Người có tiền sử sỏi thận cần lưu ý gì khi vào mùa mận?

Nỗi lo sỏi thận tái phát khi vào mùa hoa quả mùa hè

Mỗi khi mùa hè đến, các loại trái cây đặc trưng như mận hậu, mận tam hoa lại xuất hiện ngập tràn trên các sạp hoa quả và trở thành món ăn vặt khoái khẩu của rất nhiều người. Vị chua ngọt giòn tan khiến nhiều người có thói quen ăn liền một lúc nửa cân đến cả cân mận mà không hề để ý. Tuy nhiên, đối với những người từng trải qua cơn đau quặn thận do sỏi, việc thưởng thức hoa quả theo mùa thường đi kèm nỗi bất an liệu hàm lượng axit và oxalate trong mận có khiến sỏi tái phát hay không.

Câu trả lời từ các cơ sở khoa học dinh dưỡng là người có tiền sử sỏi thận hoàn toàn không cần phải kiêng mận một cách cực đoan hay loại bỏ hoàn toàn loại quả này khỏi thực đơn. Trái cây tươi vẫn là một phần quan trọng của chế độ ăn lành mạnh giúp bảo vệ chức năng thận nếu được tiêu thụ ở mức độ vừa phải. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc cấm đoán một loại quả riêng lẻ, mà nằm ở sự cân bằng tổng thể giữa oxalate, canxi, lượng nước nạp vào và các thói quen ăn uống đi kèm trong suốt cả ngày.

Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalate trong cơ thể

Để hiểu vì sao người bệnh sỏi thận thường e ngại các loại thực vật chứa oxalate, chúng ta cần nhìn vào bản chất của bệnh lý sỏi đường tiết niệu. Sỏi canxi kết hợp với oxalate, hoặc ít gặp hơn là với phosphate, là dạng phổ biến nhất và chiếm tới 75% tổng số các trường hợp sỏi thận ^[1]. Ngược lại, sỏi axit uric chỉ chiếm tỷ lệ không quá 10% ^[1]. Tình trạng này xuất hiện khi nồng độ các khoáng chất trong nước tiểu đạt mức bão hòa cao, dẫn tới quá trình kết tinh và hình thành sỏi ^[1].

Oxalate sau khi được hấp thu qua đường tiêu hóa sẽ đi vào máu và bài tiết qua thận, đóng vai trò tạo nên nồng độ oxalate trong nước tiểu ^[2]. Khi oxalate tự do trong nước tiểu gặp canxi ở nồng độ cao, hai hợp chất này sẽ liên kết với nhau tạo thành tinh thể canxi oxalate không tan ^[3]. Lượng oxalate được hấp thu từ các nguồn thực phẩm đóng góp một tỷ lệ đáng kể vào tổng lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu hàng ngày ^[2]. Do đó, quá trình hấp thu tại niêm mạc ruột đóng vai trò nền tảng dẫn đến tình trạng tăng canxi niệu và tăng oxalate niệu ^[4].

Tuy nhiên, sự kết tủa này chỉ dễ dàng diễn ra khi cơ thể thiếu nước làm nước tiểu cô đặc, hoặc khi lượng oxalate tự do trong đường ruột quá cao do thiếu vắng canxi để liên kết ngay tại lòng ống tiêu hóa [3, 4]. Nếu canxi và oxalate gặp nhau trong ruột, chúng sẽ kết tủa và được đào thải tự nhiên qua phân mà không ngấm vào máu để tới thận ^[2].

Bằng chứng khoa học về lượng oxalate trong chế độ ăn và nguy cơ sỏi

Mối liên hệ giữa lượng oxalate tiêu thụ hàng ngày và nguy cơ hình thành sỏi thực tế phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường của đa số người bệnh ^[3]. Một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn theo dõi lượng oxalate ăn vào và nguy cơ sỏi niệu được thực hiện trên ba đoàn hệ gồm 45.985 nam giới (Nghiên cứu theo dõi chuyên gia y tế), 92.872 phụ nữ lớn tuổi (Nghiên cứu sức khỏe y tá I) và 101.824 phụ nữ trẻ tuổi (Nghiên cứu sức khỏe y tá II) ^[3]. Nghiên cứu này ghi nhận tổng cộng 4.605 ca mắc sỏi thận mới trong suốt 44 năm theo dõi gộp ^[3].

