Người bệnh tiểu đường ăn bí đao thường xuyên có giúp kiểm soát đường huyết?

Bí đao là nguyên liệu nấu canh, luộc hoặc ép nước quen thuộc trong mâm cơm Việt. Người bệnh tiểu đường thường truyền tai nhau ăn bí đao hàng ngày để hạ đường huyết tự nhiên. Liệu thói quen dân gian này có cơ sở khoa học thực sự?

Câu trả lời ngắn gọn là có hỗ trợ, nhưng không phải thuốc tiên. Bí đao (tên khoa học Benincasa hispida hoặc Benincasa cerifera) có chỉ số đường huyết thấp, ít năng lượng và giàu nước. Chiết xuất từ quả và vỏ bí đao chứa các hợp chất giúp ức chế men tiêu hóa tinh bột, giảm hình thành sản phẩm đường hóa và hỗ trợ cải thiện chỉ số đường huyết, huyết áp ở người tiểu đường tuýp 2 ^[1], ^[2], ^[3].

Cơ chế bí đao tác động lên đường huyết

Khi ăn tinh bột, cơ thể dùng hai loại men tiêu hóa chính ở ruột là alpha-amylase và alpha-glucosidase để cắt nhỏ tinh bột thành đường đơn (glucose) rồi hấp thu vào máu ^[2]. Quá trình này diễn ra quá nhanh sẽ làm đường huyết tăng vọt sau ăn. Các chất có khả năng ức chế men alpha-glucosidase hiện được sử dụng làm thuốc uống hạ đường huyết cho người bệnh tiểu đường tuýp 2 ^[3].

Chiết xuất từ quả và vỏ bí đao chứa nhiều hợp chất thực vật như polyphenol và flavonoid có khả năng kìm hãm hai loại men này ^[2], ^[3]. Nhờ làm chậm tốc độ phân giải tinh bột tại ruột, lượng đường đi vào máu sẽ từ từ hơn, giúp hạn chế đỉnh đường huyết sau bữa ăn.

Bên cạnh đó, khi đường huyết cao kéo dài, đường dư thừa sẽ gắn kết với protein trong cơ thể tạo thành các sản phẩm đường hóa bền vững (viết tắt là AGE) gây biến chứng tiểu đường ^[3]. Các hoạt chất trong vỏ bí đao và nhóm đường đa (polysaccharide) trong thịt quả bí đao có khả năng chống lại quá trình đường hóa này (chống glycation) và dọn dẹp gốc tự do gây hại ^[4], ^[3].

Ngoài tác động tại ruột, phân tích dược lý mạng lưới cho thấy các phân tử trong bí đao còn phối hợp tác động lên nhiều con đường tín hiệu tế bào liên quan đến đề kháng insulin như AMPK, PPAR và PI3K-Akt ^[2]. Cơ chế đa đích này giúp tế bào sử dụng đường hiệu quả hơn ^[2].

Bằng chứng trên người bệnh tiểu đường tuýp 2

Nghiên cứu trực tiếp trên người cung cấp bằng chứng thực tế nhất về hiệu quả của bí đao. Một nghiên cứu đối chứng giả dược công bố năm 2024 tại Malaysia đã đánh giá tác dụng của thức uống bột chiết xuất nước bí đao trên 50 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ^[1].

Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp dùng thức uống chứa 2,5 g chiết xuất bí đao và nhóm đối chứng dùng giả dược trong 12 tuần ^[1]. Các chỉ số hình thể, sinh hóa và lâm sàng được đo ở thời điểm bắt đầu và sau 12 tuần ^[1].

Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất bí đao giảm trung bình 0,8 mmol/L đường huyết lúc đói (khoảng tin cậy 95%: -1,8 đến 0,2), mức giảm lớn hơn so với mức giảm 0,4 mmol/L ở nhóm đối chứng (khoảng tin cậy 95%: -1,2 đến 0,4) ^[1]. Đáng chú ý, huyết áp tâm trương ở nhóm dùng bí đao giảm có ý nghĩa thống kê với mức giảm 7,0 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -11,4 đến -2,5) ^[1].

