Đau nhức xương khớp tìm đến thảo dược dân gian như cây hy thiêm là thói quen phổ biến. Tuy nhiên, nhiều người có tiền sử đau dạ dày sau khi uống lại gặp tình trạng cồn cào, xót ruột.
Câu trả lời ngắn gọn: Hy thiêm và các hoạt chất giảm đau, kháng viêm nói chung có nguy cơ kích ứng trực tiếp niêm mạc tiêu hóa, gây buồn nôn, khó tiêu hoặc làm nặng thêm vết viêm loét sẵn có. Người bệnh dạ dày cần hết sức thận trọng, không tự ý dùng liều cao hoặc uống lúc bụng đói.
Vì sao dược liệu trị xương khớp dễ gây cồn cào dạ dày?
Hy thiêm thường được dùng với mục đích giảm đau, kháng viêm cho người bệnh xương khớp, gút. Trong y học, các hoạt chất tác động lên triệu chứng viêm khớp hoặc gút rất dễ đi kèm tác dụng phụ trên đường tiêu hóa [1]. Khi đi vào dạ dày, các hoạt chất lạ có thể tiếp xúc trực tiếp với lớp màng nhầy bảo vệ, gây kích ứng bề mặt niêm mạc [2].
Khi niêm mạc dạ dày bị tổn thương, cơ thể lập tức phát tín hiệu cảnh báo qua cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị, đầy bụng hoặc buồn nôn [3]. Nghiên cứu năm 2024 trên mô hình động vật chỉ ra rằng, bề mặt niêm mạc dạ dày chính là vị trí đầu tiên chịu tổn thương mô liên quan trực tiếp đến phản xạ buồn nôn và nôn ói chỉ trong giờ đầu tiên sau khi tiếp xúc hoạt chất gây kích ứng [2].
Bên cạnh tác động trực tiếp lên bề mặt niêm mạc, một số hoạt chất điều trị bệnh khớp còn làm xáo trộn hệ vi sinh vật tự nhiên trong dạ dày [1]. Sự mất cân bằng vi sinh kết hợp với tổn thương lớp màng nhầy khiến dạ dày yếu đi, dễ bị axit dịch vị tấn công gây đau xót.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tổn thương dạ dày do hoạt chất điều trị?
Các tài liệu cung cấp hiện tại không có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt đo lường định lượng độc tính của cây hy thiêm đơn lẻ trên dạ dày người, nhưng có nhiều dữ liệu khoa học rõ ràng về cách các nhóm hoạt chất trị xương khớp, gút và thuốc đường uống gây hại cho niêm mạc tiêu hóa.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá tác động của colchicine (hoạt chất cổ điển dùng trị gút và viêm khớp có nguồn gốc tự nhiên) trên mô hình chuột trong 7 ngày [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng các mức liều 0,1; 0,5 và 2,5 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy hoạt chất này gây tổn thương niêm mạc dạ dày nghiêm trọng, đi kèm các phản ứng phụ đặc trưng gồm buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy trước cả khi triệu chứng bệnh khớp thuyên giảm [1]. Phân tích giải trình tự gen 16S rRNA cho thấy thuốc làm rối loạn mạnh cấu trúc và giảm độ đa dạng của hệ vi sinh vật dạ dày, đặc biệt liên quan đến các nhóm vi khuẩn gây tiêu chảy [1].
Đối với nhóm thuốc điều trị bệnh lý xương như bisphosphonate đường uống (gồm alendronate và risedronate), báo cáo y khoa năm 2020 ghi nhận tác dụng phụ tiêu hóa rất phổ biến như đau bụng, khó tiêu, viêm thực quản, viêm dạ dày, ợ nóng, buồn nôn và trào ngược [3]. Các nghiên cứu nội soi cho thấy alendronate có thể gây trợt loét dạ dày chỉ sau 4 ngày bắt đầu sử dụng [3]. Nguy hiểm hơn, nếu viên thuốc bị ứ đọng tại dạ dày có thể dẫn đến loét niêm mạc sâu và gây biến chứng thủng dạ dày [3]. Khi dùng chung với thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), nguy cơ gây loét dạ dày tăng lên theo cơ chế cộng hưởng [3].
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2000 thực hiện trên 32 tình nguyện viên trong 28 ngày để đánh giá tổn thương niêm mạc do thuốc kháng viêm giảm đau aspirin liều 300 mg mỗi ngày [4]. Kết quả nội soi cho thấy phần lớn người tham gia xuất hiện các vết trợt nông và loét ở niêm mạc dạ dày [4]. Khi bổ sung hoạt chất bảo vệ niêm mạc là misoprostol liều thấp 100 microgam mỗi ngày, tỷ lệ tổn thương giảm rõ rệt với tỷ số chênh lệch là 0,18 [4]. Tuy nhiên, không phải hoạt chất kháng viêm nào cũng có cơ chế giống nhau; một nghiên cứu năm 1995 trên chuột cho thấy hoạt chất kháng viêm mới amtolmetin guacyl lại có khả năng ức chế tiết axit HCl và không gây hại niêm mạc dạ dày [5].
