Mỗi dịp Tết Trung thu, bánh nướng và bánh dẻo thập cẩm là món ăn truyền thống không thể thiếu trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, với những người mắc hội chứng ruột kích thích, việc thưởng thức một miếng bánh thơm ngon thường đi kèm nỗi lo sợ bụng dạ nổi sóng, đầy hơi hoặc tiêu chảy ngay sau đó.

Người mắc hội chứng ruột kích thích nên hết sức thận trọng và hạn chế ăn bánh trung thu thập cẩm truyền thống, đặc biệt là trong giai đoạn bệnh đang bùng phát. Nguyên nhân xuất phát từ sự tích tụ của tải lượng FODMAP rất cao trong thành phần của bánh, điển hình là các loại mứt hoa quả, các loại hạt, bột mì và chất tạo ngọt.

Hội chứng ruột kích thích và mối liên hệ với chế độ ăn

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là tình trạng rối loạn tiêu hóa mạn tính phổ biến ở cả người lớn và trẻ em, đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, sình bụng, trung tiện và thói quen đại tiện thất thường như tiêu chảy hoặc táo bón [1], [2], [3]. Tỷ lệ mắc IBS trên toàn cầu theo tiêu chuẩn Rome IV được ghi nhận ở mức khoảng 4,1% [4].

Các thành phần trong thực phẩm hàng ngày không được xem là nguyên nhân gốc rễ gây bệnh, nhưng lại đóng vai trò là yếu tố kích hoạt các đợt bộc phát triệu chứng [1]. Trong nhiều năm qua, chế độ ăn hạn chế nhóm carbohydrate chuỗi ngắn khó hấp thu – gọi tắt là FODMAP – đã trở thành can thiệp dinh dưỡng được quan tâm hàng đầu giúp người bệnh kiểm soát tình trạng khó chịu ở đường tiêu hóa [1], [3].

Tải lượng FODMAP trong bánh trung thu thập cẩm hoạt động ra sao?

Thuật ngữ FODMAP là viết tắt của các hợp chất carbohydrate chuỗi ngắn và polyol có khả năng lên men mạnh nhưng hấp thu rất kém ở ruột non [5], [6], [7]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các phân tử kích thước hiển vi này tạo ra hoạt tính thẩm thấu cao, làm tăng lượng nước trong lòng ruột non [6], [7], [2]. Tiếp đó, khi di chuyển xuống đại tràng, chúng bị vi khuẩn đường ruột lên men nhanh chóng, sinh ra các loại khí như carbon dioxide và hydrogen [7], [2]. Quá trình tích tụ nước và giải phóng khí này kích thích các thụ thể cơ học ở ruột, dẫn đến tăng nhu động ruột, căng tức đại tràng, gây ra cơn đau quặn bụng, sình hơi và tiêu chảy ở người bệnh IBS [6], [7], [2].

Nhìn vào bảng thành phần của một chiếc bánh trung thu thập cẩm thông thường, có thể thấy đây là một "kho chứa" các nguồn FODMAP dồi dào [5]. Vỏ bánh nướng và bánh dẻo thường làm từ bột mì – một nguồn chứa nhiều fructan [5], [6]. Nhân thập cẩm là sự pha trộn của các loại hạt (hạt dưa, hạt sen, vừng, hạt điều) chứa oligosaccharide, cùng các loại mứt trái cây cô đặc giàu fructose tự do [5]. Ngoài ra, để gia tăng vị ngọt hoặc trong các dòng bánh dán nhãn "ít đường", "không đường", nhà sản xuất thường bổ sung các chất tạo ngọt thuộc nhóm polyol như sorbitol, xylitol, maltitol, erythritol, mannitol, polydextrose hoặc isomalt [5], [1]. Sự cộng dồn của tất cả các thành phần này tạo ra một tải lượng FODMAP rất lớn trong một khẩu phần ăn nhỏ, dễ dàng vượt ngưỡng chịu đựng của ống tiêu hóa nhạy cảm.

