Sau bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc khi căng thẳng kéo dài, nhiều người thường cảm thấy bụng ấm ách, chướng hơi và co thắt khó chịu. Thói quen pha một tách trà hoa cúc ấm để làm dịu dạ dày đã trở nên phổ biến trong nhiều gia đình Việt, nhưng không ít người vẫn băn khoăn liệu thức uống này có thực sự hiệu quả về mặt khoa học hay chỉ mang lại cảm giác thư giãn tâm lý.
Câu trả lời ngắn gọn là có. Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy hoa cúc (Chamomile) chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng làm giãn cơ trơn đường ruột, đẩy khí thừa ra ngoài, giảm tiết dịch và làm dịu niêm mạc tiêu hóa [1], [2], [3], [4]. Tuy nhiên, hiệu quả hỗ trợ giảm đầy bụng, khó tiêu phụ thuộc lớn vào cách sử dụng và cơ địa của từng nhóm đối tượng, đặc biệt không phải ai cũng có thể uống loại trà này tùy ý.
Hoạt chất trong hoa cúc tác động lên đường ruột thế nào?
Hoa cúc thuộc họ Cúc (Asteraceae), trong đó hai loại được sử dụng phổ biến nhất là cúc Đức (Matricaria recutita hoặc Matricaria chamomilla) và cúc La Mã (Chamaemelum nobile) [2], [3], [4]. Tinh dầu và dịch chiết từ hoa cúc chứa hơn 120 thành phần hóa học khác nhau, nhiều chất trong số này mang hoạt tính dược lý rõ rệt [3]. Các nhóm chất đóng vai trò chủ chốt bao gồm sesquiterpenes (như bisabolol, farnesene), sesquiterpenelactones (như chamazulene, matricin), các flavonoid (như apigenin, luteolin, hispidulin, eupafolin) cùng hệ tinh dầu bay hơi [2], [3].
Khi đi vào hệ tiêu hóa, các hoạt chất này hoạt động như một chất làm giãn tiêu hóa nhẹ, giúp tống hơi, làm dịu dạ dày và thư giãn các cơ đẩy thức ăn qua ruột [1], [3]. Cơ chế chính yếu giúp giảm cảm giác quặn bụng, đầy hơi là khả năng chống co thắt cơ trơn đường ruột [2], [4]. Các flavonoid và tinh dầu trong hoa cúc tác động trực tiếp lên các dải cơ trơn ở ruột non, giúp vùng cơ đang bị co rút quá mức được thả lỏng kéo dài [2].
Bên cạnh đó, dịch chiết hoa cúc còn phát huy tác dụng chống co thắt và giảm tiết dịch thông qua việc kích hoạt các kênh kali (K+) trên màng tế bào cơ ruột [4]. Khi kênh kali mở ra, tế bào cơ trơn giảm tính kích thích, từ đó làm dịu các cơn co bóp tự phát hoặc co thắt do kích ứng [4]. Ngoài ra, thảo dược này khi kết hợp trong các công thức tiêu hóa còn góp phần giảm tiết axit dạ dày, tăng tiết chất nhầy (mucin) và prostaglandin E2 để bảo vệ niêm mạc, đồng thời ức chế các chất gây viêm tại chỗ [1], [5], [6].
Các nghiên cứu trên tế bào và động vật nói gì?
