Người cao huyết áp có nên dùng muối mè thay muối tinh?

Nhiều người Việt có thói quen dùng muối mè (vừng) trong bữa ăn hằng ngày vì nghĩ đây là món ăn lành tính và hỗ trợ trị bệnh. Đối với người mắc bệnh tăng huyết áp, câu hỏi thường xuyên được đặt ra là liệu việc chuyển từ muối tinh sang dùng muối mè có thực sự mang lại lợi ích hạ áp và bảo vệ tim mạch hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Muối mè là giải pháp thay thế tốt giúp pha loãng lượng natri dung nạp vào cơ thể, hỗ trợ hạ huyết áp, nhưng bản thân nó không phải là "thần dược" chữa khỏi bệnh tăng huyết áp. Người bệnh vẫn cần kiểm soát chặt chẽ tổng lượng dùng mỗi ngày và không được tự ý bỏ thuốc điều trị.

Cơ chế giảm natri và tác động mạch máu

Tăng huyết áp xảy ra khi áp lực dòng máu tác động lên thành động mạch duy trì ở mức cao kéo dài. Chế độ ăn thừa natri từ muối ăn thông thường (natri clorua - NaCl) khiến cơ thể giữ nước, làm tăng thể tích tuần hoàn và gây co thắt mạch máu. Biện pháp hạn chế natri trong khẩu phần ăn đóng vai trò then chốt giúp giảm tải áp lực lên hệ thống tuần hoàn ^[1].

Khi trộn hạt mè với muối theo tỷ lệ truyền thống (thường từ 8 đến 10 phần mè cùng 1 phần muối), mè đóng vai trò như một chất nền pha loãng. Người dùng vẫn cảm nhận được vị mặn bám trên bề mặt hạt mè và mùi thơm béo kích thích vị giác, nhưng lượng natri thực tế đưa vào cơ thể trong mỗi thìa chấm giảm xuống rõ rệt so với việc chấm trực tiếp muối tinh.

Bên cạnh việc pha loãng natri, bản thân hạt mè mang lại nhiều hợp chất có lợi cho thành mạch. Tinh dầu mè chứa nhiều axit béo không bão hòa cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa ^[2]. Việc kết hợp giảm natri và tăng cường các dưỡng chất chống oxy hóa tạo ra tác động kép giúp cải thiện độ đàn hồi của mạch máu [2, 8].

Bằng chứng khoa học về việc thay thế muối

Hiệu quả của các giải pháp thay thế muối thông thường đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên thế giới. Dù muối mè hoạt động theo cơ chế pha loãng vật lý, các dữ liệu về việc giảm natri và bổ sung vi chất từ các chất thay thế muối mang lại cơ sở khoa học vững chắc cho bệnh nhân tăng huyết áp.

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 23 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 32.073 bệnh nhân ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ chất thay thế muối giảm trung bình 4,80 mmHg huyết áp tâm thu và 1,48 mmHg huyết áp tâm thâm so với nhóm dùng muối thường ^[3]. Lượng natri bài tiết qua nước tiểu 24 giờ giảm 22,96 mmol/24 giờ, trong khi kali tăng 14,41 mmol/24 giờ ^[3]. Phân tích từ 5 nghiên cứu có dữ liệu tử vong cũng ghi nhận biện pháp này giúp giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân với tỷ số nguy cơ HR = 0,88 ^[3].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2016 trên người trưởng thành Trung Quốc đánh giá tác động của việc cắt giảm muối ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp, mỗi 1,00g muối ăn giảm đi trong khẩu phần hằng ngày giúp hạ 0,94 mmHg huyết áp tâm thu ^[4]. Việc sử dụng chất thay thế muối nấu ăn giúp kiểm soát và hạ huyết áp tâm thu ở người tăng huyết áp khoảng 4,2 mmHg ^[4].