Khối lượng cơ nạc trung bình ở nhóm dùng bí đao có xu hướng tăng nhẹ thêm 0,05 kg ở tuần thứ 6 và tăng 0,16 kg ở tuần thứ 12 so với ban đầu, trong khi nhóm đối chứng lại bị giảm khối cơ nạc ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này có cỡ mẫu nhỏ (50 người) và khoảng tin cậy của mức giảm đường huyết còn rộng, nên kết quả mới dừng ở mức tiềm năng hỗ trợ chứ chưa thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn ^[1].

Phát hiện từ phòng thí nghiệm và mô hình động vật

Trước khi thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật đã bóc tách từng thành phần của quả bí đao. Một nghiên cứu năm 2024 tại Ấn Độ đã dùng phương pháp chiết xuất hỗ trợ bằng vi sóng để tách các phân đoạn từ quả bí đao và thử nghiệm khả năng ức chế men tiêu hóa trong ống nghiệm ^[2].

Nhóm nghiên cứu so sánh dịch chiết bí đao với acarbose — một loại thuốc chuẩn dùng để ức chế men tiêu hóa đường ^[2]. Kết quả, phân đoạn ethyl acetate giàu polyphenol của bí đao cho hiệu quả cao nhất, với nồng độ ức chế 50% hoạt tính men (IC50) là 0,546 ± 0,17 mg/mL đối với men alpha-glucosidase và 1,134 ± 0,42 mg/mL đối với men alpha-amylase ^[2]. Mức IC50 của thuốc chuẩn acarbose lần lượt là 0,298 ± 0,08 mg/mL và 0,532 ± 0,38 mg/mL ^[2]. Phân tích chuyên sâu xác định được 17 chất chuyển hóa phối hợp cùng nhau giúp cải thiện tình trạng tiểu đường không phụ thuộc insulin ^[2].

Phần vỏ bí đao (Đông y gọi là Đông qua bì - Benincasae Exocarpium) cũng chứa nhiều hoạt chất quý ^[3]. Một nghiên cứu năm 2022 đã phân lập được 11 hợp chất từ vỏ bí đao và thử nghiệm khả năng ức chế men alpha-glucosidase cũng như ngăn tạo chất đường hóa AGE ^[3]. Trong đó, 8 hợp chất thể hiện hoạt tính rõ rệt, mạnh nhất là nhóm chất flavonoid ^[3].

Với phần thịt quả, một nghiên cứu năm 2016 tại Trung Quốc đã dùng sóng siêu âm để tách chiết nhóm chất polysaccharide (PBH) ^[4]. Ở điều kiện chiết tối ưu (công suất 150W, nhiệt độ 46 độ C trong 35 phút), hoạt tính chống đường hóa thực tế đạt 40,9% (sát với mức dự đoán 41,2% của mô hình mạng thần kinh nhân tạo có độ tương thích R2 = 0,9919) ^[4]. Giá trị chống đường hóa tối đa đạt 101,7% so với chất đối chứng dương, đồng thời khả năng dọn gốc tự do DPPH đạt giá trị EC50 là 0,98 mg/mL (bằng 66,2% hoạt lực của vitamin C - acid ascorbic) ^[4].

Trên động vật, một nghiên cứu năm 2011 tại Ấn Độ đã thử nghiệm dịch chiết chloroform của quả bí đao trên chuột bạch bị gây tiểu đường bằng hóa chất alloxan ^[5]. Chuột được uống dịch chiết ở liều 250 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 2 tuần, so sánh với thuốc chuẩn tolbutamide liều 80 mg/kg ^[5]. Kết quả, dịch chiết bí đao làm giảm đáng kể nồng độ đường trong huyết thanh và đảo ngược các rối loạn mỡ máu (cholesterol, triglyceride, HDL và LDL) về gần mức bình thường so với chuột tiểu đường không điều trị ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bí đao hạ đường huyết

Hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất việc ăn canh bí đao với việc dùng dịch chiết cô đặc trong nghiên cứu. Các thử nghiệm đạt hiệu quả cao đều sử dụng dịch chiết bằng dung môi hóa học (như ethyl acetate, chloroform) hoặc chiết siêu âm, vi sóng, sấy phun thành bột cô đặc ^[1], ^[2], ^[4], ^[5]. Lượng hoạt chất trong một bát canh bí đao thông thường thấp hơn nhiều so với liều chiết xuất trong phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm thứ hai là uống nước ép bí đao sống hoặc trà bí đao đóng lon để trị bệnh. Trà bí đao bán sẵn chứa rất nhiều đường tinh luyện, uống vào sẽ làm đường huyết tăng vọt. Trong khi đó, bí đao sống có tính xà phòng cao, dễ gây kích ứng dạ dày và rối loạn tiêu hóa.

