Cà chua là nguyên liệu quen thuộc trong mâm cơm của mọi gia đình Việt, từ bát canh riêu, đĩa sốt đậu phụ cho đến món rau trộn thanh mát. Tuy nhiên, không ít người mắc bệnh gút băn khoăn liệu loại quả màu đỏ này có phải là thủ phạm kích hoạt các cơn đau nhức khớp dữ dội hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ giới chuyên môn là người bệnh gút không nhất thiết phải kiêng cà chua hoàn toàn một cách tuyệt đối. Trừ những trường hợp từng ghi nhận việc ăn cà chua trực tiếp làm bùng phát cơn sưng đau khớp, đa số bệnh nhân vẫn có thể dùng với lượng vừa phải trong chế độ ăn uống cân bằng.
Vì sao một thực phẩm ít purin như cà chua lại bị "nghi ngờ"?
Trong quan niệm dinh dưỡng điều trị gút truyền thống, người bệnh thường được căn dặn tránh xa các loại thực phẩm giàu purin như thịt đỏ, hải sản hay bia [1]. Axit uric vốn là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purin trong cơ thể con người, và việc dung nạp quá nhiều thực phẩm chứa lượng purin đậm đặc sẽ trực tiếp làm tăng axit uric huyết thanh [1].
Tuy nhiên, cà chua lại là một trường hợp đặc biệt bởi loại quả này chứa hàm lượng purin rất thấp [1]. Mặc dù vậy, các nhà khoa học phát hiện cà chua chứa hàm lượng glutamate cao, một loại axit amin thường xuất hiện nhiều trong các thực phẩm giàu purin [1]. Chất glutamate này có khả năng kích thích hoặc khuếch đại quá trình tổng hợp axit uric nhờ đóng vai trò là nguồn cung cấp nitơ trong con đường tổng hợp purine của cơ thể [1].
Bên cạnh glutamate, một số hợp chất axit phenolic tự nhiên trong cà chua cũng được chú ý vì có thể can thiệp vào quá trình đào thải axit uric tại thận [1]. Thử nghiệm cho thấy các hợp chất axit phenolic như axit p-coumaric, axit ferulic, axit p-hydroxybenzoic và axit vanillic có thể tương tác và làm thay đổi khả năng vận chuyển cơ chất nội sinh của các kênh vận chuyển anion hữu cơ tại thận là OAT1 và OAT3 trong ống nghiệm [1]. Dù vậy, trong số các chất vận chuyển được thử nghiệm, chỉ có kênh OAT4 là có mối liên hệ di truyền rõ ràng với nồng độ axit uric huyết thanh và bệnh gút [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cà chua và cơn bùng phát gút?
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã chỉ ra mối liên hệ đồng biến giữa việc tiêu thụ cà chua và nồng độ axit uric huyết thanh [1]. Kết quả này củng cố các báo cáo trước đó ghi nhận cà chua có thể là yếu tố kích hoạt cơn viêm khớp gút cấp theo kinh nghiệm thực tế của một số bệnh nhân [1]. Nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng cà chua có thể tác động đến việc tăng sản xuất axit uric tại gan hoặc ảnh hưởng đến khả năng xử lý, đào thải axit uric của thận [1].
Dù ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa lượng tiêu thụ và nồng độ axit uric, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh rằng cơ chế chính xác khiến sự gia tăng axit uric trong máu dẫn đến cơn đau gút cấp hiện vẫn chưa được giải quyết hoàn toàn [1]. Trên thực tế, việc tiêm tinh thể axit uric tự do vào khớp không gây viêm khớp rõ rệt như khi tiêm tinh thể mononatri urat (MSU) [1]. Thậm chí, việc nồng độ axit uric sụt giảm đột ngột, chẳng hạn như khi mới bắt đầu điều trị bằng thuốc hạ axit uric, cũng là yếu tố kích hoạt cơn bùng phát gút do hiện tượng bong tróc tinh thể tại khớp [1].
Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và bệnh gút cũng được làm sáng tỏ qua nhiều nghiên cứu lâm sàng khác. Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành trên 150 bệnh nhân tăng axit uric máu và 150 bệnh nhân gút cho thấy nồng độ axit uric trung bình ở đợt gút cấp lên tới 8,4 mg/dL, cao hơn rõ rệt so với mức 7,2 mg/dL ở nhóm tăng axit uric máu không triệu chứng [2]. Đáng chú ý, bệnh gút phổ biến hơn hẳn ở những người không ăn chay (chiếm 95%) và người có thói quen uống rượu bia (chiếm 65,3%) [2].
Đặt cà chua lên bàn cân: Lợi ích dinh dưỡng và giới hạn bằng chứng
Để có cái nhìn công bằng, người bệnh không nên chỉ nhìn vào một mặt tác động mà bỏ qua các giá trị dinh dưỡng của cà chua. Cà chua là nguồn cung cấp vitamin C dồi dào, một dưỡng chất đã được chứng minh là có khả năng hỗ trợ bảo vệ cơ thể trước nguy cơ mắc bệnh gút [3]. Bổ sung vitamin C với liều lượng 500 mg mỗi ngày trong thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã giúp làm giảm đáng kể nồng độ axit uric máu trung bình khoảng 0,5 mg/dL [3].
Cơ chế hạ axit uric của vitamin C được giải thích là do chất này cạnh tranh tái hấp thu với axit uric tại ống lượn gần ở thận thông qua kênh URAT1 và kênh đồng vận chuyển anion phụ thuộc natri [3]. Một phân tích tổng hợp từ 13 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng khẳng định vitamin C giúp giảm axit uric máu khoảng 0,35 mg/dL ở những người chưa mắc gút [3]. Do đó, lượng vitamin C tự nhiên trong cà chua phần nào có thể đem lại lợi ích chống oxy hóa và hỗ trợ bài tiết axit uric.
Hơn nữa, các bằng chứng hiện đại về chế độ ăn cho thấy không nên quá cứng nhắc trong việc loại bỏ từng loại rau củ. Một nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng xu hướng dinh dưỡng cho bệnh gút gần đây đã chuyển trọng tâm từ việc chỉ giảm lượng purin đơn thuần sang việc áp dụng chế độ ăn chủ yếu dựa trên thực vật [4]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh khoảng một phần tư lượng axit uric trong cơ thể được bài tiết qua đường ruột, tạo nên mối liên hệ mật thiết giữa chế độ ăn uống và hệ vi sinh vật đường tiêu hóa [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng khem bệnh gút
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng đã bị gút thì phải cắt bỏ hoàn toàn tất cả các món ăn có vị chua hoặc có màu đỏ như cà chua. Nhiều người lầm tưởng vị chua mang tính axit của thực phẩm sẽ chuyển hóa thành axit uric trong máu. Trên thực tế, axit uric là sản phẩm thoái hóa của purin chứ không phải là axit hữu cơ có trong vị chua của trái cây.
Hiểu lầm thứ hai là nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ kiêng khem quá ngặt nghèo để hạ axit uric nhanh chóng. Một nghiên cứu tổng quan năm 2017 về quản lý không dùng thuốc nhấn mạnh rằng tình trạng nhịn đói có thể làm giảm đào thải axit uric, trong khi các bài tập thể lực gắng sức làm phân hủy adenine nucleotide, từ đó có thể làm tăng axit uric máu và kích hoạt cơn gút cấp [5].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng chỉ cần ăn kiêng hoàn toàn là có thể chữa khỏi bệnh gút mà không cần dùng thuốc. Chế độ ăn uống chỉ có thể đóng góp một phần vào việc kiểm soát nồng độ axit uric máu và giảm tần suất bùng phát cơn đau, trong khi yếu tố di truyền và phác đồ dùng thuốc mới đóng vai trò then chốt [4]. Việc kiêng khem cực đoan mà bỏ qua điều trị y khoa thường không mang lại kết quả kiểm soát bệnh bền vững.
Ai là người nên thực sự thận trọng khi ăn cà chua?