Năm 1996, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù có đối chứng theo dõi trong 9 tháng trên 40 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 kèm tăng huyết áp (tuổi trung bình 62,5) sử dụng muối thay thế gồm 50% NaCl, 40% KCl và 10% Mg2+ ^[5]. Sau 3 tháng, huyết áp tâm thu ở nhóm thay thế giảm từ 163,2 mmHg xuống 153,6 mmHg và duy trì mức thấp hơn nhóm dùng muối thường tại mốc 9 tháng (151,5 mmHg so với 173 mmHg) ^[5]. Đáng chú ý, có tới 10 bệnh nhân trong nhóm dùng toàn muối thường phải rút khỏi nghiên cứu do huyết áp liên tục vượt ngưỡng 160/95 mmHg, trong khi nhóm dùng muối thay thế chỉ có 4 ca ^[5].

Năm 2022, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cụm tại 6 ngôi làng ở Peru trên 2.376 người tham gia thực hiện thay thế muối thường bằng hỗn hợp 75% NaCl và 25% KCl ^[6]. Kết quả ghi nhận mức giảm trung bình 1,29 mmHg huyết áp tâm thu và 0,76 mmHg huyết áp tâm trương ^[6]. Ở nhóm chưa mắc bệnh lúc ban đầu, việc can thiệp bằng muối thay thế giúp giảm tới 51% nguy cơ tiến triển thành bệnh tăng huyết áp so với nhóm chứng ^[6].

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2022 trên 352 bệnh nhân tăng huyết áp độ tuổi trung niên và cao tuổi cho thấy can thiệp bằng muối ít natri làm giảm huyết áp tâm thu đo tại phòng khám 6,6 mmHg và giảm huyết áp tâm thu theo dõi tại nhà 4,6 mmHg ^[7]. Nghiên cứu này ghi nhận mức giảm huyết áp rõ rệt hơn ở nhóm có nồng độ renin huyết tương ban đầu ở mức thấp ^[7].

Gần đây nhất, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cụm DECIDE-Salt công bố năm 2024 tại 48 viện dưỡng lão ở Trung Quốc trên 1.612 người (độ tuổi trung bình 71,0) trong vòng 2 năm đã khẳng định tính khả thi dài hạn ^[8]. Việc thay muối thường bằng muối thay thế giúp hạ huyết áp tâm thu trung bình 7,14 mmHg, giảm tỷ lệ hiện mắc tăng huyết áp 5,09 điểm phần trăm và giảm các biến cố tim mạch lớn (MACE) 2,27 điểm phần trăm ^[8].

Tác động chuyên biệt của thành phần mè

Ngoài việc đóng vai trò làm loãng độ mặn, các thành phần chiết xuất từ hạt mè cũng đã được nghiên cứu về khả năng can thiệp huyết áp. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2006 tiến hành trên 50 bệnh nhân tăng huyết áp (32 nam, 18 nữ, độ tuổi 35 đến 60) đang dùng thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide hoặc thuốc chẹn beta atenolol ^[2]. Người bệnh được chỉ định dùng dầu mè nguyên chất làm loại dầu ăn duy nhất trong 45 ngày ^[2].

Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu và tâm trương của bệnh nhân hạ về mức bình thường sau 45 ngày dùng dầu mè ^[2]. Tuy nhiên, khi ngừng sử dụng trong 45 ngày tiếp theo, huyết áp lại quay trở về mức ban đầu ^[2]. Trong giai đoạn dùng dầu mè, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và natri huyết tương giảm xuống, trong khi nồng độ kali huyết tương tăng lên ^[2]. Các chỉ số peroxy hóa lipid (TBARS) giảm, đi kèm sự gia tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) cùng nồng độ vitamin C, vitamin E, beta-carotene và glutathione khử (GSH) ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Việc chuyển đổi sang dùng muối mè giúp người bệnh hạn chế tiêu thụ natri một cách tự nhiên mà không cảm thấy bữa ăn quá nhạt nhẽo hay mất ngon. Đây là phương pháp hỗ trợ thay đổi lối sống không dùng thuốc rất có giá trị, góp phần hỗ trợ hạ huyết áp thêm hoặc giúp giảm bớt gánh nặng dùng thuốc liều cao ^[1].

Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn. Hầu hết các nghiên cứu đối chứng lớn trên thế giới tập trung vào muối thay thế bổ sung kali và magie [1, 3, 5] hoặc dầu mè dạng lỏng ^[2]. Muối mè tự làm tại nhà là giải pháp thủ công làm giảm mật độ natri, hiệu quả thực tế phụ thuộc hoàn toàn vào tỷ lệ trộn và tổng lượng mè người bệnh ăn mỗi ngày. Muối mè không thể thay thế cho phác đồ điều trị nội khoa khi huyết áp chưa đạt mục tiêu.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng muối mè

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "muối mè không có hại nên ăn bao nhiêu cũng được". Hạt mè tuy chứa chất béo tốt nhưng lại rất giàu năng lượng. Nếu ăn một lượng quá lớn mỗi ngày, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ dư thừa calo và tăng cân ngoài ý muốn.

Hiểu lầm thứ hai là chấm thật nhiều muối mè với suy nghĩ "đã có hạt mè trung hòa muối". Nếu trộn mè với muối theo tỷ lệ nhưng lại tăng số lượng thìa chấm lên gấp 2-3 lần thì lượng natri nạp vào cơ thể vẫn nguyên vẹn, thậm chí còn cao hơn ăn nhạt thông thường.

Hiểu lầm thứ ba là tự ý ngưng dùng thuốc hạ áp theo đơn của bác sĩ sau khi thấy huyết áp có dấu hiệu ổn định nhờ ăn muối mè. Cần nhớ rằng huyết áp hạ về mức bình thường trong các thử nghiệm là nhờ sự phối hợp giữa thuốc điều trị và chế độ can thiệp dinh dưỡng [2, 8]. Việc tự ngưng thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp tăng vọt trở lại rất nguy hiểm ^[2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù muối mè là món ăn quen thuộc, một số nhóm người bệnh cần hết sức lưu ý trước khi đưa vào thực đơn thường xuyên:

• Người mắc bệnh suy thận hoặc suy giảm chức năng thận: Thận yếu không lọc và đào thải hiệu quả các khoáng chất dư thừa ^[1].
• Người đang dùng các nhóm thuốc giữ kali: Bao gồm thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin ^[1]. Dù tình trạng tăng kali máu rất hiếm gặp trên thống kê chung nhưng lại có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu xảy ra rối loạn nhịp tim ^[1]. Do đó, bất kỳ sự thay đổi lớn nào trong khẩu phần giàu khoáng chất đều cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị ^[1].
• Người có tiền sử dị ứng với hạt mè hoặc các loại hạt: Cần tránh sử dụng để phòng ngừa các phản ứng mẫn cảm của cơ thể.

Cách tự làm và sử dụng muối mè khoa học

Để muối mè phát huy tối đa lợi ích bảo vệ tim mạch, người bệnh có thể áp dụng các bước thực hiện đơn giản tại nhà:

• Tỷ lệ pha trộn: Nên áp dụng tỷ lệ tối thiểu 8 hoặc 10 phần hạt mè rang chín kết hợp với 1 phần muối tinh. Việc này đảm bảo độ mặn giảm sâu từ 80% đến 90% so với muối thông thường.
• Cách chế biến: Mè nên được rang thơm ở lửa nhỏ, sau đó giã dập nhẹ để giải phóng hương thơm và tinh dầu tự nhiên bao bọc lấy các hạt muối. Không nên giã quá mịn thành bột nhão. Muối nên dùng muối có hàm lượng natri thấp nếu có điều kiện.
• Lượng dùng và cách kết hợp: Mỗi bữa ăn chỉ nên dùng từ 1 đến 2 thìa cà phê muối mè nhỏ. Dùng muối mè để chấm kèm các loại rau củ luộc, ăn cùng cơm gạo lứt hoặc rắc nhẹ lên các món salad thanh đạm.

Muối mè là một giải pháp ẩm thực truyền thống thông minh giúp người cao huyết áp giảm tiêu thụ natri và bổ sung thêm các chất béo lành mạnh cùng chất chống oxy hóa [2, 8]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ phát huy hiệu quả khi người bệnh kiểm soát tốt khẩu phần, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ tim mạch.