Người bệnh suy giáp thường gặp cảnh táo bón kéo dài kèm tăng cân, mệt mỏi. Phản xạ tự nhiên của nhiều người là ăn thật nhiều rau củ, ngũ cốc nguyên hạt hoặc tự mua các loại bột chất xơ về uống để dễ đi ngoài.
Tuy nhiên, việc tăng cường chất xơ tùy tiện ngay sát giờ uống thuốc tuyến giáp (levothyroxine) lại chính là thủ phạm khiến thuốc mất tác dụng [1]. Chất xơ có thể bám dính và giữ chặt hoạt chất thuốc trong ruột, ngăn cản thuốc ngấm vào máu, từ đó làm tình trạng suy giáp và táo bón ngày càng tồi tệ hơn [2].
Vòng luẩn quẩn giữa suy giáp, táo bón và chất xơ
Suy giáp là bệnh lý xảy ra khi cơ thể thiếu hụt hormone tuyến giáp, gây ảnh hưởng đến toàn bộ các cơ quan [1]. Các triệu chứng điển hình bao gồm sợ lạnh, khô da, chán ăn, yếu cơ, mệt mỏi, phản xạ chậm, nhịp tim chậm và đặc biệt là táo bón [1].
Để tự đối phó với tình trạng táo bón hoặc thừa cân, béo phì do suy giáp, nhiều bệnh nhân thường chủ động chuyển sang chế độ ăn giàu chất xơ hoặc uống thực phẩm bổ sung chất xơ mà không hỏi ý kiến bác sĩ [3]. Thói quen tưởng chừng rất tốt cho tiêu hóa này lại vô tình làm giảm sinh khả dụng (mức độ thuốc được hấp thu vào máu và phát huy tác dụng) của thuốc điều trị suy giáp levothyroxine [3]. Khi thuốc không được hấp thu đủ, cơ thể tiếp tục thiếu hụt hormone tuyến giáp, khiến chứng táo bón càng dai dẳng.
Cơ chế chất xơ "bắt giữ" thuốc tuyến giáp trong ruột
Levothyroxine là liệu pháp hormone thay thế tiêu chuẩn khi cơ thể thiếu hụt hormone tuyến giáp [4]. Tuy nhiên, quá trình hấp thu hoạt chất này qua đường tiêu hóa rất nhạy cảm và dễ bị cản trở bởi tuổi tác, mức độ tuân thủ của người bệnh, việc nhịn ăn, các bệnh lý đường ruột làm giảm axit dạ dày hoặc tổn thương hàng rào ruột [4].
Trong nhóm thực phẩm, chất xơ, các sản phẩm từ đậu nành, nho, đu đủ và cà phê đều có thể làm suy giảm khả năng hấp thu levothyroxine [4]. Đối với chất xơ, cơ chế cản trở diễn ra thông qua hiện tượng "hấp phụ không đặc hiệu" [2].
Hiểu một cách đơn giản, khi đi vào đường ruột, các sợi chất xơ (như cám lúa mì) hoạt động giống như một miếng bọt biển hút và giữ chặt các phân tử thuốc levothyroxine trên bề mặt của chúng [2]. Lượng chất xơ nạp vào càng nhiều thì lượng thuốc bị giữ lại càng lớn, dẫn đến tình trạng kém hấp thu thuốc qua thành ruột vào máu [3]. Hệ quả là người bệnh phải cần đến liều thuốc cao bất thường mới đạt được hiệu quả điều trị mong muốn [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa chất xơ và thuốc?
Tác động bất lợi của chất xơ lên thuốc tuyến giáp đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng và khảo sát thực tế.