Kết quả cho thấy mức tiêu thụ oxalate trung bình hàng ngày là 214 mg/ngày ở nam giới, 185 mg/ngày ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg/ngày ở phụ nữ trẻ tuổi, đồng thời mức tiêu thụ này tương đương nhau giữa nhóm người bị sỏi và nhóm không bị sỏi ^[3]. Đáng chú ý, rau bina chiếm tới hơn 40% tổng lượng oxalate nạp vào của người tham gia ^[3]. Khi so sánh nhóm có mức tiêu thụ oxalate cao nhất với nhóm thấp nhất, nguy cơ tương đối mắc sỏi là 1,22 ở nam giới và 1,21 ở phụ nữ lớn tuổi ^[3]. Nguy cơ này thể hiện rõ hơn ở những nam giới có chế độ ăn ít canxi ^[3].

Đối với những người ăn từ 8 khẩu phần rau bina trở lên mỗi tháng so với người ăn dưới 1 khẩu phần mỗi tháng, nguy cơ tương đối là 1,30 ở nam giới và 1,34 ở phụ nữ lớn tuổi ^[3]. Tuy nhiên, lượng oxalate và rau bina lại không liên quan đến nguy cơ mắc sỏi ở nhóm phụ nữ trẻ ^[3]. Từ các dữ liệu này, nhóm nghiên cứu kết luận rằng oxalate từ chế độ ăn không phải là yếu tố nguy cơ chính gây ra bệnh sỏi thận ^[3]. Do đó, người bệnh không nên quá hoang mang mà cắt bỏ vô cớ các loại rau quả thực vật thông thường.

Bên cạnh đó, việc điều chỉnh chế độ ăn uống tổng thể đã được chứng minh là công cụ cơ bản để kiểm soát sự tái phát của sỏi thận ^[1]. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, chế độ ăn chứa 1200 mg canxi kết hợp với việc giảm natri và giảm đạm động vật đã giúp giảm 50% nguy cơ tái phát sỏi so với chế độ ăn kiêng canxi nghiêm ngặt (400 mg/ngày) ở nam giới có tăng canxi niệu và sỏi canxi oxalate ^[5]. Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I cũng chỉ ra rằng lượng canxi từ thực phẩm tỷ lệ nghịch với nguy cơ tạo sỏi, trong khi canxi bổ sung dạng viên uống lại làm tăng nguy cơ này ^[5]. Sự khác biệt có thể xuất phát từ thời điểm bổ sung canxi so với thời điểm ăn các món chứa oxalate ^[5].

Vai trò bất ngờ của vi khuẩn đường ruột trong việc phân giải oxalate

Một yếu tố sinh học then chốt quyết định lượng oxalate từ mận hay thực phẩm có đi vào hệ tiết niệu hay không chính là hệ vi sinh vật đường ruột [5, 7]. Hệ vi khuẩn bình thường tại đường tiêu hóa đóng vai trò như một màng chắn bảo vệ tự nhiên ngăn ngừa sự tích tụ oxalate ^[6]. Các loài vi khuẩn như Oxalobacter và Lactobacillus cùng tồn tại cộng sinh trong ruột người và ngăn ngừa tạo sỏi bằng cách sản sinh các enzyme đặc hiệu giúp thoái giáng muối oxalate ^[6].

