Bước qua tuổi lục tuần, nhiều người bắt đầu nhận thấy bước chân chậm chạp, việc mang vác đồ đạc thường ngày trở nên nặng nhọc hơn, bắp tay bắp chân teo tóp dần. Đây là dấu hiệu điển hình của chứng teo cơ người già (sarcopenia) – tình trạng suy giảm khối lượng và chức năng cơ bắp xảy ra tự nhiên theo độ tuổi. Nhiều gia đình tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng tăng cường cơ bắp và băn khoăn liệu sữa whey protein – vốn quen thuộc với giới tập gym – có thực sự giúp người cao tuổi đảo ngược tình trạng này.

Câu trả lời ngắn gọn là có. Các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định bổ sung whey protein giúp kích thích quá trình tổng hợp protein cơ bắp, hỗ trợ cải thiện khả năng vận động và bảo vệ người cao tuổi trước nguy cơ teo cơ [1].

Vì sao cơ bắp người già bị teo và vai trò của whey protein

Quá trình lão hóa làm cơ thể giảm dần khả năng tổng hợp đạm, dẫn đến suy thoái khối cơ tự nhiên. Tình trạng này làm suy giảm chức năng vận động và làm giảm sút nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người cao tuổi [2]. Để bù đắp, cơ thể cần nguồn nguyên liệu xây dựng tế bào có tốc độ hấp thu nhanh và chứa hàm lượng acid amin thiết yếu cao [3].

Quá trình tổng hợp protein cơ bắp phụ thuộc mật thiết vào hàm lượng acid amin thiết yếu (EAA) và các acid amin chuỗi nhánh (BCAA) có trong chế độ ăn, cùng với hiệu quả tiêu hóa và sử dụng nguồn đạm đó [3]. Trong số đó, leucine đóng vai trò then chốt trong việc kích hoạt tín hiệu tổng hợp mô cơ [3]. Whey protein sở hữu hàm lượng leucine cao vượt trội, được tiêu hóa và hấp thu vào máu rất nhanh [3]. Nhờ cơ chế này, đạm whey thúc đẩy tổng hợp protein cơ bắp sau khi nghỉ ngơi hoặc tập luyện tốt hơn hẳn so với đạm đậu nành hay casein [3].

Cơ thể người teo cơ hấp thu whey protein ra sao?

Một nghi vấn thường gặp là liệu cơ bắp đã bị teo xơ ở người già có còn khả năng phản ứng với đạm bổ sung hay không. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2017 đã giải đáp cụ thể vấn đề này [4].

Thử nghiệm được thực hiện trên 15 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 69 ± 1 tuổi) và 15 nam giới mắc chứng teo cơ sarcopenia (độ tuổi trung bình 81 ± 1 tuổi) [4]. Các tình nguyện viên được uống sản phẩm dinh dưỡng bổ sung whey giàu leucine chứa 21 g protein, 9 g carbohydrate và 3 g chất béo [4]. Các nhà khoa học đã dùng phương pháp đồng vị phóng xạ kết hợp lấy mẫu máu và sinh thiết cơ liên tục để đo tỷ lệ phân đoạn tổng hợp protein cơ (FSR) [4].

Kết quả cho thấy tỷ lệ FSR cơ bản lúc đói ở nhóm teo cơ đạt 0,040 ± 0,005%/giờ, không có sự suy giảm so với mức 0,032 ± 0,003%/giờ ở nhóm người khỏe mạnh [4]. Sau khi uống whey protein, tỷ lệ FSR tăng mạnh lên 0,055 ± 0,004%/giờ ở nhóm teo cơ và 0,053 ± 0,004%/giờ ở nhóm khỏe mạnh [4]. Trong cả giai đoạn sớm (0,058%/giờ so với 0,060%/giờ) và giai đoạn muộn (0,052%/giờ so với 0,048%/giờ) sau ăn, khả năng tổng hợp cơ ở người teo cơ hoàn toàn không thua kém người bình thường [4]. Điều này chứng minh hệ thống cơ bắp ở người già teo cơ vẫn giữ nguyên khả năng đáp ứng đồng hóa khi được nạp 21 g whey protein giàu leucine [4].

Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm đối chứng

Một nghiên cứu năm 2006 đã so sánh tác động giữa 15 g acid amin thiết yếu (EAA) nguyên chất và 15 g đạm whey trên 15 người cao tuổi khỏe mạnh từ 65 đến 79 tuổi [5]. Sau 3,5 giờ theo dõi, cả hai nguồn đạm đều kích thích mạnh tỷ lệ tổng hợp protein cơ thể [5]. Tỷ lệ FSR sau ăn tăng từ 0,049%/giờ lên 0,066 ± 0,004%/giờ ở nhóm whey, và đạt 0,088 ± 0,011%/giờ ở nhóm EAA tự do [5]. Lượng phenylalanine hấp thu vào cơ chân ở nhóm EAA đạt 53,4 mg, cao hơn mức 21,7 mg ở nhóm whey [5]. Dù EAA cho hiệu suất chuyển hóa nhanh hơn, đạm whey nguyên bản vẫn là nguồn dinh dưỡng kích thích tái tạo cơ rất hiệu quả [5].

Năm 2011, một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 24 nam và nữ cao tuổi (độ tuổi trung bình 68 ± 1 tuổi) đã so sánh tốc độ tổng hợp cơ sau các bài tập kháng lực nặng [6]. Các tình nguyện viên được chia dùng đạm casein trước tập, casein sau tập, hoặc dùng whey ngay sau buổi tập [6]. Kết quả đo lường trong 6 giờ phục hồi cho thấy tốc độ tổng hợp sợi cơ ở nhóm uống whey đạt 0,09 ± 0,01%/giờ, tương đương với nhóm uống casein sau tập (0,09 ± 0,003%/giờ) [6]. Bổ sung whey ngay sau vận động nặng giúp duy trì nguồn acid amin đầy đủ để phục hồi cơ bắp [6].

Đến năm 2019, nghiên cứu chéo ngẫu nhiên trên 21 người cao tuổi từ 70 tuổi trở lên tiếp tục kiểm tra hiệu quả của đạm whey cô lập tự nhiên (native whey chứa lượng leucine cao) so với whey thông thường (WPC-80) và sữa tươi sau các bài tập chân [7]. Cả hai nhóm whey đều làm nồng độ leucine trong máu và sự phosphoryl hóa p70S6K tăng cao vượt trội so với sữa tươi [7]. Từ 1 đến 3 giờ sau tập luyện, nhóm dùng native whey đạt tỷ lệ FSR cao hơn đáng kể so với sữa tươi [7].

Bên cạnh các thử nghiệm đơn lẻ, tổng quan hệ thống năm 2020 trên 35 công trình nghiên cứu ở người từ 60-65 tuổi trở lên đã khẳng định việc bổ sung whey protein giúp kích thích tổng hợp protein, nâng cao hiệu suất cơ bắp, cải thiện sức bền tim mạch, bảo vệ cơ thể trước chứng sarcopenia và giảm nguy cơ té ngã [1]. Đạm whey còn ghi nhận khả năng hỗ trợ hồi phục bệnh lý, ngăn ngừa rủi ro tim mạch, rối loạn chuyển hóa và biến chứng gan nhiễm mỡ [1].

Giới hạn và yếu tố hiệp đồng để tăng hiệu quả

Mặc dù whey protein mang lại giá trị sinh học cao, một số thử nghiệm chỉ ra rằng uống whey đơn độc đôi khi chưa đủ để tạo đột phá về sức mạnh cơ học nếu thiếu các yếu tố hỗ trợ. Một nghiên cứu năm 2020 trên những người già bị hạn chế vận động kết hợp kích thích xung điện cơ (EMS) 2 buổi/tuần trong 12 tuần cho thấy: nhóm chỉ uống whey isolate không tạo ra khác biệt đáng kể về sức mạnh so với nhóm đối chứng dùng bột đường [2]. Ngược lại, nhóm kết hợp whey protein với hoạt chất sinh học (chứa omega-3, rutin và curcumin) đã cải thiện lực duỗi đầu gối thêm 13% và tăng tốc độ đi bộ thêm 8% [2].