Mặc dù không cần cấm đoán đại trà, một số nhóm đối tượng cụ thể cần cẩn trọng hơn khi sử dụng cà chua trong bữa ăn hàng ngày:
Thứ nhất là những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm, từng ghi nhận cơn đau khớp tái phát sau khi ăn cà chua [1]. Mỗi cơ thể có phản ứng sinh học khác nhau đối với các hợp chất chuyển hóa, do đó nếu nhật ký ăn uống chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa cà chua và cơn viêm khớp, bạn nên chủ động tạm ngừng sử dụng loại quả này.
Thứ hai là những người đang trong giai đoạn bùng phát cơn gút cấp hoặc có nồng độ axit uric máu kiểm soát kém. Trong giai đoạn khớp đang sưng tấy dữ dội, nồng độ axit uric thường tăng rất cao [2]. Lúc này, cơ thể cần được nghỉ ngơi, dùng thuốc theo chỉ định và tránh mọi yếu tố nghi ngờ có thể kích thích tổng hợp urat, bao gồm cả lượng glutamate cao trong cà chua [1].
Thứ ba là người có thói quen uống ít nước hoặc thường xuyên dùng rượu bia. Thiếu nước làm giảm khả năng đào thải axit uric qua thận, trong khi uống nhiều rượu bia làm tăng nồng độ axit uric thông qua việc phân hủy nucleotide và sản sinh lactate [2], [5]. Khi kết hợp nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc, việc dung nạp thêm các tác nhân kích thích nhẹ như glutamate từ cà chua có thể làm tăng nguy cơ khởi phát cơn đau [1].
Cách dùng cà chua hợp lý và lời khuyên sinh hoạt cho người bệnh gút
Để thưởng thức cà chua an toàn mà không lo lắng về cơn gút cấp, người bệnh nên áp dụng một số nguyên tắc dinh dưỡng và lối sống thực tế:
Về liều lượng và chế biến, người bệnh không nên uống nước ép cà chua đậm đặc hoặc ăn quá nhiều cà chua sống cùng một lúc. Thay vào đó, hãy sử dụng cà chua như một loại gia vị nấu kèm trong các món canh, món hầm hoặc sốt rau củ với số lượng vừa phải (khoảng 1 quả nhỏ mỗi lần, vài lần mỗi tuần). Việc nấu chín cà chua và kết hợp đa dạng với các loại rau xanh khác giúp giảm bớt nồng độ tập trung của các hoạt chất hữu cơ đơn lẻ.
Về chế độ ăn tổng thể, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng Địa Trung Hải lành mạnh, hạn chế thịt đỏ, hải sản và các loại nước ngọt chứa nhiều đường fructose vì fructose làm tăng axit uric và tăng nguy cơ bùng phát gút [5]. Phân tích di truyền năm 2024 cho thấy lượng đường nạp vào là yếu tố nguy cơ làm tăng axit uric máu, trong khi uống cà phê hoặc trà lại có tác dụng ngăn ngừa nguy cơ bùng phát cơn đau gút [6], [5]. Bổ sung các sản phẩm từ sữa, đặc biệt là phô mai hoặc sữa ít béo, cũng giúp hạ nồng độ axit uric máu hiệu quả [6], [5].
Về thói quen hàng ngày, việc uống đủ nước là chìa khóa đơn giản nhưng vô cùng quan trọng. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh lượng nước uống hàng ngày có mối tương quan nghịch rõ rệt với nồng độ axit uric máu [2]. Uống đủ từ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày sẽ giúp thận tăng cường đào thải axit uric và ngăn ngừa tinh thể lắng đọng tại khớp [2], [5].
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Cà chua không phải là "kẻ thù tuyệt đối" của người bệnh gút, bởi bản thân loại quả này chứa lượng purin rất thấp cùng nhiều vitamin có ích [1], [3]. Người bệnh không cần thiết phải loại bỏ hoàn toàn cà chua khỏi thực đơn trừ khi cơ thể có phản ứng dị ứng hoặc khởi phát đau rõ rệt sau khi ăn [1]. Thay vì kiêng khem khắt khe dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng, bạn hãy duy trì lối sống lành mạnh, uống nhiều nước, hạn chế rượu bia và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đạt mục tiêu kiểm soát axit uric máu an toàn [2], [5], [4].