Để làm rõ cơ chế dân gian của hoa cúc trong xử lý rối loạn tiêu hóa, nhiều thí nghiệm tiền lâm sàng trên mô tế bào và động vật đã được tiến hành. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết cồn-nước từ hoa cúc La Mã, các phân đoạn flavonoid (apigenin, luteolin, hispidulin, eupafolin) và tinh dầu trên mẫu cơ trơn cô lập của chuột lang, chuột cống và ruột non người [2]. Kết quả cho thấy mặc dù dịch chiết thô ban đầu gây co nhẹ thoáng qua ở hồi tràng chuột lang do kích thích thần kinh cholinergic tại thành ruột, nhưng ngay sau đó lại tạo ra hiệu ứng giãn cơ trơn trực tiếp, mạnh mẽ và kéo dài trên cả mô dạ dày-ruột chuột cống lẫn các dải cơ ruột non của người [2]. Tác dụng làm giãn cơ này gắn liền với hàm lượng flavonoid, trong khi phần tinh dầu chỉ thuần túy làm giãn cơ mà không gây co thắt ban đầu [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 tập trung vào cơ chế chống tiêu chảy, giảm tiết dịch và chống co thắt của hoa cúc Đức (Matricaria chamomilla) trên chuột nhắt và hỗng tràng thỏ cô lập [4]. Khi cho chuột uống dịch chiết hoa cúc ở liều 150 mg/kg và 300 mg/kg, tình trạng tiêu chảy và tích tụ dịch ruột do dầu thầu dầu giảm rõ rệt, hiệu quả tương tự thuốc đối chứng cromakalim và loperamide [4]. Trên mô hỗng tràng thỏ, dịch chiết ở nồng độ 0,3–3 mg/ml làm giãn các cơn co thắt tự phát theo liều lượng thông qua cơ chế mở kênh kali [4]. Tương tự, một thử nghiệm năm 2008 trên chuột nhắt đực cũng chứng minh công thức chứa chiết xuất hoa cúc và tía tô đất với liều 0,4–0,8 mL/con giúp làm giảm đáng kể nhu động ruột quá mức ở cả chuột bình thường lẫn chuột bị kích ứng ruột bằng dầu ba đậu [7].
Không dừng lại ở cơ chế cơ học, hoa cúc còn được nghiên cứu về khả năng kháng viêm đường ruột. Nghiên cứu năm 2016 trên tế bào đại tràng người (HT29) và mẫu đại tràng chuột bị gây viêm cấp tính cho thấy dịch chiết hoa cúc giảm sản xuất các chất trung gian gây viêm (MPO, 5-HT, IL-6, NF-kB, TNFalpha, PGE2 và 8-iso-PGF2alpha) hiệu quả tương đương thuốc sulfasalazine ở nồng độ 2 mg/ml [5]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2017 trên đại thực bào của người cũng ghi nhận chiết xuất hoa cúc giúp ức chế gen biểu hiện chemokine gây viêm (CXCL13, TNFalpha) và tăng giải phóng chất kháng viêm interleukin-10, mang lại hiệu ứng điều hòa miễn dịch tương tự hoạt chất budesonide [6].
Dữ liệu thử nghiệm trên người
Bên cạnh các mô hình phòng thí nghiệm, hiệu quả của hoa cúc đối với chứng khó tiêu, buồn nôn và co thắt dạ dày-ruột cũng đã được ghi nhận qua các nghiên cứu trên người. Trong báo cáo tổng quan năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng giả dược đã được thực hiện trên 105 phụ nữ mang thai bị buồn nôn và nôn từ mức độ nhẹ đến trung bình [3]. Những người tham gia được chia nhóm uống 500 mg bột hoa cúc Đức khô, 500 mg bột gừng hoặc 500 mg viên nang tinh bột (giả dược) mỗi ngày trong thời gian 1 tuần [3]. Kết quả cho thấy chỉ số đánh giá mức độ nôn và suy giảm phản xạ ở nhóm dùng hoa cúc thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [3].