Một nghiên cứu công bố năm 1996 đã đánh giá ảnh hưởng của việc bổ sung chất xơ lên sinh khả dụng của levothyroxine (T4) ở những bệnh nhân suy giáp trưởng thành [2]. Nhóm đối tượng này đang phải dùng liều T4 cao bất thường và có tiền sử uống thực phẩm bổ sung chất xơ [2]. Các nhà nghiên cứu đã giữ nguyên liều thuốc T4 nhưng yêu cầu bệnh nhân ngừng dùng chất xơ, đồng thời đo nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong máu trước và sau khi ngưng chất xơ [2]. Kết quả cho thấy khi giảm lượng chất xơ, nhu cầu thuốc T4 của cơ thể cũng giảm xuống (biểu hiện qua việc giảm chỉ số TSH trong máu hoặc giảm được liều thuốc T4 phải uống) [2]. Song song đó, thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) của nghiên cứu này cũng chứng minh cám lúa mì bám giữ levothyroxine theo tỷ lệ thuận với liều lượng chất xơ [2].
Một khảo sát quy mô lớn khác mang tên Dự án Giám sát CONTROL công bố năm 2016 đã định lượng tỷ lệ các yếu tố gây bất lợi cho việc điều trị bằng levothyroxine [5]. Khảo sát thực hiện bộ 21 câu hỏi trên 925 bệnh nhân suy giáp đang điều trị đơn trị liệu bằng levothyroxine (tuổi trung bình 60,4; 81,6% là nữ và 18,2% là nam) [5]. Kết quả ghi nhận tới 68,0% bệnh nhân có sử dụng các thực phẩm hoặc đồ uống giàu chất xơ, i-ốt hoặc đậu nành vốn có nguy cơ cản trở hấp thu thuốc [5]. Bên cạnh đó, 51,8% người bệnh dùng thực phẩm chức năng (chủ yếu là canxi và sắt), 47,0% mắc ít nhất một bệnh lý tiêu hóa đi kèm như trào ngược dạ dày thực quản (33,8%), hội chứng ruột kích thích (9,7%), bất dung nạp lactose (7,8%) hoặc từng phẫu thuật cắt dạ dày, cắt ruột (3,0%) [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng có 13,4% bệnh nhân gặp khó khăn trong việc kiểm soát triệu chứng suy giáp và 8,0% phải đổi liều thuốc từ 2 lần trở lên trong năm qua; đặc biệt nhóm có bệnh tiêu hóa đi kèm gặp các vấn đề này cao gấp gần hai lần [5].
Đến năm 2021, một bài tổng quan hệ thống về tương tác giữa levothyroxine với thực phẩm đã phân tích hiệu quả của các dạng bào chế thuốc mới khi dùng chung với bữa ăn có chất xơ [3]. Trong số 102 bệnh nhân không hài lòng với thuốc levothyroxine dạng viên nén (liều trung bình 88 ± 34,7 microgam uống trước bữa ăn), có 66,6% báo cáo cải thiện chất lượng cuộc sống và tuân thủ điều trị tốt hơn sau khi chuyển sang dạng dung dịch uống cùng bữa sáng [3]. Tổng quan này cũng dẫn lại một nghiên cứu duy nhất khảo sát dạng viên nang mềm trên 60 bệnh nhân có chức năng tuyến giáp bình ổn (euthyroid) đang dùng dạng dung dịch trong bữa sáng chuyển sang viên nang mềm giữ nguyên liều trung bình (106,25 ± 24,28 microgam/ngày) [3]. Bữa sáng của họ thường có bánh quy, sữa chua, chất xơ, sữa, cà phê, trà và nước cam [3]. Sau 6 tháng, mức TSH không khác biệt đáng kể, nhưng nồng độ hormone tự do fT4 và fT3 ở nhóm dùng viên nang mềm giảm nhẹ nhưng đáng kể (trung bình giảm 7% ở cả hai chỉ số) [3]. Các tác giả kết luận viên nang mềm có thể uống cùng bữa sáng, nhưng dạng dung dịch uống vẫn được ưu tiên hơn để giữ ổn định nồng độ fT4 và fT3 ở bệnh nhân ung thư tuyến giáp hoặc có bệnh cơ tim [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có đã chỉ ra rất rõ cơ chế vật lý khiến chất xơ làm giảm tác dụng của thuốc tuyến giáp dạng viên nén truyền thống, đồng thời mở ra hướng giải quyết thông qua việc điều chỉnh chế độ ăn hoặc đổi sang dạng thuốc nước, viên nang mềm [4]. Việc nhận diện sớm thói quen ăn uống và bệnh lý đi kèm giúp bác sĩ tránh được việc phải tăng liều thuốc không cần thiết [6].