Khoa học chứng minh hiệu quả của việc hạn chế FODMAP

Mối liên hệ giữa việc cắt giảm FODMAP và cải thiện triệu chứng đường ruột đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng. Việc thực hiện chế độ ăn hạn chế FODMAP giúp người bệnh IBS giảm rõ rệt các cảm giác đau bụng, chướng bụng, đầy hơi, tiêu chảy và cải thiện chất lượng cuộc sống [5], [3], [8]. Bằng chứng khoa học hiện nay ủng hộ giả thuyết rằng giảm FODMAP nên được xem là chiến lược can thiệp dinh dưỡng bước đầu cho bệnh nhân IBS [1], [3].

Cụ thể, một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu ngẫu nhiên do Pedersen và cộng sự thực hiện đã theo dõi 89 bệnh nhân có triệu chứng tiêu hóa (bao gồm bệnh nhân đang trong giai đoạn thuyên giảm hoặc đợt bùng phát nhẹ đến trung bình của bệnh viêm ruột, vốn thường kèm theo các triệu chứng điển hình của IBS) [5]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm ăn theo chế độ hạn chế FODMAP hoặc nhóm áp dụng chế độ ăn tiêu chuẩn trong thời gian 6 tuần [5]. Kết quả phân tích cuối cùng trên 78 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu cho thấy, có tới 81% số người tuân thủ chế độ loại trừ FODMAP ghi nhận sự thuyên giảm tích cực các triệu chứng tiêu hóa [5].

Lợi ích thực tế và những giới hạn cần lưu ý

Mặc dù chế độ ăn giảm FODMAP mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát cơn đau bụng và tình trạng chướng khí ở phần lớn người lớn và trẻ em mắc IBS [2], các chuyên gia y tế cũng chỉ ra những giới hạn của phương pháp này. Chất lượng bằng chứng từ các nghiên cứu hiện có đôi khi bị giảm do các khiếm khuyết về phương pháp luận, chẳng hạn như thiếu nhóm đối chứng phù hợp hoặc không thể làm mù [6]. Ngoài ra, vẫn chưa có đủ bằng chứng khẳng định chế độ ăn giảm FODMAP vượt trội hoàn toàn so với các chế độ ăn truyền thống dành cho bệnh nhân IBS [6].

Đặc biệt, việc cắt giảm quá mức và kéo dài các thực phẩm chứa FODMAP tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh lý [6]. Phương pháp kiêng khem này loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm thiết yếu như chế phẩm từ lúa mì, sữa chứa lactose, nhiều loại rau họ đậu và hoa quả [6]. Hậu quả là người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ thiếu hụt chất xơ, canxi, sắt, kẽm, folate, vitamin nhóm B, vitamin D cũng như các chất chống oxy hóa tự nhiên [6]. Sự sụt giảm nghiêm trọng lượng FODMAP đưa vào cơ thể cũng gây ra những tác động tiêu cực chưa được hiểu rõ hoàn toàn đối với hệ vi sinh vật đường ruột và sự chuyển hóa của tế bào biểu mô đại tràng [6], [8].

Hiểu lầm phổ biến khi lựa chọn bánh trung thu

Nhiều người có đường ruột nhạy cảm thường tin rằng việc chuyển sang dùng bánh trung thu "ăn kiêng", "không đường" hoặc nhân hoa quả tươi sẽ an toàn cho dạ dày. Đây là một ngộ nhận thường gặp. Các sản phẩm dán mác không đường thường thay thế đường mía bằng các chất tạo ngọt gốc polyol như sorbitol, xylitol, mannitol hoặc maltitol [5], [1]. Polyol chính là một thành phần trọng yếu của FODMAP, có khả năng hấp thu kém ở ruột non, hút nước vào lòng ruột và bị lên men nhanh chóng, từ đó làm trầm trọng thêm chứng đầy bụng và tiêu chảy [5], [6], [2].

