Chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb) từ lâu đã trở thành một trào lưu phổ biến đối với những người muốn giảm cân nhanh chóng hoặc kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, nhiều người bị cao huyết áp vẫn luôn băn khoăn liệu việc cắt giảm cơm, bánh mì và thay bằng chất béo hay đạm có an toàn cho mạch máu của mình hay không.

Câu trả lời dựa trên bằng chứng y khoa hiện tại là người bị huyết áp cao hoàn toàn có thể áp dụng chế độ ăn low-carb, nhưng cần thực hiện đúng cách và có sự giám sát y tế. Nhiều nghiên cứu cho thấy chế độ ăn này mang lại hiệu quả hỗ trợ hạ chỉ số huyết áp rõ rệt, phần lớn thông qua tác động giảm cân nặng và cải thiện độ nhạy của hormone insulin.

Mối liên hệ giữa tinh bột, cân nặng và huyết áp

Huyết áp cao và thừa cân luôn có mối liên hệ mật thiết với nhau trong bệnh học tim mạch. Khi cơ thể dư thừa cân nặng, tim phải làm việc nhiều hơn và áp lực lên thành mạch máu tăng cao. Ngược lại, việc giảm cân là một trong những biện pháp tự nhiên hiệu quả nhất để hạ huyết áp, trong đó các ghi nhận khoa học cho thấy cứ giảm 1 kg trọng lượng cơ thể thì huyết áp động mạch trung bình có thể giảm khoảng 1 mmHg [1].

Chế độ ăn hạn chế carbohydrate giúp cơ thể giảm tiết insulin – một loại hormone vốn thúc đẩy quá trình tích mỡ và giữ muối ở thận. Khi giảm lượng tinh bột nạp vào, nồng độ insulin giảm xuống, từ đó kích thích đào thải nước và hỗ trợ hạ áp. Chế độ ăn low-carb đã được ghi nhận có khả năng làm giảm huyết áp nhờ kích thích giảm cân và cải thiện độ nhạy insulin, với mức giảm huyết áp thường dao động từ 1 đến 10 mmHg ở hầu hết các nghiên cứu, tương đương với hiệu quả thấy được ở chế độ ăn ít chất béo [1].

Bên cạnh đó, việc dư thừa carbohydrate còn liên quan đến phản ứng viêm trong cơ thể. Chế độ ăn nhiều tinh bột có thể làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin ở người bệnh tiểu đường và làm tăng xu hướng viêm cũng như huyết khối [1]. Ngược lại, bất kỳ chế độ ăn nào giúp giảm cân hiệu quả đều có thể làm giảm các dấu hiệu viêm như protein phản ứng C (CRP) và yếu tố ức chế hoạt hóa plasminogen-1 (PAI-1), những yếu tố vốn đã được chứng minh là suy giảm khi áp dụng ăn low-carb [1].

Cơ chế thần kinh giao cảm và bài tiết natri

Một thắc mắc lớn của nhiều người là liệu chế độ ăn ít tinh bột hạ được huyết áp có phải chỉ đơn thuần nhờ cơ thể mất nước và giảm muối hay không. Nghiên cứu thực nghiệm lâm sàng đã chỉ ra một cơ chế tác động độc lập khác rất thú vị liên quan đến hệ thần kinh giao cảm.

Trong một thử nghiệm tiến hành trên 11 phụ nữ béo phì có huyết áp bình thường, các đối tượng ban đầu được dùng chế độ duy trì cân nặng giàu carbohydrate, sau đó chuyển sang chế độ ăn hạn chế năng lượng và carbohydrate trong 18 ngày trong khi các thành phần khác được giữ nguyên [2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate đã dẫn đến mức giảm 41% lượng 4-hydroxy-3-methoxy mandelate bài tiết qua nước tiểu chỉ trong vòng 48 giờ, đồng thời làm giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương [2].

Nồng độ noradrenaline trong huyết tương cũng sụt giảm và tác dụng hạ huyết áp của chế độ ăn này vẫn tiếp tục duy trì mặc dù tổng lượng natri trong cơ thể được giữ ổn định [2]. Điều này chứng minh rằng việc hạ huyết áp dường như được điều hòa thông qua những thay đổi trong quá trình chuyển hóa catecholamine của hệ thần kinh giao cảm, hoàn toàn độc lập với lượng natri đưa vào [2]. Cơ chế ức chế thần kinh giao cảm này giải thích lý do tại sao giảm cân lại giúp hạ áp nhanh, nhưng cũng đồng thời giải thích hiện tượng choáng váng, ngất xỉu đôi khi xảy ra ở người ăn kiêng cắt giảm carbohydrate quá đột ngột [2].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?

Hiệu quả của việc hạn chế tinh bột đã được kiểm chứng qua nhiều thiết kế nghiên cứu từ quan sát đời thực cho đến các thử nghiệm can thiệp có đối chứng khắt khe.

