Nhiều người tìm đến các thảo dược tự nhiên để giảm căng thẳng, cải thiện giấc ngủ và bồi bổ sức khỏe. Ashwagandha (nhân sâm Ấn Độ) hiện là cái tên phổ biến trong nhóm thực phẩm bổ sung này. Tuy nhiên, người có bệnh lý tuyến giáp lại truyền tai nhau thông tin loại thảo dược này làm thay đổi nồng độ hormone trong cơ thể.
Câu trả lời ngắn gọn là: Người mắc bệnh tuyến giáp tuyệt đối không nên tự ý bổ sung Ashwagandha. Chiết xuất rễ Ashwagandha có khả năng làm giảm hormone kích thích tuyến giáp (TSH) và làm tăng nồng độ hai hormone tuyến giáp là triiodothyronine (T3) và thyroxine (T4) [1]. Tác động này có thể mang lại lợi ích cho người suy giáp dưới lâm sàng, nhưng lại gây rủi ro lớn cho người bị cường giáp hoặc người đang uống thuốc điều trị suy giáp [1].
Hiểu về các rối loạn tuyến giáp thường gặp
Tuyến giáp tiết ra hormone T3 và T4 để điều hòa chuyển hóa của cơ thể, dưới sự điều khiển của hormone TSH từ tuyến yên. Rối loạn tuyến giáp dưới lâm sàng được xác định khi nồng độ TSH trong máu cao bất thường (suy giáp dưới lâm sàng) hoặc thấp bất thường (cường giáp dưới lâm sàng), trong khi nồng độ hormone tuyến giáp ngoại vi vẫn nằm trong ngưỡng tham chiếu của phòng xét nghiệm [2]. Những bất thường trên xét nghiệm chức năng tuyến giáp này rất phổ biến trong cộng đồng [2].
Suy giáp dưới lâm sàng là tình trạng rối loạn tuyến giáp không có triệu chứng thiếu hụt hormone rõ ràng, xảy ra ở 3% đến 8% dân số toàn cầu [3]. Một tổng quan công bố năm 2019 ghi nhận tình trạng này ảnh hưởng tới tối đa 10% dân số trưởng thành [4]. Nguyên nhân thường gặp nhất của suy giáp dưới lâm sàng là viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto [4]. Tình trạng này đặc biệt phổ biến ở phụ nữ lớn tuổi [2].
Ở chiều ngược lại, nhiễm độc giáp dưới lâm sàng (cường giáp dưới lâm sàng) được định nghĩa là nồng độ TSH trong máu thấp hoặc bị ức chế kéo dài, kèm theo nồng độ T3 và T4 tự do bình thường [5], [6]. Nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng này là việc dùng liệu pháp hormone tuyến giáp quá mức, cụ thể là dùng liều ức chế L-thyroxine để điều trị suy giáp, bướu cổ lan tỏa không độc hoặc ung thư biểu mô tuyến giáp [5], [6]. Ngoài ra, nguyên nhân nội sinh có thể do u tuyến giáp hoạt động tự chủ, bướu cổ đa nhân, bệnh Graves hoặc viêm tuyến giáp làm giải phóng quá mức hormone [5], [6].
Cơ chế tác động của Ashwagandha lên tuyến giáp
Ashwagandha có tên khoa học là Withania somnifera, là một vị thuốc truyền thống trong y học Ayurveda thường được kê đơn cho các rối loạn chức năng tuyến giáp [3]. Khi đi vào cơ thể, chiết xuất rễ Withania somnifera tác động trực tiếp lên các chỉ số hoạt động của tuyến giáp [1]. Cụ thể, thảo dược này thúc đẩy quá trình sản xuất hormone tại tuyến giáp, dẫn đến tăng nồng độ T3 và T4 trong máu [1]. Khi T3 và T4 tăng lên, cơ chế phản hồi ngược của cơ thể sẽ làm giảm đáng kể nồng độ hormone kích thích tuyến giáp TSH [1].
