Nhiều người lớn tuổi thường xuyên gặp phải tình trạng hay quên, phản xạ chậm chạp hoặc cảm giác thiếu minh mẫn do quá trình lão hóa tự nhiên của hệ thần kinh và mạch máu não. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để cải thiện tình trạng này, nước ép củ dền đỏ nổi lên như một lựa chọn được truyền tai nhau rộng rãi nhờ hàm lượng chất dinh dưỡng phong phú. Liệu việc người cao tuổi uống loại nước ép này có thực sự giúp tăng cường máu lên não và phục hồi năng lực trí tuệ như lời đồn?

Các bằng chứng khoa học cho thấy nitrate tự nhiên trong củ dền có khả năng hỗ trợ cải thiện lưu lượng máu cục bộ đến một số vùng trọng yếu ở não bộ người cao tuổi, đặc biệt là thùy trán [1]. Tuy nhiên, tác dụng này không diễn ra trên toàn bộ não và các bằng chứng về việc cải thiện khả năng ghi nhớ lâu dài vẫn chưa thực sự đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng [2].

Cơ chế sinh học: Từ củ dền đến dòng máu nuôi dưỡng tế bào não

Hệ tuần hoàn não bộ ở người cao tuổi thường phải đối mặt với nhiều biến đổi bất lợi do sự suy giảm tự nhiên của quá trình lão hóa [3]. Các mạch máu não có xu hướng xơ cứng hơn, tăng độ uốn khúc và suy giảm khả năng tổng hợp nitric oxide (NO) nội sinh, tạo ra một môi trường thiếu máu cục bộ mạn tính cho nhu mô não [3]. Tình trạng giảm tưới máu này cùng với viêm mạn tính được xác định là những yếu tố căn bản dẫn đến suy giảm nhận thức và suy yếu chức năng điều hành ở người già [3].

Củ dền được biết đến là loại thực vật chứa nồng độ hợp chất vô cơ nitrate (NO3-) rất dồi dào [4]. Khi được đưa vào cơ thể qua đường uống, nitrate trong củ dền sẽ bắt đầu một chu trình chuyển hóa sinh học đặc biệt ngay tại khoang miệng [4]. Tại đây, các vi khuẩn kỵ khí cư trú trên bề mặt lưng lưỡi sẽ khử nitrate thành hợp chất nitrite (NO2-) [4]. Sau khi nuốt vào và hấp thu vào máu, nitrite tiếp tục được chuyển đổi thành nitric oxide (NO) bên trong các mạch máu [4].

Nitric oxide đóng vai trò như một chất dẫn truyền quan trọng giúp giãn nở các tế bào cơ trơn mạch máu, cải thiện chức năng nội mô và tăng cường lưu thông tuần hoàn [4]. Điều đặc biệt là trong nhu mô não của người cao tuổi, nitrite có thể được khử thành nitric oxide một cách tự nhiên hoặc thông qua các enzyme chuyên biệt hoạt động mạnh trong điều kiện áp suất oxy thấp [3]. Nhờ cơ chế này, nitrate từ chế độ ăn trở thành một giải pháp dinh dưỡng tiềm năng nhằm nâng cao tính khả dụng của nitric oxide, hỗ trợ giãn mạch tại những khu vực tế bào não đang thiếu oxy [3].

Bằng chứng ngắn hạn: Tăng tưới máu tập trung tại thùy trán

Nhiều thử nghiệm can thiệp ngắn hạn đã được thực hiện để kiểm chứng trực tiếp khả năng tác động của củ dền lên huyết động học não bộ. Điển hình là nghiên cứu hình ảnh học của nhóm tác giả Presley và các cộng sự trên nhóm người cao tuổi có độ tuổi trung bình 74,7 tuổi [4]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng được áp dụng chế độ ăn nhiều nitrate chứa nước ép củ dền cung cấp 773 mg nitrate trong vòng 24 giờ, đối chứng với chế độ ăn ít nitrate chỉ cung cấp 5,5 mg [4].

Bằng phương pháp chụp cộng hưởng từ tưới máu đánh dấu dòng xoáy động mạch (ASL MRI), các nhà khoa học phát hiện chế độ ăn giàu nitrate không làm thay đổi lưu lượng tưới máu toàn thể của bộ não [1]. Thay vào đó, nước củ dền làm gia tăng đáng kể dòng máu tưới cục bộ tại chất trắng của thùy trán, đặc biệt là vùng kết nối giữa vỏ não trước trán lưng bên và vỏ não đai trước [1]. Đây chính là những vùng cấu trúc giải phẫu đảm nhiệm các chức năng nhận thức bậc cao và chức năng điều hành của con người [1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh cũng cho thấy liều dùng 450 ml nước ép củ dền (chứa khoảng 5,5 mmol nitrate) mang lại hiệu quả rõ rệt [5]. Sau 90 phút hấp thu, các đối tượng thực hiện các bài kiểm tra nhận thức kích hoạt vùng vỏ não trán trong vòng 54 phút liên tục [5]. Kết quả đo quang phổ cận hồng ngoại (NIRS) ghi nhận huyết động học vùng trán có sự biến đổi linh hoạt: lưu lượng máu tăng lên lúc bắt đầu làm nhiệm vụ và điều chỉnh giảm xuống trong các tác vụ ít đòi hỏi sự tập trung [5]. Thử nghiệm này cũng ghi nhận hiệu suất làm bài kiểm tra tính toán trừ 3 liên tục có sự cải thiện rõ rệt [5].