Năm 2019, một nghiên cứu đoàn hệ quan sát thực hiện tại các cơ sở chăm sóc ban đầu trên 154 bệnh nhân mắc đái tháo đường týp 2 hoặc rối loạn dung nạp đường huyết đã theo dõi tác động của chế độ ăn ít carbohydrate duy trì trong thời gian trung bình 2 năm (khoảng tứ phân vị từ 10 đến 32 tháng) [3]. Kết quả ghi nhận mức giảm huyết áp rất ấn tượng: huyết áp tâm thu giảm trung bình 10,9 mmHg (p < 0,0001), huyết áp tâm trương giảm trung bình 6,3 mmHg (p < 0,0001), đi kèm mức giảm cân nặng trung bình 9,5 kg (p < 0,0001) và cải thiện rõ rệt mỡ máu [3]. Đáng chú ý, kết quả này đạt được ngay cả khi các bác sĩ đã chủ động giảm 20% lượng thuốc hạ huyết áp đang kê cho bệnh nhân [3].

Ở góc độ tổng hợp, một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2020 trên 16 nghiên cứu với 1.610 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cho thấy các chế độ ăn can thiệp so với chế độ ăn nhiều tinh bột giúp giảm huyết áp tâm thu gộp là 2,29 mmHg và tâm trương là 1,03 mmHg [4]. Phân tích cũng chỉ ra rằng các chế độ ăn khác, chẳng hạn như ăn ít chất béo, không giúp giảm huyết áp nhiều hơn so với chế độ ăn ít carbohydrate [4].

Trước đó, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo OmniHeart nổi tiếng trên 164 người trưởng thành bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1, mỗi giai đoạn kéo dài 6 tuần và cân nặng được giữ cố định, cũng đem lại góc nhìn giá trị [5]. So với chế độ ăn nhiều tinh bột, chế độ ăn thay thế bằng chất béo không bão hòa đơn giúp giảm thêm 1,3 mmHg huyết áp tâm thu trên toàn nhóm và giảm tới 2,9 mmHg ở những người có tăng huyết áp [5]. Đồng thời, chế độ ăn giàu protein từ thực vật cũng giảm thêm 1,4 mmHg huyết áp tâm thu toàn nhóm và giảm tới 3,5 mmHg ở nhóm tăng huyết áp so với chế độ ăn nhiều tinh bột [5].

Một phân tích gộp khác năm 2007 gồm 10 nghiên cứu can thiệp giữ nguyên thể trọng cũng cho thấy chế độ ăn giàu carbohydrate làm huyết áp tâm thu cao hơn 2,6 mmHg và tâm trương cao hơn 1,8 mmHg so với chế độ ăn giàu chất béo không bão hòa đơn dạng cis [6]. Khi chỉ giới hạn ở các thử nghiệm ngẫu nhiên chéo, mức chênh lệch này là 1,3 mmHg cho tâm thu và 0,9 mmHg cho tâm trương dù không còn ý nghĩa thống kê, khiến các nhà nghiên cứu nhận định rằng mức độ chênh lệch có thể chưa đủ lớn để thay đổi toàn bộ khuyến cáo chung [6].

Ở mức độ thực nghiệm cơ bản trên động vật, một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) được cho ăn chế độ low-carb/high-fat (20% carbohydrate, 60% chất béo) trong 10 tuần đã ghi nhận áp lực động mạch trung bình thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn đối chứng nhiều tinh bột (148 ± 3 so với 159 ± 3 mmHg) [7]. Chế độ này đã cải thiện chức năng giãn mạch nội mô phụ thuộc acetylcholine và tăng phosphoryl hóa men eNOS ở động mạch, đồng thời làm giảm mức đường huyết và insulin mà không gây bất kỳ tác hại nào lên thụ thể insulin ở tim và cơ [7].

Lợi ích rõ ràng nhưng bằng chứng vẫn có giới hạn

Dù các chỉ số huyết áp có xu hướng giảm khi cắt giảm tinh bột, người bệnh cần nhìn nhận khách quan cả mặt mạnh lẫn hạn chế của các bằng chứng y khoa hiện có.

Về mặt tích cực, việc hạn chế carbohydrate giúp giải quyết đồng thời hai vấn đề lớn ở người tăng huyết áp là béo phì và tình trạng đề kháng insulin [1, 2]. Nhờ đó, người bệnh có thể giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc điều trị [3]. Ngoài ra, chế độ ăn thay thế tinh bột bằng chất béo không bão hòa lành mạnh còn giúp cải thiện chỉ số mỡ máu như giảm triglyceride và tăng HDL-cholesterol [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu về tác động lâu dài của low-carb lên các biến cố tim mạch lớn vẫn còn tương đối hạn chế [2, 7]. Hơn nữa, mức độ giảm huyết áp trực tiếp do việc thay đổi thành phần dinh dưỡng khi giữ nguyên cân nặng thường khá khiêm tốn [4, 5]. Phần lớn hiệu quả hạ huyết áp mạnh mẽ quan sát được trên lâm sàng thực tế đều gắn liền với số cân nặng giảm được của người bệnh [1, 2].