Bên cạnh tác động lên tuyến giáp, hoạt chất trong cây còn ảnh hưởng đến các quá trình chuyển hóa khác. Trên mô hình chuột béo phì, hoạt chất withaferin A từ thảo dược này được chứng minh là chất làm tăng độ nhạy leptin mạnh mẽ [1]. Do đó, những thay đổi về chỉ số mỡ máu (lipid) và đường huyết (glucose) cũng được xem là tác dụng có thể xảy ra khi dùng các chế phẩm từ Withania somnifera [1].
Hiện nay, giới khoa học vẫn chưa làm sáng tỏ hoàn toàn việc chiết xuất rễ Withania somnifera có tương tác với hệ enzyme chuyển hóa thuốc cytochrome P450 hoặc enzyme choline esterase hay không [1]. Dù vậy, sự thay đổi nồng độ hormone tuyến giáp và khả năng làm thay đổi hiệu quả của các thuốc dùng kèm là điều đã được cảnh báo [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về Ashwagandha và tuyến giáp?
Tác động làm tăng hormone tuyến giáp của Ashwagandha không phải là lời đồn đoán mà đã được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng. Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược được thực hiện tại Bệnh viện Sudbhawana (Varanasi, Ấn Độ) từ tháng 5 năm 2016 đến tháng 9 năm 2016 và công bố năm 2018 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất rễ Ashwagandha [3].
Nghiên cứu này tuyển chọn 50 người tham gia trong độ tuổi từ 18 đến 50, đều mắc chứng suy giáp dưới lâm sàng với nồng độ TSH trong máu tăng cao (từ 4,5 đến 10 muIU/L) [3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm bằng nhau: nhóm điều trị gồm 25 người dùng chiết xuất rễ Ashwagandha liều 600 mg mỗi ngày, và nhóm đối chứng gồm 25 người dùng tinh bột làm giả dược trong suốt thời gian 8 tuần [3]. Có tổng cộng 4 người (mỗi nhóm 2 người) đã rút khỏi nghiên cứu trước lần thăm khám thứ hai [3].
Kết quả sau 8 tuần cho thấy việc điều trị bằng Ashwagandha đã cải thiện có ý nghĩa thống kê nồng độ TSH (p < 0,001), T3 (p = 0,0031) và T4 (p = 0,0096) trong huyết thanh so với nhóm dùng giả dược [3]. Xét theo thời gian điều trị 8 tuần, Ashwagandha đã bình thường hóa hiệu quả các chỉ số tuyến giáp trong máu một cách rõ rệt đối với cả ba chỉ số TSH, T3 và T4 (tất cả đều có p < 0,001) [3]. Về độ an toàn, có 4 trên 50 đối tượng (chiếm 8%) báo cáo một vài tác dụng phụ nhẹ và tạm thời, bao gồm 1 người ở nhóm dùng Ashwagandha (chiếm 4%) và 3 người ở nhóm giả dược (chiếm 12%) [3].
Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất rễ Ashwagandha có thể mang lại lợi ích trong việc đưa các chỉ số tuyến giáp về mức bình thường ở bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng [3]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là một nghiên cứu thí điểm tại một trung tâm duy nhất, cỡ mẫu nhỏ (50 người), thời gian theo dõi ngắn (8 tuần) và chỉ thực hiện trên nhóm tuổi từ 18 đến 50 mắc suy giáp dưới lâm sàng [3].
Lợi ích cho nhóm này nhưng là mối nguy cho nhóm khác
Từ dữ liệu nghiên cứu năm 2018 và tổng quan năm 2022, có thể thấy bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng có thể hưởng lợi từ tác dụng cải thiện chức năng tuyến giáp của chiết xuất rễ Withania somnifera [1], [3]. Tuy nhiên, chính cơ chế làm giảm TSH và tăng T3, T4 lại biến thảo dược này thành con dao hai lưỡi [1].
Đối với người đang bị cường giáp (dư thừa hormone tuyến giáp) hoặc nhiễm độc giáp dưới lâm sàng, việc nạp thêm một chất kích thích tăng T3, T4 sẽ làm tình trạng thừa hormone trầm trọng hơn [1], [5]. Việc điều trị nhiễm độc giáp dưới lâm sàng vốn phải cân nhắc kỹ xem bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng của việc dư thừa hormone tuyến giáp hay có các vấn đề bệnh nền dễ bị làm nặng thêm bởi sự gia tăng nhỏ trong bài tiết hormone tuyến giáp hay không [5].
Đối với người bị suy giáp đang điều trị bằng thuốc hormone tuyến giáp tổng hợp (L-thyroxin / levothyroxine), việc tự ý uống thêm Ashwagandha sẽ tạo ra tác dụng cộng gộp [1]. Bản thân liệu pháp levothyroxine đã có nguy cơ gây nhiễm độc giáp do thuốc (iatrogenic thyrotoxicosis), đặc biệt là ở bệnh nhân cao tuổi [4]. Việc dùng liều ức chế L-thyroxine cũng chính là nguyên nhân phổ biến nhất gây cường giáp dưới lâm sàng ngoại sinh [6]. Nếu cộng thêm tác dụng làm tăng T3, T4 của Ashwagandha, người bệnh rất dễ rơi vào tình trạng quá liều hormone [1].
Sự mất cân bằng hormone tuyến giáp kéo theo nhiều hệ lụy trên các cơ quan khác. Ở hệ tim mạch, suy giáp dưới lâm sàng có thể liên quan đến tăng nguy cơ suy tim, biến cố bệnh mạch vành, tử vong do bệnh mạch vành, giảm nhẹ sức co bóp cơ tim, tăng nhẹ cholesterol xấu (LDL) và giảm cholesterol tốt (HDL) làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch [2], [4]. Ở hệ thận, suy giáp làm tăng creatinine máu và giảm mức lọc cầu thận, trong khi nhiễm độc giáp gây ra các tác động ngược lại [7]. Ở hệ sinh sản nam giới, cả nhiễm độc giáp và suy giáp đều ảnh hưởng đáng kể đến chức năng tinh hoàn và khả năng sinh sản [8]. Cụ thể, bệnh nhân cường giáp có nồng độ SHBG huyết thanh cao hơn, nồng độ testosterone tự do và khả dụng sinh học thấp hơn, tỷ lệ tinh trùng yếu, ít và dị dạng cao hơn, đồng thời có tỷ lệ rối loạn tình dục như xuất tinh sớm cao hơn so với nhóm đối chứng [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho tuyến giáp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên thì luôn an toàn và có thể uống song song với thuốc tây. Thực tế, các nghiên cứu cảnh báo cần thận trọng về các tác dụng phụ có thể xảy ra hoặc tương tác thuốc với các thuốc dùng đồng thời, bao gồm cả việc làm thay đổi hiệu quả của thuốc khi dùng chiết xuất rễ Withania somnifera [1]. Ngay cả các thuốc điều trị bệnh tuyến giáp cũng có thể dẫn đến biến chứng ở thận, và thuốc điều trị bệnh thận cũng có thể liên quan đến sự thay đổi tuyến giáp [7].
Hiểu lầm thứ hai là hễ thấy chỉ số TSH tăng nhẹ là lập tức tìm mua thực phẩm chức năng như Ashwagandha để "hạ TSH". Các dữ liệu khoa học chỉ ra rằng suy giáp dưới lâm sàng rất phổ biến và phần lớn các cá nhân có thể chỉ cần theo dõi mà không cần điều trị [4]. Ở người không có bệnh tuyến giáp, nồng độ TSH huyết thanh vẫn tự tăng lên khi tuổi tác cao dần, thậm chí có thể vượt quá giới hạn trên của ngưỡng tham chiếu truyền thống (4 đến 5 mU/L) ở những bệnh nhân trên 70 tuổi [4]. Ngay cả với thuốc điều trị chính thống là levothyroxine, không có bằng chứng nào cho thấy việc điều trị mang lại lợi ích cho người từ 65 tuổi trở lên [4]. Việc điều trị thường chỉ được chỉ định cho bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng có nồng độ TSH từ 10 mU/L trở lên, hoặc người trẻ và trung niên có các triệu chứng phù hợp với suy giáp nhẹ như mệt mỏi, suy giảm nhận thức, thay đổi tâm trạng [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng Ashwagandha?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân cường giáp và bệnh nhân suy giáp đang dùng thuốc L-thyroxin kèm theo [1]. Các nhà khoa học khuyến cáo phải theo dõi liên tục các thông số tuyến giáp trong suốt quá trình điều trị bằng chế phẩm từ Withania somnifera ở hai nhóm đối tượng này [1].