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân mắc sỏi thận canxi oxalate có tình trạng loạn khuẩn đường ruột rõ rệt so với người khỏe mạnh ^[4]. Sự thay đổi này không chỉ dừng lại ở loài Oxalobacter formigenes – một vi khuẩn có năng lực thoái giáng mạnh mẽ oxalate từ chế độ ăn và kích thích niêm mạc ruột bài tiết oxalate – mà còn lan rộng ra toàn bộ hệ vi sinh ^[4]. Trên thực tế, có tới một phần ba số bệnh nhân sỏi canxi oxalate bị tăng hấp thu oxalate từ đường ăn uống, mà một phần nguyên nhân xuất phát từ việc thiếu hụt vi khuẩn Oxalobacter formigenes trong đường ruột ^[5].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn, hệ vi sinh và sỏi thận tiếp tục được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu tại Bệnh viện Tây Trung Quốc ^[7]. Nghiên cứu tuyển chọn bệnh nhân sỏi canxi oxalate và người không bị sỏi, chia thành nhóm có chế độ ăn nguy cơ sỏi thấp và nhóm có chế độ ăn nguy cơ sỏi cao dựa trên bảng câu hỏi tần suất thực phẩm, sau đó giải trình tự gen 16S rRNA từ mẫu phân ^[7]. Kết quả cho thấy sự phân bố oxalate trong nước tiểu có sự khác biệt rất lớn giữa các nhóm (p < 0,01) trong khi canxi niệu thì không có sự khác biệt đáng kể (p = 0,741) ^[7]. Có 46 nhóm vi khuẩn đặc trưng giúp phân biệt giữa các nhóm ăn uống, trong đó những người có chế độ ăn nguy cơ cao sở hữu nhiều vi khuẩn liên quan đến phản ứng viêm và chuyển hóa lipid, khoáng chất hơn ^[7]. Đáng chú ý, các vi khuẩn như Prevotellaceae_UCG_001 hay Bradyrhizobium có mối tương quan nghịch với lượng nước uống nhưng lại tương quan thuận với lượng muối và thịt ăn vào ^[7].

Lợi ích tổng thể của trái cây và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người có tiền sử sỏi thận thường mang tâm lý sợ hãi quá mức và cắt giảm hầu hết các loại trái cây có vị chua hay rau củ tươi vì sợ chứa nhiều axit và oxalate. Đây là một hiểu lầm phổ biến và có thể gây phản tác dụng đối với sức khỏe hệ bài tiết. Các hướng dẫn lâm sàng hiện nay đều khuyến nghị người bệnh nên tăng cường tiêu thụ trái cây và chất xơ nhằm giảm độ bão hòa của nước tiểu ^[1]. Trái cây và rau củ tươi cung cấp nguồn kiềm tự nhiên cho cơ thể, hỗ trợ cân bằng môi trường nước tiểu ^[2].

Chế độ ăn giàu thực vật nguyên bản, điển hình như chế độ ăn DASH hay chế độ ăn Địa Trung Hải, có tác dụng bảo vệ và phòng ngừa sỏi thận hiệu quả ^[8]. Chế độ ăn nhiều rau củ kết hợp với việc bổ sung cân đối các sản phẩm từ sữa ít béo mang lại nguy cơ sỏi thận mới xuất hiện ở mức thấp nhất ^[1]. Trong khi đó, việc tiêu thụ nhiều thịt hoặc đạm động vật và ăn chế độ quá ít canxi mới thực sự là yếu tố gây hại hàng đầu ^[1].

Một hiểu lầm tai hại khác là việc kiêng hoàn toàn canxi khi phát hiện sỏi canxi oxalate ^[2]. Canxi khi được cung cấp ở mức vừa phải từ bữa ăn sẽ liên kết trực tiếp với oxalate trong lòng ruột, từ đó làm giảm sự hấp thu oxalate tự do vào máu và giảm bài tiết chất này qua thận ^[2]. Ngược lại, nếu kiêng khem canxi quá mức, lượng oxalate tự do trong ruột sẽ tăng vọt, hấp thu ồ ạt vào cơ thể và làm tăng nguy cơ tái kết tinh sỏi tại thận ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi ăn mận

Mặc dù mận là loại quả ngon và bổ dưỡng, một số nhóm người có cơ địa và tiền sử bệnh lý đặc biệt cần lưu ý kiểm soát lượng ăn mỗi ngày:

• Người từng phẫu thuật hoặc tán sỏi canxi oxalate tái phát nhiều lần: Đây là nhóm đối tượng có thể gặp tình trạng tăng hấp thu oxalate qua đường tiêu hóa hoặc suy giảm khả năng phân giải chất này của hệ vi khuẩn đường ruột [6, 7].
• Người có thói quen ăn mặn và tiêu thụ nhiều đạm động vật: Lượng muối cao làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu, trong khi đạm động vật làm giảm nồng độ citrate (chất ức chế sỏi tự nhiên) và làm giảm pH nước tiểu [4, 6]. Khi kết hợp chế độ ăn này với việc ăn nhiều mận cùng lúc, nguy cơ kết tủa tinh thể sẽ cao hơn rất nhiều ^[2].
• Người có thể trạng nhẹ cân (chỉ số BMI dưới 25 kg/m2) nhưng tiêu thụ nhiều thịt: Các nghiên cứu tiến cứu ghi nhận nguy cơ hình thành sỏi do đạm động vật thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm nam giới có BMI < 25 kg/m2 ^[5].
• Người thường xuyên uống không đủ nước: Tình trạng thiếu nước khiến nước tiểu cô đặc, làm tăng nồng độ bão hòa của các muối khoáng và dễ gây rối loạn vi sinh vật có lợi trong ruột [2, 8].

Hướng dẫn thưởng thức mận an toàn cho người có tiền sử sỏi thận

Để có thể an tâm thưởng thức mận trong mùa hè mà không lo lắng về nguy cơ tái phát sỏi thận, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học sau:

• Ăn lượng vừa phải, chia nhỏ trong ngày: Thay vì ăn liên tục nửa cân mận trong một lần, bạn chỉ nên ăn khoảng vài quả mỗi lần và không ăn dồn dập. Ăn quá nhiều một lúc có thể làm tăng lượng oxalate hấp thu đột ngột qua niêm mạc ruột ^[2].
• Uống thêm nước khi ăn hoa quả: Uống nhiều nước là biện pháp cốt lõi để làm loãng nước tiểu và giảm độ siêu bão hòa của canxi oxalate ^[1]. Khi ăn các loại trái cây hoặc rau củ chứa oxalate, việc bổ sung thêm nước là nguyên tắc đặc biệt hữu ích ^[8].
• Kết hợp với thực phẩm giàu canxi từ sữa: Khi ăn các loại thực vật có chứa oxalate, bạn có thể uống kèm một chút sữa hoặc dùng cùng sữa chua ^[8]. Sự hiện diện đồng thời của canxi trong bữa ăn sẽ tạo phức hợp với oxalate ngay trong ruột, giúp đào thải an toàn qua đường tiêu hóa [3, 4].
• Hạn chế chấm mận với muối ớt: Lượng muối nạp vào quá mức sẽ kích thích bài tiết canxi qua đường tiểu, trực tiếp làm tăng nguy cơ lắng đọng sỏi ^[2]. Thói quen ăn mận chấm ngập muối rất có hại cho người có tiền sử sỏi thận.
• Kiểm soát lượng chất béo trong khẩu phần: Lượng chất béo dư thừa trong lòng ruột có thể liên kết với canxi tự do, vô tình giải phóng oxalate và làm tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu ^[8]. Do đó, nên tránh ăn mận ngay sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ chiên rán.
• Ưu tiên mận tươi nguyên quả, tránh siro hay mận ngâm nhiều đường: Tiêu thụ đường fructose bổ sung hoặc các thực phẩm chế biến sẵn làm tăng nguy cơ sỏi thận ^[8]. Các nghiên cứu tiến cứu cũng chứng minh đường sucrose làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở phụ nữ ^[5].

Lời khuyên cân bằng để bảo vệ thận trong mùa mận

Mùa mận chỉ kéo dài trong vài tháng ngắn ngủi của mùa hè và bạn không cần phải tước bỏ hoàn toàn sở thích thưởng thức loại quả này chỉ vì nỗi sợ sỏi thận. Bằng chứng khoa học cho thấy oxalate từ thực vật không phải là thủ phạm duy nhất hay yếu tố nguy cơ lớn nhất dẫn đến bệnh lý sỏi thận ^[3].

Chìa khóa bảo vệ đường tiết niệu nằm ở lối sống lành mạnh, uống đủ nước mỗi ngày, ăn giảm muối, hạn chế thịt đỏ và duy trì lượng canxi tự nhiên cân bằng từ bữa ăn [2, 4]. Khi duy trì được sự cân đối này, hệ vi sinh đường ruột và các cơ chế bài tiết tự nhiên của cơ thể sẽ vận hành nhịp nhàng, giúp bạn tận hưởng trọn vẹn hương vị mùa hè mà vẫn giữ cho thận luôn khỏe mạnh [5, 7].