Nghiên cứu trên động vật năm 2021 cũng chỉ ra bổ sung đạm whey thủy phân kết hợp chiết xuất quả nhân sâm tạo hiệu ứng hiệp đồng, kích hoạt tín hiệu mTORc1 tổng hợp cơ và ức chế các con đường thoái hóa protein [8]. Hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng cho bệnh nhân cao tuổi năm 2020 tại Trung Quốc cũng nhấn mạnh: bên cạnh whey protein, việc bổ sung thêm vitamin D và acid béo omega-3 giúp cải thiện rõ rệt lực nắm tay, sức mạnh và khối lượng cơ xương [3]. Dinh dưỡng đường uống kết hợp 20 g đạm, vitamin D3 và HMB kéo dài 24 tuần đã đảo ngược tình trạng suy dinh dưỡng và teo cơ ở bệnh nhân già yếu [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đạm whey

Nhiều người lầm tưởng whey protein là thuốc chuyên dụng cho vận động viên thể hình trẻ tuổi và có thể gây hại cho thận của người già. Thực tế, whey chỉ là phân đoạn đạm chiết xuất từ sữa, cung cấp các acid amin thiết yếu mà bữa ăn hằng ngày của người cao tuổi thường thiếu hụt do khả năng nhai nuốt và tiêu hóa giảm sút [1].

Một ngộ nhận khác là chỉ cần uống sữa whey mà không cần vận động vẫn có thể giữ được cơ bắp. Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng đạm whey phát huy tác dụng tối ưu khi đi kèm với vận động kháng lực hoặc kích thích vận động cơ [2, 7]. Uống đạm kết hợp rèn luyện thể chất đúng cách mới tạo ra kích thích cơ học giúp cơ bắp dày lên và tăng cường sức mạnh [2].

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung?

Người cao tuổi có bệnh nền suy thận mạn tính hoặc rối loạn chức năng gan cần hết sức thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tăng lượng đạm nạp vào cơ thể. Việc dư thừa đạm trong khẩu phần có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa bị suy yếu.

Đối với người cao tuổi ở giai đoạn cuối của cuộc đời, mục tiêu chăm sóc chuyển sang tạo sự thoải mái thay vì kéo dài sự sống [3]. Các can thiệp dinh dưỡng nhân tạo cưỡng ép không được khuyến cáo vì không đem lại hiệu quả kéo dài thời gian sống, việc ăn uống lúc này chỉ nên tôn trọng theo nhu cầu tự nhiên của người bệnh [3]. Những người có cơ địa dị ứng đạm sữa bò cũng cần lưu ý khi lựa chọn sản phẩm whey.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người cao tuổi

Để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị chứng teo cơ sarcopenia, các chuyên gia khuyến nghị công thức dinh dưỡng cho bệnh nhân teo cơ người già nên có tỷ lệ whey protein đạt từ 60% trở lên trong tổng lượng đạm [3].

Về lượng dùng, mức bổ sung khoảng 20-21 g whey protein mỗi lần sử dụng đã được chứng minh kích hoạt hiệu quả tín hiệu tổng hợp cơ bắp ở người lớn tuổi [1, 8]. Người cao tuổi nên uống vào bữa phụ cách xa bữa chính hoặc dùng ngay sau khi tập thể dục, đi bộ, rèn luyện sức bền để cơ bắp hấp thu tối đa dưỡng chất [2, 8]. Có thể pha bột whey với nước ấm, sinh tố hoặc sữa chua để dễ uống, kết hợp song song với chế độ ăn cân bằng giàu vitamin D và omega-3 [3].

Whey protein là giải pháp dinh dưỡng an toàn, hiệu quả giúp người cao tuổi bảo tồn khối lượng cơ bắp và duy trì khả năng vận động tự chủ [1, 4]. Tuy nhiên, chất bổ sung này không thể thay thế hoàn toàn bữa ăn tự nhiên hay phác đồ điều trị y khoa. Người cao tuổi nên kết hợp dinh dưỡng hợp lý với các bài tập thể lực nhẹ nhàng và hỏi ý kiến bác sĩ để có lộ trình sử dụng phù hợp nhất.