Những hiểu lầm phổ biến khi người cao huyết áp ăn low-carb

Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "ăn low-carb nghĩa là được ăn thịt mỡ, đồ hộp và xúc xích thoải mái". Khi người cao huyết áp cắt giảm tinh bột nhưng lại nạp quá nhiều chất béo bão hòa từ thịt chế biến sẵn vốn chứa hàm lượng muối cực kỳ cao, áp lực lên hệ tim mạch sẽ tăng vọt, triệt tiêu mọi lợi ích hạ áp của việc giảm cân.

Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý bỏ thuốc huyết áp khi thấy chỉ số đo tại nhà hạ nhanh trong vài tuần đầu. Hiện tượng sụt giảm catecholamine và đào thải nước ban đầu có thể làm hạ huyết áp tạm thời khá nhanh [2]. Nhưng nếu tự ý ngừng thuốc mà không có sự theo dõi của bác sĩ, huyết áp có thể tăng vọt trở lại khi cơ thể đạt trạng thái cân bằng mới, gây nguy hiểm khôn lường.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải bất kỳ ai bị cao huyết áp cũng có thể tự do áp dụng thực đơn low-carb mà không có sự kiểm soát y khoa, đặc biệt là các trường hợp có bệnh lý tiềm ẩn.

Báo cáo lâm sàng cảnh báo rằng những người mắc hội chứng cường aldosterone nguyên phát (primary hyperaldosteronism) có thể gặp nguy hiểm đến tính mạng khi ăn low-carb [8]. Tỷ lệ mắc hội chứng này trong nhóm bệnh nhân tăng huyết áp chiếm khoảng 6%, và đa số người bệnh có nồng độ kali máu bình thường nên rất khó phát hiện sớm [8]. Một trường hợp nam bệnh nhân 60 tuổi bị đái tháo đường týp 2 và tăng huyết áp, sau 4 tháng áp dụng low-carb nghiêm ngặt và giảm cân nhanh, đã bị hạ kali máu nghiêm trọng đe dọa tính mạng với nồng độ kali tụt xuống 1,9 mmol/l [8]. Bệnh nhân này sau đó cần được bổ sung spironolactone và chuyển sang chế độ ăn hỗn hợp để huyết áp và kali máu ổn định trở lại [8].

Ngoài ra, những người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết cần có sự theo dõi sát sao của bác sĩ khi bắt đầu ăn ít tinh bột để tránh tình trạng tụt huyết áp tư thế hoặc hạ đường huyết quá mức do tác dụng cộng dồn [1, 3].

Hướng dẫn áp dụng an toàn và khoa học trong thực tế

Để khai thác tối đa lợi ích hạ áp từ việc cắt giảm carbohydrate mà vẫn bảo đảm an toàn cho tim mạch, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Cắt giảm tinh bột xấu: Ưu tiên loại bỏ các loại đường tinh luyện, nước ngọt, bánh kẹo, tinh bột tinh chế như gạo trắng, bánh mì trắng. Không nên cắt giảm toàn bộ tinh bột một cách cực đoan ngay lập tức mà giảm dần dần để hệ thần kinh thích nghi [2].
  • Tăng cường chất béo có lợi: Thay vì dùng mỡ động vật, hãy bù đắp năng lượng bằng chất béo không bão hòa đơn từ dầu ô liu, quả bơ, các loại hạt dẻ, hạt hạnh nhân. Các phân tích gộp đã chứng minh chất béo không bão hòa đơn dạng cis mang lại hiệu quả hạ huyết áp tâm thu và tâm trương tốt hơn hẳn so với việc tiêu thụ nhiều carbohydrate [4, 6].
  • Chọn đạm thực vật và thịt nạc: Nghiên cứu OmniHeart cho thấy chế độ ăn giàu protein, với khoảng một nửa đến từ nguồn thực vật (đậu đỗ, đậu phụ), giúp giảm huyết áp tâm thu rất hiệu quả ở người cao huyết áp [5].
  • Kiểm soát lượng muối: Low-carb không đồng nghĩa với ăn mặn. Cần duy trì thói quen nấu ăn thanh đạm, tránh thực phẩm chế biến sẵn, đồ xông khói vì lượng muối cao sẽ cản trở quá trình kiểm soát huyết áp.

Tóm lại, người bị huyết áp cao hoàn toàn có thể áp dụng chế độ ăn low-carb để hỗ trợ kiểm soát huyết áp và giảm cân nặng. Tuy nhiên, người bệnh cần lựa chọn nguồn chất béo không bão hòa và đạm thực vật lành mạnh thay vì lạm dụng mỡ động vật. Trước khi bắt đầu thay đổi chế độ ăn, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh liều lượng thuốc phù hợp và loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn.