Người bị trào ngược dạ dày có nên uống trà bạc hà?

Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà bạc hà nóng sau bữa ăn để thanh lọc vòm họng, tạo cảm giác thơm mát và hỗ trợ tiêu hóa. Thảo mộc này từ lâu đã được xem như phương thuốc dân gian hữu hiệu để xoa dịu các cơn đầy hơi, chướng bụng khó chịu. Tuy nhiên, đối với những người đang phải đối mặt với các cơn ợ chua, nóng rát vùng ngực, thói quen tưởng chừng vô hại này lại có thể là khởi đầu cho một đợt bùng phát khó chịu.

Câu trả lời trực tiếp cho thắc mắc này là: Người bị trào ngược dạ dày thực quản không nên uống trà bạc hà. Mặc dù bạc hà có thể hỗ trợ đường tiêu hóa dưới, nhưng hoạt chất menthol tự nhiên trong lá bạc hà Âu lại có đặc tính làm giãn cơ trơn, khiến cơ thắt thực quản dưới bị nới lỏng và tạo điều kiện cho axit dạ dày trào ngược lên thực quản.

Cơ chế giữ axit của cơ thắt thực quản dưới

Để hiểu vì sao bạc hà gây bất lợi, trước hết cần nắm rõ cách thức cơ thể ngăn chặn dịch vị trào ngược. Nằm tại vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày là một vòng cơ trơn đặc biệt, được y học gọi là cơ thắt thực quản dưới. Cơ quan này đóng vai trò như một chiếc van một chiều kiên cố, chỉ mở ra khi thức ăn hoặc chất lỏng đi xuống và lập tức đóng chặt lại để ngăn dịch vị chứa axit và enzyme tiêu hóa rò rỉ ngược lên trên.

Ở trạng thái sinh lý bình thường, cơ thắt thực quản dưới duy trì một áp lực cơ bản nhất định để thắng được áp lực bên trong khoang dạ dày. Theo y văn tổng quan, áp lực bình thường của cơ thắt thực quản dưới dao động trong khoảng từ 5 đến 20 mm Hg ^[1]. Chỉ số áp lực này thường cao hơn áp lực bên trong dạ dày từ 4 mm Hg trở lên, tạo nên một hàng rào cơ học vững chắc bảo vệ niêm mạc thực quản ^[1].

Khi hàng rào này hoạt động bình thường, thức ăn sau khi đi vào dạ dày sẽ được nhào trộn và phân hủy bởi axit clohydric mà không thể trào ngược. Tuy nhiên, khi cơ thắt thực quản dưới gặp hiện tượng giãn thoáng qua bất thường, áp lực tại đây có thể tụt giảm xuống chỉ còn khoảng 0 đến 2 mm Hg, ngang bằng với áp lực trong dạ dày ^[1]. Sự sụt giảm áp lực này tạo ra một "lỗ hổng", khiến toàn bộ dịch vị có tính axit dễ dàng ùa ngược lên phía trên cổ họng ^[1].

Tác động của menthol trong bạc hà Âu đối với cơ thắt

Bạc hà Âu là loài thảo mộc rất giàu tinh dầu, trong đó thành phần tạo nên hương vị cay mát đặc trưng chính là menthol. Trong dược lý học, menthol được ghi nhận là một chất có khả năng ức chế dòng ion canxi đi vào tế bào cơ trơn, dẫn đến hiện tượng giãn cơ trơn đường tiêu hóa. Cơ chế này rất có lợi khi điều trị hội chứng ruột kích thích, vì nó giúp xoa dịu tình trạng co thắt đại tràng và giảm đau quặn bụng.

Thế nhưng, chính khả năng làm giãn cơ trơn này lại trở thành điểm bất lợi nghiêm trọng đối với người bệnh trào ngược dạ dày. Khi bạn uống trà bạc hà, menthol tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc thực quản và vùng cơ thắt thực quản dưới. Tinh chất này nhanh chóng làm giảm trương lực cơ, khiến chiếc van ngăn axit bị thả lỏng và mất đi độ căng đàn hồi tự nhiên.

Hậu quả là ngay cả khi dạ dày không chứa quá nhiều thức ăn, chiếc van lỏng lẻo này vẫn không thể khép kín. Các đợt giãn cơ thắt bất thường xuất hiện với tần suất dày đặc hơn, kéo theo những cơn ợ nóng, ợ chua, cảm giác đắng nghét ở cổ họng và cảm giác bỏng rát sau xương ức. Thay vì giúp bụng êm ái, một tách trà bạc hà đậm đặc có thể khiến các triệu chứng viêm loét trở nên dữ dội hơn chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng.

Bằng chứng khoa học về áp lực cơ thắt và bệnh trào ngược

Sự suy giảm chức năng của cơ thắt thực quản dưới từ lâu đã được y học chứng minh là nguyên nhân then chốt dẫn đến các đợt trào ngược dịch vị.

Một nghiên cứu vào năm 1980 khi theo dõi áp lực cơ thắt thực quản ở 29 trẻ em có triệu chứng trào ngược bằng đầu dò áp lực chuyên dụng đã ghi nhận áp lực trung bình là 19 ± 13 mm Hg ^[2]. Nghiên cứu này kết luận rằng các đợt trào ngược không chỉ xảy ra khi áp lực nền quá thấp mà thường xuyên bùng phát do sự giãn cơ thắt không thích hợp hoặc do gia tăng áp lực ổ bụng ^[2].

Cũng vào năm 1980, một nghiên cứu khác tiến hành đối chiếu giữa 18 người khỏe mạnh và 22 bệnh nhân có biểu hiện trào ngược dạ dày ^[3]. Kết quả đo áp lực đa hướng cho thấy nhóm bệnh nhân có biểu hiện viêm thực quản trên kết quả sinh thiết sở hữu mức áp lực cơ thắt thấp hơn rõ rệt so với người bình thường ^[3]. Điều này cho thấy khi áp lực cơ thắt suy giảm, niêm mạc thực quản sẽ phải hứng chịu sự tấn công liên tục của axit, dẫn đến tổn thương viêm nhiễm ^[3].

Đến năm 1986, một khảo sát theo dõi trên 13 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản trong giai đoạn bùng phát cấp tính và khi lui bệnh đã ghi nhận áp lực cơ thắt thực quản dưới đo được lần lượt là 15,2 ± 2,6 mm Hg và 14,3 ± 1,8 mm Hg ^[4]. Đáng chú ý, cả áp lực cơ thắt lẫn biên độ co bóp nhu động thực quản của nhóm bệnh nhân trào ngược đều thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[4]. Các nhà khoa học nhận thấy việc điều trị triệu chứng ngắn hạn dù làm giảm bớt cảm giác khó chịu nhưng chưa thể phục hồi ngay lập tức áp lực trương lực cơ thắt ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 1992 trên 32 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược tiếp tục khẳng định vai trò sống còn của cơ thắt thực quản ^[5]. Các phân tích chỉ ra rằng sự suy giảm năng lực cơ học của cơ thắt thực quản dưới và tình trạng chậm làm rỗng dạ dày đối với thức ăn đặc diễn ra nghiêm trọng hơn hẳn ở những bệnh nhân bị viêm thực quản mức độ vừa và nặng so với nhóm nhẹ ^[5].

Nghiên cứu quy mô lớn năm 2004 trên 207 bệnh nhân khẳng định trào ngược chủ yếu bắt nguồn từ sự suy yếu của cơ thắt thực quản dưới ^[6]. Khi đo đạc chỉ số áp lực cơ thắt ở bệnh nhân trào ngược chủ yếu vào ban ngày ở tư thế đứng và bệnh nhân trào ngược chủ yếu vào ban đêm ở tư thế nằm, các tác giả ghi nhận chỉ số lần lượt là 16,1 ± 7,4 mm Hg và 15,1 ± 7,8 mm Hg ^[6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối tương quan nghịch giữa áp lực cơ thắt và mức độ tiếp xúc với axit trong 24 giờ ^[6].