Ngoài thuốc khớp, tổng quan y khoa năm 2006 và các báo cáo lâm sàng năm 1990, 2012 cũng khẳng định nhiều nhóm hoạt chất đường uống khác (như thuốc kháng lao rifampicin hay thuốc điều trị u mô đệm đường tiêu hóa imatinib) đều có thể gây chán ăn, buồn nôn, viêm dạ dày lan tỏa hoặc trợt dạ dày xuất huyết [6]. Điểm tích cực là ở báo cáo năm 2012 trên bệnh nhân nữ 74 tuổi bị viêm dạ dày lan tỏa sau 8 tháng dùng thuốc, kết quả nội soi sau 1 tháng ngừng hoạt chất gây kích ứng cho thấy tình trạng viêm dạ dày đã cải thiện rõ rệt [6].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện hành giúp lý giải rõ cơ chế vì sao người bệnh xương khớp khi uống các chế phẩm điều trị lại rất dễ bị đau bụng, buồn nôn, trợt loét hoặc xuất huyết tiêu hóa [7]. Bằng chứng khoa học cũng chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa tổn thương bề mặt niêm mạc, sự thay đổi hệ vi sinh dạ dày và các triệu chứng lâm sàng [1]. Ngoài ra, y học đã xác định được việc ngừng tác nhân gây kích ứng hoặc dùng thuốc bảo vệ niêm mạc sẽ giúp dạ dày phục hồi [6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trong dữ liệu cung cấp đánh giá trực tiếp liều lượng an toàn của thảo dược hy thiêm trên bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày. Nhiều dữ liệu về cơ chế tổn thương niêm mạc và hệ vi sinh vẫn đang dừng ở mô hình động vật như chuột hoặc chồn sương [2]. Do đó, người bệnh không thể chủ quan cho rằng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại với dạ dày.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là "thuốc nam lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính kháng viêm, giảm đau khi đi qua đường tiêu hóa đều bắt dạ dày phải làm việc để hấp thu và chuyển hóa. Ở người có niêm mạc dạ dày đang bị viêm hoặc trợt nông, các chiết xuất thảo dược đậm đặc rất dễ gây kích ứng tạo cảm giác cồn cào, buồn nôn.
Hiểu lầm thứ hai là tự ý kết hợp nước sắc hy thiêm với các thuốc giảm đau Tây y (nhóm NSAID hoặc aspirin) để nhanh hết đau khớp. Nghiên cứu đã chỉ ra sự kết hợp các tác nhân gây kích ứng niêm mạc cùng lúc sẽ tạo ra tác động cộng hưởng làm tăng vọt nguy cơ loét và xuất huyết tiêu hóa [3]. Nhiều loại viên hoàn, cao dán hoặc thuốc tễ gắn mác "thảo dược hy thiêm" trôi nổi trên thị trường còn bị trộn lén thuốc giảm đau kháng viêm hoặc corticoid, khiến người bệnh thủng hoặc chảy máu dạ dày chỉ sau thời gian ngắn sử dụng [7].
Ai nên thận trọng khi uống hy thiêm?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đang có đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính, người bị trào ngược dạ dày thực quản nặng hoặc từng có tiền sử xuất huyết tiêu hóa [7]. Ở nhóm này, hàng rào chất nhầy bảo vệ dạ dày đã bị phá vỡ, việc uống nước sắc dược liệu có tính kích ứng sẽ làm vết loét sâu thêm.
Nhóm thứ hai là người đang phải dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc giảm đau aspirin hàng ngày hoặc thuốc trị loãng xương nhóm bisphosphonate [3]. Việc uống chồng thêm thảo dược không rõ hàm lượng hoạt chất dễ làm quá tải sức chịu đựng của niêm mạc dạ dày [4].
Nhóm thứ ba là người cao tuổi, người có cơ địa nhạy cảm hay bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy, hoặc người đang nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) tại dạ dày [7]. Nghiên cứu năm 2006 nhấn mạnh việc tiệt trừ vi khuẩn H. pylori và dùng thuốc ức chế bơm proton bảo vệ dạ dày là yếu tố quan trọng để giảm biến chứng loét tiêu hóa khi phải dùng các hoạt chất điều trị bệnh [7].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày
Thời điểm uống đóng vai trò quyết định để giảm kích ứng niêm mạc. Người đau dạ dày tuyệt đối không uống nước sắc hoặc chế phẩm từ hy thiêm lúc bụng rỗng. Thời điểm tốt nhất là uống sau bữa ăn khoảng 30 đến 45 phút. Lúc này, thức ăn trong dạ dày đóng vai trò như một lớp đệm vật lý, giúp pha loãng hoạt chất và ngăn dược liệu tiếp xúc trực tiếp ồ ạt với thành dạ dày.
Về lượng dùng và cách chế biến, nên bắt đầu với lượng nhỏ, pha loãng nước sắc thay vì uống quá đặc. Khi uống, cần uống kèm đủ nước lọc và giữ tư thế ngồi thẳng hoặc đứng, tránh nằm ngay sau khi uống để hạn chế nguy cơ dịch thuốc trào ngược hoặc ứ đọng gây kích ứng thực quản và dạ dày [3]. Trong chế biến cổ truyền, dược liệu thường được sao tẩm (như chưng với rượu và mật) để giảm bớt tính hàn và giảm kích ứng tiêu hóa so với dùng tươi hoặc phơi khô đơn thuần.
Trong quá trình sử dụng, cần lắng nghe cơ thể sát sao. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như cồn cào thượng vị, ợ chua, buồn nôn, chán ăn hoặc đi ngoài phân lỏng, người bệnh nên ngừng uống ngay [8]. Như dữ liệu lâm sàng đã chỉ ra, việc ngưng tác nhân gây kích ứng kịp thời sẽ giúp niêm mạc dạ dày tự phục hồi và giảm viêm hiệu quả [6]. Tuyệt đối không dùng chung thời điểm với thuốc giảm đau Tây y.
Hy thiêm là dược liệu hữu ích cho người đau nhức xương khớp nhưng không phải là thuốc tiên hoàn toàn vô hại với đường tiêu hóa. Người có bệnh nền dạ dày cần tuân thủ nguyên tắc uống sau ăn, dùng đúng liều lượng và chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc. Trước khi bắt đầu sử dụng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ kết hợp an toàn, tránh chữa được bệnh khớp lại làm hỏng dạ dày.