Ngoài ra, thử nghiệm trên 12 phụ nữ khỏe mạnh sử dụng nước ép củ dền cho thấy chỉ số kháng trở mạch máu não, huyết áp tâm thu và tích số tần số - áp lực đều giảm cả khi nghỉ ngơi lẫn khi vận động [6]. Những chỉ số này gợi ý rằng nitrate giúp giảm sức cản của mạch máu ngoại vi và mạch máu não, tạo thuận lợi cho tưới máu não mà không gây quá tải cho hệ tim mạch [6].

Dùng củ dền dài hạn: Kết quả kiểm tra trí nhớ chưa đồng nhất

Mặc dù các thử nghiệm ngắn hạn cho thấy dòng máu đến vỏ não trước trán được cải thiện, nhưng việc sử dụng nước ép củ dền liên tục trong nhiều tuần có thực sự giúp người cao tuổi minh mẫn hơn hay không lại là vấn đề phức tạp. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù kéo dài 13 tuần vào năm 2022 đã tiến hành kiểm tra trên 62 người cao tuổi từ 60 đến 75 tuổi bị thừa cân và béo phì [7]. Các đối tượng được chia thành nhiều nhóm: uống liều cao (2 lần 70 ml/ngày), liều trung bình (70 ml/ngày), liều thấp (70 ml cách ngày) hoặc dùng giả dược củ dền đã loại bỏ nitrate [7].

Sau 13 tuần can thiệp, kết quả đánh giá bằng hệ thống máy tính COMPASS và máy quang phổ cận hồng ngoại NIRS cho thấy chức năng nhận thức và lưu lượng máu vỏ não trán không có sự thay đổi đáng kể ở bất kỳ liều dùng nào [7]. Các tác giả của nghiên cứu cho rằng cần có thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn với kỹ thuật cộng hưởng từ chuyên sâu để khẳng định hiệu quả dài hạn ở nhóm người thừa cân, béo phì [7].

Bên cạnh đó, một bài tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 12 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo trên người cao tuổi cũng đưa ra góc nhìn thận trọng [2]. Dù có 4 nghiên cứu ghi nhận cải thiện hiệu suất vận động thể chất và 6 nghiên cứu báo cáo có cải thiện huyết áp hoặc tuần hoàn máu, nhưng hiệu quả đối với nhận thức vẫn chưa rõ ràng [2]. Chỉ có 1 nghiên cứu chỉ ra sự cải thiện về sức khỏe mạch máu não và 2 nghiên cứu cho thấy củ dền không mang lại lợi ích cho sức khỏe chuyển hóa [2].

Một bài đánh giá tổng quan vào năm 2021 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung nitrate làm tăng giãn mạch ở vỏ não trước trán ở người trẻ tuổi giúp cải thiện nhận thức, nhưng kết quả này không phải lúc nào cũng được tái lập thành công ở người cao tuổi [3]. Do đó, việc dùng nước ép củ dền không thể được xem là một phương pháp điều trị thay thế cho các chứng suy giảm trí nhớ bệnh lý [8].

Lợi thế của củ dền nguyên bản so với viên uống nitrate

Khi sử dụng củ dền nguyên củ hoặc nước ép tươi, người dùng không chỉ hấp thu nitrate mà còn tiếp nhận một tổ hợp các hoạt chất sinh học tự nhiên, nổi bật là nhóm sắc tố betalain và các hợp chất polyphenol [8]. Các nghiên cứu cho thấy sự kết hợp tự nhiên giữa nitrate và polyphenol trong củ dền mang lại hiệu quả sinh học vượt trội hơn so với việc uống các loại muối nitrate đơn lẻ như natri nitrate [8].

Polyphenol đóng vai trò như các lá chắn tự nhiên, giúp bảo vệ phân tử nitrate cũng như các phân tử nitric oxide mới hình thành khỏi sự phá hủy của các gốc oxy hóa tự do (ROS) [8]. Nhờ khả năng chống oxy hóa này, tính khả dụng sinh học của nitric oxide trong máu được duy trì ổn định và kéo dài hơn [8]. Sự phối hợp này giúp tối ưu hóa hiệu quả giãn mạch và tiết kiệm oxy cho các cơ quan khi cơ thể hoạt động [8].