Vào năm 2013, một nghiên cứu trên 268 người bệnh đã phân tích sự suy giảm vận động thực quản qua từng giai đoạn bệnh ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân xuất hiện biến chứng thực quản Barrett đoạn dài có chỉ số áp lực cơ thắt trung bình thấp nhất và tỷ lệ hạ trương lực cơ thắt nặng nề nhất ^[7].

Bên cạnh các yếu tố bệnh lý nội tại, các loại đồ uống hàng ngày cũng tác động rất mạnh đến trương lực cơ thắt. Một nghiên cứu năm 2006 trên 9 tình nguyện viên khỏe mạnh đã chứng minh rằng đồ uống có gas làm giảm từ 30% đến 50% cả ba thông số bao gồm áp lực nghỉ, chiều dài tổng thể và chiều dài đoạn bụng của cơ thắt thực quản dưới kéo dài trong suốt 20 phút ^[8]. Sự sụt giảm này ở 62% trường hợp đã chạm đến ngưỡng mất chức năng cơ thắt, trong khi nước lọc thông thường không hề gây suy giảm các thông số này ^[8]. Tương tự như cơ chế kích ứng của các loại đồ uống giảm trương lực, tinh dầu bạc hà tác động làm suy yếu sức co giữ của van thực quản, đẩy nhanh axit tràn lên niêm mạc.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng bạc hà cho đường tiêu hóa

Nhiều người thường đánh đồng khái niệm "hỗ trợ tiêu hóa" của bạc hà cho toàn bộ ống tiêu hóa từ miệng đến hậu môn. Đây là một sai lầm rất phổ biến. Trà bạc hà thực sự có tác dụng làm ấm bụng, giảm cảm giác đầy hơi và chống co thắt ruột non hay đại tràng rất tốt. Khi ruột bị co thắt gây đau bụng quặn, menthol đóng vai trò như một liều thuốc giãn cơ tự nhiên, giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu nhanh chóng.

Thế nhưng, chính lợi thế giãn cơ ở phần ruột lại biến thành "nhược điểm chết người" ở vùng ngực. Bạc hà không phân biệt được vùng cơ nào cần thư giãn và vùng cơ nào cần thắt chặt. Khi đi qua thực quản, menthol lập tức tác động lên các thụ thể cơ trơn tại van chống trào ngược. Việc nhầm lẫn giữa công dụng giảm co thắt ruột với việc chữa lành dạ dày khiến không ít người bệnh tích cực uống trà bạc hà mỗi ngày, vô tình làm cho tình trạng bỏng rát họng kéo dài dai dẳng mà không hiểu nguyên nhân.

Bên cạnh đó, cảm giác the mát mà menthol mang lại cho vòm miệng thường đánh lừa cảm giác của người sử dụng. Bạn có thể thấy hơi thở thơm mát và dịu mát cổ họng trong vài phút đầu tiên. Tuy nhiên, chỉ sau khoảng 15 đến 30 phút, khi cơ thắt thực quản đã bị nới lỏng, dịch axit dâng cao sẽ gây bỏng rát niêm mạc thực quản dữ dội hơn, biến cảm giác the mát ban đầu thành cơn đau nhức khó chịu.

Những ai cần đặc biệt kiêng trà bạc hà?