Trong thực hành lâm sàng, hoa cúc còn thường xuyên xuất hiện trong các chế phẩm thảo dược phối hợp để trị rối loạn tiêu hóa. Một nghiên cứu mở, không can thiệp công bố năm 2016 đã đánh giá chế phẩm lỏng chứa chiết xuất hoa cúc kết hợp với cỏ bạc, cam thảo, bạch chỉ, kế thánh và ngải cứu trên 149 bệnh nhân ngoại trú (gồm 90 người không mắc tiểu đường và 59 người mắc tiểu đường) bị chứng khó tiêu và co thắt dạ dày-ruột nhẹ [8]. Sau 2 tuần điều trị, khoảng 90% bệnh nhân ở cả hai nhóm đều ghi nhận sự cải thiện tổng thể các triệu chứng [8]. Đáng chú ý nhất là triệu chứng nôn giảm 66,7% ở nhóm không tiểu đường (giảm 63,9% ở nhóm tiểu đường) và triệu chứng buồn nôn khan giảm 52,2% (giảm 53,6% ở nhóm tiểu đường) [8]. Hơn 80% bác sĩ và bệnh nhân đánh giá khả năng dung nạp của chế phẩm ở mức tốt hoặc rất tốt, chỉ có 7 bệnh nhân gặp tác dụng phụ nhẹ như buồn nôn thoáng qua sau uống, co thắt dạ dày hoặc nóng rát miệng [8].
Ngoài ra, một chế phẩm thương mại khác (STW5) kết hợp hoa cúc cùng 8 thảo dược khác như bạc hà, cam thảo, kế sữa, tía tô đất... cũng được báo cáo là giúp giảm tiết axit dạ dày hiệu quả ngang với thuốc kháng axit thương mại, đồng thời bảo vệ niêm mạc chống lại sự hình thành vết loét theo liều lượng [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy lợi ích rõ ràng nhất của hoa cúc đối với người bị đầy bụng, khó tiêu là khả năng làm dịu các cơn co thắt cơ trơn, giảm cảm giác buồn nôn, hỗ trợ đẩy hơi trướng và làm êm dịu niêm mạc đường tiêu hóa đang bị kích ứng [1], [8], [2], [3]. Đối với những trường hợp rối loạn tiêu hóa chức năng nhẹ, bụng sôi hoặc co bóp thất thường, hoạt chất trong hoa cúc giúp điều hòa lại nhu động ruột một cách tự nhiên [3], [4], [7].
Tuy nhiên, người dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại. Phần lớn các dữ liệu chứng minh cơ chế giãn cơ trơn, giảm tiết dịch và kháng viêm trực tiếp của riêng lẻ hoa cúc mới chỉ được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) trên mô cô lập hoặc thử nghiệm trên động vật (chuột, thỏ) với liều chiết xuất cô đặc [5], [6], [2], [4]. Trong khi đó, các nghiên cứu chứng minh hiệu quả giảm khó tiêu, giảm axit trên người đa phần sử dụng các công thức kết hợp nhiều loại thảo dược khác nhau chứ không phải chỉ dùng trà hoa cúc đơn độc [1], [8], [7]. Ngay cả nghiên cứu năm 2016 trên 149 bệnh nhân cũng là thiết kế nhãn mở, không có nhóm đối chứng giả dược nên khó tách biệt hoàn toàn tác dụng riêng của hoa cúc với các thành phần đi kèm [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc uống một tách trà hoa cúc pha loãng hàng ngày với hiệu quả của các loại thuốc điều trị bệnh lý dạ dày, đại tràng. Các nghiên cứu cho thấy hiệu quả chống viêm đại tràng hay chống loét dạ dày đạt được là nhờ các dịch chiết chuẩn hóa ở nồng độ nhất định hoặc các chế phẩm phối hợp nhiều vị thuốc [1], [5], [6]. Trà hoa cúc chỉ đóng vai trò là thức uống hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhẹ, hoàn toàn không thể thay thế thuốc đặc trị trong các bệnh lý viêm loét dạ dày hay viêm ruột mạn tính.