Nhóm thứ hai là người đang sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh nền nào khác, do nguy cơ tương tác thuốc và làm thay đổi hiệu lực của thuốc dùng kèm [1]. Những người có vấn đề về rối loạn mỡ máu hoặc đường huyết cũng cần được theo dõi cẩn thận các chỉ số lipid và glucose máu nếu sử dụng các chế phẩm từ thảo dược này [1].
Nhóm thứ ba là phụ nữ mang thai, người đang mong con và người mắc bệnh thận. Suy giáp dưới lâm sàng không được phát hiện trong thai kỳ có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển tâm thần kinh và sự sống còn của thai nhi, đồng thời liên quan đến tăng huyết áp, nhiễm độc thai nghén, rối loạn phóng noãn và vô sinh [2]. Ở nam giới, sự dư thừa hay thiếu hụt hormone tuyến giáp đều ảnh hưởng đến chức năng tinh hoàn ở nhiều cấp độ [8]. Ở người mắc bệnh thận mạn tính, chạy thận nhân tạo, lọc màng bụng hoặc ghép thận, tỷ lệ rối loạn chức năng tuyến giáp vốn đã cao hơn so với dân số chung [7]. Mọi can thiệp làm thay đổi hormone tuyến giáp ở các nhóm này đều phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người có vấn đề tuyến giáp
Trước khi có ý định sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chứa Ashwagandha, người có bệnh lý tuyến giáp hoặc nghi ngờ rối loạn tuyến giáp cần đi khám để làm xét nghiệm máu kiểm tra bộ chỉ số TSH, T3 và T4 [1], [3]. Bạn không nên tự chẩn đoán qua các triệu chứng mơ hồ như mệt mỏi hay sụt cân, càng không nên tự mua thảo dược uống theo lời khuyên truyền miệng.
Trong thử nghiệm lâm sàng tại Ấn Độ, liều lượng được sử dụng cho người suy giáp dưới lâm sàng (chưa dùng thuốc tây) là 600 mg chiết xuất rễ Ashwagandha mỗi ngày trong 8 tuần [3]. Tuy nhiên, đây là liều dùng trong khuôn khổ nghiên cứu có sự giám sát y tế chặt chẽ. Nếu bạn đang uống thuốc L-thyroxin hoặc thuốc kháng giáp, tuyệt đối không tự ý kết hợp thêm Ashwagandha khi chưa có chỉ định của bác sĩ nội tiết [1].
Trong trường hợp bác sĩ đồng ý cho phép sử dụng chế phẩm có chứa Withania somnifera, người bệnh bắt buộc phải tuân thủ lịch xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi liên tục các thông số tuyến giáp (TSH, T3, T4) cũng như các chỉ số đường huyết và mỡ máu [1]. Đối với các trường hợp rối loạn tuyến giáp kèm theo vấn đề hiếm muộn hoặc bệnh thận, việc quản lý điều trị đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ nội tiết, bác sĩ nam khoa, phụ khoa và bác sĩ đa khoa [8], [7].
Tóm lại, Ashwagandha có tác dụng sinh học rõ rệt làm tăng hormone T3, T4 và giảm TSH chứ không phải là một loại thảo dược vô thưởng vô phạt [1], [3]. Đặc tính này có thể hỗ trợ người suy giáp dưới lâm sàng nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ gây thừa hormone cho người bệnh cường giáp hoặc người đang uống thuốc tuyến giáp [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và kiểm tra xét nghiệm định kỳ trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào phác đồ chăm sóc sức khỏe của bạn [1].