Mặc dù bạc hà là thảo mộc an toàn cho người khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng tuyệt đối cần tránh xa hoặc thận trọng tối đa khi sử dụng thức uống này:

• Người đã được chẩn đoán mắc trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Đây là nhóm đối tượng nhạy cảm nhất. Bất kỳ tác nhân nào làm giảm thêm áp lực cơ thắt thực quản vốn đã yếu ớt đều sẽ khiến các triệu chứng ợ chua, đau tức ngực bùng phát mạnh mẽ.
• Bệnh nhân viêm trợt hoặc loét thực quản: Niêm mạc thực quản của nhóm này đã bị tổn thương sâu. Khi tiếp xúc với axit do van thực quản bị bạc hà làm giãn, nguy cơ xuất huyết hoặc hình thành sẹo hẹp thực quản sẽ tăng cao.
• Người có tổn thương thực quản Barrett: Nhóm người bệnh này vốn đã có áp lực cơ thắt thực quản rất thấp và rối loạn vận động thực quản ^[7]. Việc dùng thêm bạc hà có thể làm trầm trọng thêm tình trạng tiếp xúc axit kéo dài.
• Phụ nữ mang thai bị ợ nóng: Thay đổi nội tiết tố trong thai kỳ vốn đã làm giãn các cơ trơn trong cơ thể, kết hợp với áp lực thai nhi chèn ép dạ dày. Thói quen uống trà thảo mộc bạc hà trong thời kỳ này sẽ làm tình trạng trào ngược trở nên nặng nề hơn.
• Người bị thoát vị hoành: Bệnh lý này làm suy giảm cấu trúc giải phẫu của hàng rào chống trào ngược, khiến van thực quản không thể khép kín tự nhiên.

Thức uống thay thế và lưu ý chăm sóc dạ dày an toàn

Nếu bạn đang tìm kiếm những loại trà thảo mộc ấm áp để xoa dịu dạ dày sau bữa ăn mà không lo lắng về nguy cơ trào ngược, có rất nhiều lựa chọn an toàn và dịu nhẹ hơn:

• Trà hoa cúc La Mã (Chamomile): Hoa cúc nổi tiếng với đặc tính kháng viêm, làm dịu các kích ứng trên bề mặt niêm mạc dạ dày mà không gây tác động tiêu cực làm giãn cơ thắt thực quản dưới. Bạn có thể dùng một tách trà hoa cúc ấm trước khi đi ngủ khoảng 45 phút để vừa thư giãn vừa bảo vệ thực quản.
• Trà gừng ấm pha loãng: Gừng tươi có tính ấm, giúp tăng cường tốc độ làm rỗng dạ dày và giảm cảm giác buồn nôn. Tuy nhiên, chỉ nên sử dụng 1-2 lát gừng tươi mỏng hãm với nước ấm, tránh uống gừng quá đặc vì vị cay nồng có thể gây nóng rát trực tiếp.
• Nước ấm tinh khiết: Nước lọc ấm vẫn luôn là lựa chọn lành tính nhất. Uống từng ngụm nước ấm nhỏ sau bữa ăn giúp cuốn trôi lượng axit dư thừa còn bám trên thành thực quản xuống lại dạ dày.
• Nước rễ cam thảo: Trà cam thảo có khả năng tạo một lớp màng nhầy tự nhiên bảo vệ niêm mạc dạ dày và thực quản khỏi sự bào mòn của axit dịch vị.

Để kiểm soát trào ngược toàn diện, bạn nên duy trì nguyên tắc ăn uống điều độ: không ăn quá no trong một bữa, tránh nằm ngửa hoặc vận động mạnh ngay sau khi ăn ít nhất 2 đến 3 giờ. Bữa tối nên cách giờ đi ngủ tối thiểu 3 tiếng để dạ dày có đủ thời gian tiêu hóa thức ăn. Ngoài ra, việc hạn chế các loại đồ uống có gas vốn đã được chứng minh làm suy yếu sức mạnh cơ thắt thực quản trong thời gian dài cũng là chìa khóa then chốt ^[8].

Tóm lại, trà bạc hà dù mang lại nhiều giá trị thư giãn nhưng lại là thức uống không phù hợp cho người bị trào ngược dạ dày thực quản do tác động làm giãn cơ thắt của menthol. Hãy lắng nghe cơ thể, lựa chọn các loại trà thảo mộc dịu nhẹ thay thế và chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nếu tình trạng ợ nóng của bạn xuất hiện thường xuyên.