Một lầm tưởng khác là người mắc IBS phải kiêng hoàn toàn tất cả các món ăn yêu thích suốt đời. Trên thực tế, phác đồ dinh dưỡng chuẩn hiện nay gồm 3 giai đoạn được cá nhân hóa: giai đoạn đầu loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa FODMAP cao; giai đoạn hai thử nghiệm đưa dần từng loại thực phẩm trở lại để thăm dò ngưỡng dung nạp của từng cá nhân; và giai đoạn ba là xây dựng chế độ ăn cân bằng lâu dài phù hợp với thể trạng riêng [5], [8], [4]. Do đó, người bệnh không nhất thiết phải cấm đoán vĩnh viễn mọi loại bánh mà cần tìm ra ngưỡng chịu đựng của bản thân.

Ai nên thận trọng với bánh trung thu thập cẩm?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác trước khi ăn bánh trung thu thập cẩm:

  • Người được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc hỗn hợp đang trong đợt tái phát triệu chứng [5], [1].
  • Trẻ em và người lớn mắc IBS có tiền sử nhạy cảm rõ rệt với chất tạo ngọt nhân tạo (nhóm polyol) hoặc mứt hoa quả sấy [5], [2].
  • Người mắc hội chứng ruột kích thích đang ở giai đoạn 1 (giai đoạn kiêng khem nghiêm ngặt) của chế độ ăn ít FODMAP [5], [8].
  • Bệnh nhân có các vấn đề tiêu hóa mạn tính khác đi kèm triệu chứng dạng ruột kích thích [5].

Người bệnh có bệnh lý nền đường tiêu hóa không nên tự ý áp dụng chế độ kiêng khem khắt khe kéo dài mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [5], [6]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá và xây dựng thực đơn an toàn [5], [4].

Cách thưởng thức bánh trung thu an toàn cho người bệnh

Để vừa tận hưởng không khí Trung thu vừa bảo vệ hệ tiêu hóa, người mắc IBS có thể áp dụng các giải pháp thực tế sau:

  • Kiểm soát lượng dùng: Thay vì ăn cả chiếc bánh, chỉ nên nếm thử một phần nhỏ (khoảng 1/8 đến 1/4 chiếc bánh) trong ngày. Chia nhỏ khẩu phần giúp giảm tải lượng FODMAP đi vào ruột cùng một thời điểm, tránh kích thích các thụ thể cơ học của thành ruột [2].
  • Thời điểm ăn: Không nên ăn bánh khi bụng đang đói hoặc ăn quá muộn vào ban đêm, vì điều này có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên hệ vi sinh vật đại tràng [6], [7].
  • Đọc kỹ nhãn thực phẩm: Tránh các loại bánh có chứa hàm lượng cao các chất làm ngọt kết thúc bằng đuôi "-ol" như sorbitol, xylitol, mannitol hoặc siro ngô giàu fructose [5], [1].
  • Lựa chọn thay thế: Nếu cơ địa quá nhạy cảm với nhân thập cẩm nhiều loại hạt và mứt quả, có thể cân nhắc các loại nhân ít thành phần phức tạp hơn hoặc tự làm bánh tại nhà với nguyên liệu được kiểm soát nằm trong danh mục FODMAP thấp [7].
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi ăn xuất hiện tình trạng căng trướng bụng, ậm ạch khó chịu, cần tạm ngừng ngay và ghi chép lại phản ứng của cơ thể để thông báo cho chuyên gia dinh dưỡng trong lần tái khám [5], [4].

Bánh trung thu thập cẩm với hàm lượng mứt hoa quả, các loại hạt và chất tạo ngọt phong phú là nguồn cung cấp tải lượng FODMAP rất cao, dễ làm bùng phát cơn đau quặn và rối loạn tiêu hóa ở người bị hội chứng ruột kích thích. Tuy nhiên, mắc IBS không đồng nghĩa với việc bạn phải từ bỏ hoàn toàn niềm vui ẩm thực ngày rằm. Bằng cách thấu hiểu ngưỡng dung nạp của bản thân, kiểm soát khẩu phần ở mức vừa phải và tuân thủ tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, bạn hoàn toàn có thể đón một mùa Trung thu êm ả và trọn vẹn.