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng và uống càng đặc, càng nhiều thì bụng càng nhanh nhẹ. Thực tế, nghiên cứu trên mô ruột cho thấy dịch chiết hoa cúc thô có thể gây ra một pha co bóp nhẹ thoáng qua trước khi làm giãn cơ [2], và trong thử nghiệm lâm sàng vẫn có một tỷ lệ nhỏ người dùng gặp cảm giác buồn nôn tạm thời, co thắt dạ dày hoặc nóng rát miệng sau khi uống chế phẩm chứa hoa cúc [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược lành tính với đa số người trưởng thành, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng hoa cúc. Đầu tiên và quan trọng nhất là phụ nữ đang mang thai [3]. Mặc dù thử nghiệm ngắn hạn 1 tuần với liều 500 mg/ngày cho thấy khả năng giảm nghén, nhưng dữ liệu khảo sát thực tế lại đưa ra cảnh báo đáng ngại khi sử dụng thường xuyên [3]. Một khảo sát tại vùng đông bắc nước Ý ghi nhận có tới 44% phụ nữ mang thai dùng hoa cúc để giảm lo âu, hỗ trợ tiêu hóa và trị rạn da; tuy nhiên, 21,6% trong số những người sử dụng hoa cúc thường xuyên suốt thai kỳ có tần suất dọa sẩy thai và sinh non cao hơn so với nhóm không sử dụng [3]. Nghiêm trọng hơn, các tác giả còn ghi nhận hai trường hợp trẻ sơ sinh bị dị tật tim sau khi người mẹ tiêu thụ hoa cúc thường xuyên trong thai kỳ [3]. Do đó, thai phụ không nên tự ý uống trà hoa cúc thường xuyên mà phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Nhóm thứ hai cần lưu ý là những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1], [3]. Dù một số giống cúc chuyên biệt (như giống Manzana) được ghi nhận ít có nguy cơ gây dị ứng liên quan đến hoa cúc, người có cơ địa nhạy cảm vẫn nên cẩn trọng khi dùng đường uống [1]. Ngoài ra, những người đang mắc bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị (như bệnh nhân tiểu đường hoặc viêm ruột) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh tương tác hoặc tác dụng phụ không mong muốn [8], [5].
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ tiêu hóa
Để tận dụng khả năng làm giãn cơ trơn và hỗ trợ tiêu hóa của hoa cúc một cách an toàn, người trưởng thành khỏe mạnh có thể dùng trà làm từ hoa cúc khô (cúc Đức hoặc cúc La Mã) khi xuất hiện cảm giác đầy hơi, chướng bụng hoặc khó tiêu nhẹ sau bữa ăn [1], [2], [3]. Việc hãm hoa cúc khô với nước ấm trong bình đậy kín nắp từ vài phút trước khi uống sẽ giúp giữ lại cả nhóm hoạt chất flavonoid tan trong nước lẫn phần tinh dầu bay hơi, vốn là hai thành phần cùng tham gia vào cơ chế làm thư giãn cơ ruột [2], [3].
Về liều lượng, người dùng chỉ nên uống ở mức độ vừa phải, không lạm dụng liên tục với lượng lớn mỗi ngày; tham khảo từ nghiên cứu lâm sàng cho thấy mức 500 mg bột hoa cúc khô mỗi ngày trong 1 tuần đã đủ tạo ra tác động làm dịu triệu chứng buồn nôn [3]. Để tăng hiệu quả giảm co thắt và giảm đầy hơi, bạn có thể kết hợp hoa cúc cùng một vài lá bạc hà hoặc tía tô đất khi pha trà, bởi các nghiên cứu cho thấy sự phối hợp này giúp điều hòa nhu động ruột và làm dịu dạ dày đồng nhất hơn [1], [7]. Song song với việc uống trà ấm, việc ăn chậm nhai kỹ, hạn chế thực phẩm sinh hơi và giữ tinh thần thoải mái vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ hệ tiêu hóa.
Tóm lại, trà hoa cúc là một lựa chọn tự nhiên có cơ sở khoa học giúp làm giãn cơ trơn đường ruột, giảm đầy hơi, buồn nôn và hỗ trợ làm dịu chứng khó tiêu nhẹ [1], [2], [3]. Tuy nhiên, thức uống này chỉ mang tính chất hỗ trợ triệu chứng chứ không thay thế được phác đồ y khoa, đồng thời cần tránh lạm dụng ở phụ nữ mang thai [3]. Nếu tình trạng đầy bụng, khó tiêu kéo dài hoặc đi kèm đau bụng dữ dội, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và tư vấn chính xác.