có ghi nhận sự gia tăng nhẹ chỉ số hormone kích thích tuyến giáp TSH, ý nghĩa lâm sàng của sự gia tăng nhỏ này vẫn chưa rõ ràng [7].
Năm 2022, tài liệu hướng dẫn y khoa tổng hợp cho thấy ở người suy giáp dưới lâm sàng, một nghiên cứu bắt chéo ban đầu ghi nhận việc bổ sung 16 mg isoflavone mỗi ngày thông qua 30 g protein đậu nành phân lập trong 8 tuần làm tăng nguy cơ tiến triển thành suy giáp rõ rệt [2]. Tuy nhiên, một nghiên cứu tiếp nối của chính nhóm tác giả này sau đó, khi cho người tham gia dùng cùng lượng 30 g protein đậu nành chứa tới 66 mg isoflavone mỗi ngày trong 8 tuần, lại không ghi nhận hay xác nhận lại kết quả suy giảm này [2]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2012 theo dõi 35 người dùng bổ sung 80 mg isoflavone mỗi ngày trong 3 tháng cho thấy lượng isoflavone gắn iod bài tiết qua nước tiểu chỉ chiếm mức không đáng kể khoảng 0,01% [2].
Mặt khác, các báo cáo ca bệnh ghi nhận việc dùng đồng thời đậu nành và thuốc nội tiết gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thu. Năm 2001, các bác sĩ công bố trường hợp một phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị iod phóng xạ [4]. Bệnh nhân này phải dùng liều levothyroxine cao bất thường nhưng vẫn không đạt nồng độ ức chế TSH và T4 tự do trong máu do thói quen uống hỗn dịch bổ sung protein đậu nành ngay sau khi uống thuốc [4]. Khi thời gian uống sản phẩm đậu nành được tách rời khỏi giờ uống levothyroxine, các chỉ số hormone huyết thanh đã đạt ngưỡng ức chế điều trị với liều thuốc thấp hơn [4].
Tương tự, một báo cáo năm 2012 ghi nhận 2 bệnh nhi bị suy giáp bẩm sinh được điều trị levothyroxine nhưng vẫn duy trì tình trạng suy giáp lâm sàng do dùng sữa công thức đậu nành và sữa đậu nành [3]. Trường hợp thứ nhất được điều trị 50 microgram levothyroxine từ 6 ngày tuổi kèm sữa đậu nành, đến 3 tuần tuổi chỉ số TSH tăng lên 216 microIU/mL [3]. Khi ngừng sữa đậu nành và giảm liều thuốc, đến 10 tuần tuổi chức năng giáp của trẻ đã bình thường hóa [3]. Bệnh nhi thứ hai dù được tăng liều levothyroxine lên tới 112 microgram/ngày nhưng khi dùng sữa đậu nành nồng độ fT4 vẫn hạ dưới 0,4 ng/dL và TSH vọt lên 248 microIU/mL [3]. Chỉ đến khi chuyển sang sữa bò, chức năng tuyến giáp của trẻ mới dần bình thường hóa cùng với việc giảm liều thuốc [3].
Giới hạn của bằng chứng hiện tại
Dù các dữ liệu tương tác hấp thu giữa protein đậu nành và thuốc levothyroxine rất nhất quán, những bằng chứng về tác động trực tiếp của thực phẩm đậu nành lên hoạt động của tuyến giáp vẫn còn tồn tại nhiều điểm mâu thuẫn [2], [8]. Các đánh giá cho thấy tác động của việc bổ sung đậu nành lên chức năng tuyến giáp xuất hiện không nhất quán, khi các nghiên cứu khác nhau ghi nhận cả sự tăng lẫn giảm trên cùng một thông số hoạt động của tuyến giáp [8].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm can thiệp thường sử dụng chế phẩm bột protein đậu nành phân lập hoặc viên chiết xuất isoflavone tinh chế với hàm lượng xác định, chưa phản ánh hoàn toàn tác động thực tế của việc tiêu thụ đậu phụ chế biến truyền thống trong bữa ăn hàng ngày [2], [8].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một hiểu lầm phổ biến là người bệnh suy giáp phải loại bỏ đậu phụ, đậu nành vĩnh viễn khỏi thực đơn gia đình. Thực tế, đậu nành không phải là chất độc đối với tuyến giáp của người lớn, và các bằng chứng hiện tại khẳng định người suy giáp không cần thiết phải kiêng tuyệt đối thực phẩm này [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ có đậu phụ mới làm giảm hiệu quả của thuốc levothyroxine. Trên thực tế lâm sàng, protein đậu nành làm giảm hấp thu levothyroxine, nhưng điều này cũng xảy ra tương tự với thức ăn nói chung cùng rất nhiều chất bổ sung dinh dưỡng, thảo dược hay thuốc khác [2]. Uống thuốc cùng các chất dinh dưỡng dạng uống khác như canxi, sắt và chất xơ cũng có thể làm giảm sinh khả dụng của thyroxine trong huyết thanh [6].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi dạng dùng từ đậu nành đều có mức độ ảnh hưởng như nhau. Việc sử dụng các loại thức uống dinh dưỡng chứa chiết xuất bột isoflavone liều cao trong thời gian dài có thể liên quan tới nguy cơ gây khởi phát suy giáp nặng trên người có sẵn bệnh lý viêm tuyến giáp lympho bào mạn tính [5]. Trong khi đó, việc tiêu thụ lượng vừa phải đậu nành được chế biến truyền thống và qua xử lý nhiệt lại mang đến lợi ích sức khỏe khiêm tốn và giảm thiểu các rủi ro bất lợi [8].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dù không cần kiêng tuyệt đối, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi dùng các sản phẩm từ đậu nành:
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị suy giáp bẩm sinh: Nhóm này đối mặt với nguy cơ chậm phát triển thể chất và trí tuệ nếu nồng độ hormone tuyến giáp không được kiểm soát tối ưu [3]. Việc cho trẻ dùng sữa công thức đậu nành có thể cản trở nghiêm trọng quá trình hấp thu thuốc levothyroxine, khiến bệnh khó kiểm soát dù đã dùng liều cao [3]. Phụ huynh không nên tự ý cho trẻ dùng các loại sữa này khi chưa có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ [3].