Điều này đồng nghĩa với việc người cao tuổi nên ưu tiên lựa chọn nguồn thực phẩm tự nhiên từ củ dền tươi hoặc chế biến món ăn thay vì tìm kiếm các sản phẩm bổ sung hóa chất tinh chế không rõ nguồn gốc. Chế độ dinh dưỡng tự nhiên luôn đem lại sự cân bằng an toàn và hỗ trợ các mô hấp thu một cách đồng bộ.

Những ai cần thận trọng khi uống nước củ dền?

Mặc dù là thực phẩm lành tính, nước ép củ dền không hoàn toàn phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là nhóm người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp:

  • Người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp: Nitrate trong củ dền có tác dụng hạ huyết áp tâm thu và giảm kháng trở mạch máu rất rõ rệt [6]. Khi kết hợp chung với các thuốc điều trị tăng huyết áp theo toa, củ dền có thể gây cộng hưởng làm tụt huyết áp quá mức, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt hoặc té ngã.
  • Người có nguy cơ hoặc tiền sử mắc sỏi thận: Củ dền chứa hàm lượng oxalate tương đối cao. Những người có cơ địa dễ tạo sỏi canxi oxalate cần kiểm soát liều lượng, tránh uống nước ép đậm đặc thường xuyên để phòng ngừa sỏi tái phát.
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Nước ép củ dền sống có thể gây khó chịu dạ dày, đầy hơi hoặc tiêu chảy nhẹ ở một số người già có men tiêu hóa kém. Hiện tượng nước tiểu hoặc phân chuyển màu đỏ (beeturia) sau khi dùng củ dền là vô hại nhưng có thể gây lo lắng nếu không được biết trước.

Trước khi bắt đầu thói quen uống nước củ dền thường xuyên với mục đích hỗ trợ tuần hoàn, người cao tuổi đang điều trị bệnh lý tim mạch mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng củ dền an toàn và khoa học

Để khai thác tối đa lợi ích của củ dền đối với hệ tuần hoàn mà vẫn đảm bảo tính an toàn, người cao tuổi có thể tham khảo một số gợi ý thực tế sau:

  • Lượng dùng hợp lý: Trong các nghiên cứu lâm sàng, mức nitrate đem lại đáp ứng sinh học thường tương đương khoảng 70 ml đến 140 ml nước ép củ dền cô đặc mỗi ngày, hoặc một ly nước ép tươi từ 200 - 250 ml củ dền kết hợp rau củ khác [7]. Không nên uống dồn dập với lượng quá nhiều trong ngày.
  • Cách chế biến phù hợp: Người cao tuổi có thể uống nước ép tươi nguyên chất pha loãng, hoặc kết hợp ép chung với táo, cà rốt để giảm vị ngái. Ngoài ra, việc dùng củ dền nấu canh, luộc chín mềm hoặc làm súp cũng là phương pháp tốt giúp cơ thể hấp thu dưỡng chất mà không gây gánh nặng cho dạ dày.
  • Lưu ý đặc biệt về khoang miệng: Quá trình chuyển đổi nitrate thành nitrite phụ thuộc hoàn toàn vào hệ vi khuẩn tự nhiên trên bề mặt lưỡi [4]. Vì vậy, không nên dùng nước súc miệng diệt khuẩn mạnh ngay trước hoặc sau khi uống nước củ dền, vì điều này có thể triệt tiêu các vi khuẩn có lợi, làm giảm hiệu quả tạo ra nitric oxide giãn mạch [4].
  • Kết hợp đa dạng thực phẩm: Nitrate không chỉ có trong củ dền mà còn hiện diện phong phú trong các loại rau lá xanh như rau bina, rau xà lách [4]. Việc duy trì một khẩu phần ăn phong phú, kết hợp vận động thể lực vừa sức và uống đủ nước lọc sẽ giúp nâng cao sức khỏe mạch máu toàn diện hơn là chỉ phụ thuộc vào một loại nước uống duy nhất.

Nước ép củ dền là một nguồn cung cấp nitrate tự nhiên giá trị, đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ cải thiện lưu lượng máu đến thùy trán não bộ ở người cao tuổi trong các thử nghiệm ngắn hạn [1]. Tuy nhiên, loại thức uống này không phải là "thần dược" chữa suy giảm trí nhớ hay thay thế được các phương pháp điều trị y khoa [7]. Một lối sống lành mạnh, kết hợp dinh dưỡng cân bằng và theo dõi sức khỏe định kỳ mới là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ bộ não khi về già.