Hiểu lầm thứ ba là gọt bỏ hoàn toàn lớp vỏ xanh rồi mới nấu nước uống khi muốn tận dụng dược tính. Nghiên cứu năm 2022 chỉ rõ lớp vỏ bí đao chính là nơi tập trung 8 hợp chất hoạt tính mạnh giúp ức chế men tiêu hóa đường và ngăn biến chứng đường hóa ^[3].

Ai nên thận trọng khi ăn bí đao thường xuyên?

Dù lành tính, không phải người bệnh tiểu đường nào cũng nên ăn hoặc uống nước bí đao liên tục với lượng lớn. Nhóm đầu tiên cần lưu ý là người đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống (như nhóm ức chế alpha-glucosidase hoặc sulfonylurea) và tiêm insulin ^[2], ^[3], ^[5]. Việc dùng lượng lớn bí đao dạng cô đặc cùng lúc với thuốc có thể cộng hưởng tác dụng, dẫn đến hạ đường huyết quá mức gây bủn rủn, vã mồ hôi.

Nhóm thứ hai là người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp. Thử nghiệm lâm sàng năm 2024 cho thấy chiết xuất bí đao làm giảm trung bình 7,0 mmHg huyết áp tâm trương ^[1]. Đây là lợi ích tốt cho người tăng huyết áp kèm tiểu đường, nhưng lại gây chóng mặt nếu huyết áp nền vốn đã thấp.

Người có cơ địa tỳ vị hư hàn, hay bị lạnh bụng, đầy hơi, tiêu chảy mạn tính cũng nên hạn chế ăn nhiều bí đao do thực phẩm này nhiều nước và tính mát. Người bệnh suy thận có chỉ định hạn chế dịch đưa vào cơ thể cần tính toán lượng canh, nước bí đao trong tổng lượng nước uống hàng ngày. Mọi thay đổi lớn về chế độ ăn hoặc dùng thực phẩm chức năng từ bí đao đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Cách đưa bí đao vào thực đơn an toàn, hiệu quả

Để tận dụng lợi ích kiểm soát đường huyết của bí đao, cách chế biến tốt nhất là luộc, hấp hoặc nấu canh thanh đạm với thịt nạc, tôm, cá. Nên ăn bí đao vào đầu bữa ăn hoặc ăn kèm trong bữa chính có tinh bột để chất xơ và các chất ức chế men alpha-glucosidase làm chậm quá trình hấp thu đường từ cơm, bún ^[2], ^[3].

Khi nấu nước bí đao uống tại nhà, bạn nên rửa thật sạch lớp phấn và bụi bẩn bên ngoài, giữ lại cả vỏ xanh, thái lát và đun chín kỹ thay vì ép sống, bởi vỏ chứa nhiều flavonoid có lợi ^[3]. Tuyệt đối không cho thêm đường phèn, đường cát hay sữa đặc vào nước bí đao.

Mỗi bữa có thể ăn khoảng 100-200 g bí đao nấu chín như một phần rau xanh trong chế độ ăn cân bằng. Tránh hầm bí đao quá nhừ với sườn béo, móng giò vì chất béo bão hòa từ thịt mỡ sẽ làm mất đi lợi ích kiểm soát mỡ máu và đường huyết của quả bí ^[5].

Bí đao là thực phẩm hỗ trợ tốt cho người bệnh tiểu đường tuýp 2 nhờ chứa các hợp chất ức chế men tiêu hóa đường, chống đường hóa và hỗ trợ giảm nhẹ đường huyết, huyết áp ^[1], ^[2], ^[4], ^[3]. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên xem đây là một món rau lành mạnh trong thực đơn đa dạng, tuyệt đối không dùng thay thế thuốc điều trị và cần duy trì khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.