Người có chế độ ăn thiếu hụt iod hoặc suy giáp tiềm ẩn: Các dữ liệu thực nghiệm gợi ý rằng ở những người có chức năng tuyến giáp bị suy giảm hoặc lượng iod nạp vào cơ thể ở mức ranh giới thiếu hụt, thực phẩm đậu nành có thể làm tăng nguy cơ phát triển thành suy giáp lâm sàng [1]. Do đó, người tiêu thụ thực phẩm đậu nành cần đảm bảo cung cấp đủ lượng iod thiết yếu cho cơ thể [1].
Người có tiền sử viêm tuyến giáp hoặc đang dùng các sản phẩm bổ sung isoflavone cô đặc: Bệnh nhân viêm tuyến giáp mạn tính khi sử dụng các loại thức uống sức khỏe chứa chiết xuất bột isoflavone liên tục trong nhiều tháng có thể đối mặt với nguy cơ suy giáp nặng [5]. Nhóm đối tượng này nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng các thực phẩm bổ sung chứa isoflavone đậm đặc.
Cách dùng đậu phụ an toàn và đúng cách trong đời sống
Để vừa tận hưởng giá trị dinh dưỡng của đậu phụ vừa bảo vệ sức khỏe tuyến giáp, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:
Cách ly thời gian uống thuốc và giờ ăn: Biện pháp quan trọng hàng đầu là tạo khoảng cách thời gian đủ dài giữa thời điểm uống thuốc levothyroxine và thời điểm tiêu thụ sản phẩm đậu nành [4], [2]. Các khuyến cáo y khoa đề xuất người bệnh nên uống thuốc khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng hoặc đợi tối thiểu 4 giờ sau khi ăn [2]. Việc giãn cách thời điểm này giúp thuốc được hấp thu hoàn toàn vào cơ thể mà không bị thức ăn cản trở [4], [2].
Giữ mức tiêu thụ ổn định: Thay vì ăn uống thất thường lúc quá nhiều lúc lại cắt bỏ hoàn toàn, người bệnh nên duy trì lượng tiêu thụ đậu phụ và thực phẩm đậu nành một cách nhất quán [2]. Khi thói quen ăn uống được duy trì đều đặn, bác sĩ điều trị có thể dễ dàng theo dõi chỉ số xét nghiệm và điều chỉnh liều levothyroxine phù hợp để bù đắp cho mức hấp thu ổn định của cơ thể [1], [2].
Lựa chọn cách chế biến phù hợp: Người tiêu thụ nên ưu tiên các sản phẩm đậu nành truyền thống được chế biến tối thiểu [8]. Các phương pháp sơ chế như ngâm nước, lên men và nấu chín kỹ dưới tác động của nhiệt độ có thể hỗ trợ làm giảm các chất phản dinh dưỡng có trong đậu nành [8].
Chế độ dinh dưỡng cân bằng và theo dõi định kỳ: Đảm bảo gia đình sử dụng muối iod và tiêu thụ đủ các vi chất cần thiết để hỗ trợ quá trình sản xuất hormone tuyến giáp [1], [5]. Người bệnh suy giáp tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hay tự ý thay đổi liều lượng điều trị mà không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa [3], [2].
Tóm lại, người mắc bệnh suy giáp hoàn toàn không cần phải nói lời tạm biệt với các món ăn từ đậu phụ trong bữa cơm gia đình [1], [2]. Chìa khóa mấu chốt nằm ở việc uống thuốc levothyroxine đúng giờ cách xa bữa ăn ít nhất 1 đến 4 giờ và duy trì một chế độ ăn uống điều độ [2]. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về thực đơn hàng ngày hay liều lượng thuốc đang sử dụng, người bệnh hãy luôn chủ động trao đổi với bác sĩ để nhận được tư vấn phù hợp nhất.