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học vẫn có những giới hạn nhất định. Tương tác thuốc trên thực tế lâm sàng rất phức tạp, nhất là ở những bệnh nhân nặng trong khoa hồi sức tích cực phải nuôi ăn qua ống thông liên tục và dùng nhiều loại thuốc cùng lúc [7]. Hơn nữa, ngay cả đối với dạng bào chế tiên tiến như viên nang mềm, số lượng nghiên cứu đánh giá trực tiếp sự ảnh hưởng của bữa ăn chứa chất xơ vẫn còn ít (chỉ có một nghiên cứu trên 60 người được ghi nhận trong tổng quan năm 2021) và vẫn có sự sụt giảm 7% nồng độ fT4, fT3 [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống thuốc tuyến giáp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống thuốc cách bữa ăn là hoàn toàn yên tâm hấp thu 100%. Một báo cáo ca bệnh năm 2022 ghi nhận một bệnh nhân vẫn bị suy giáp nặng dẫn đến suy tim mới khởi phát dù luôn tuân thủ uống levothyroxine 1 giờ trước bữa ăn đầu tiên và không dùng thuốc nào khác gây tương tác [1]. Ngay cả khi được truyền levothyroxine qua đường tĩnh mạch (vốn có tác dụng nhanh sau 6-8 giờ), bệnh nhân vẫn không đáp ứng do gặp rối loạn enzyme deiodinase (enzyme chuyển hóa T4 thành dạng hoạt động T3), và chỉ ổn định sau khi dùng liothyronine (dạng hormone T3 trực tiếp) [1]. Điều này cho thấy ngoài yếu tố thức ăn, cơ địa chuyển hóa của từng người cũng quyết định hiệu quả của thuốc [1].
Hiểu lầm thứ hai là khi thấy xét nghiệm TSH tăng cao thì mặc định phải tăng liều thuốc ngay lập tức. Một báo cáo năm 2019 mô tả ca bệnh nữ 63 tuổi bị suy giáp tự miễn đang điều trị ổn định bằng viên nén levothyroxine bỗng nhiên mất kiểm soát chỉ số tuyến giáp (TSH vọt lên 11 mIU/mL) kèm buồn nôn, chán ăn, đầy hơi, đau quặn bụng và tiêu chảy [6]. Nguyên nhân thực sự là do bà bị nhiễm ký sinh trùng đường ruột (Giardia lamblia) gây hội chứng kém hấp thu, và tình trạng thiếu hụt hormone đã được giải quyết khi chuyển sang uống levothyroxine dạng dung dịch giữ nguyên liều trước khi điều trị kháng sinh diệt ký sinh trùng [6].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ kiêng chất xơ mà quên mất các thực phẩm bổ sung khác. Một báo cáo năm 2001 về phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau cắt gần toàn bộ tuyến giáp và uống i-ốt phóng xạ điều trị ung thư biểu mô tuyến giáp dạng nhú cho thấy: bà phải dùng liều levothyroxine cao bất thường chỉ vì thói quen uống một loại "cocktail đậu nành" bổ sung protein ngay sau khi uống thuốc [8]. Khi tách riêng thời gian uống đậu nành xa giờ uống thuốc, bà đã đạt được nồng độ hormone mục tiêu với liều thuốc thấp hơn [8].
Ai nên thận trọng khi bổ sung chất xơ?
Những người đang điều trị suy giáp bằng thuốc levothyroxine dạng viên nén cần đặc biệt thận trọng khi thay đổi chế độ ăn sang giàu chất xơ hoặc tự ý mua các loại bột xơ, cám lúa mì về uống [2]. Bạn không nên tự ý bổ sung mà không thông báo cho bác sĩ điều trị [3].
Nhóm bệnh nhân có tiền sử ung thư tuyến giáp hoặc mắc bệnh lý cơ tim cần duy trì nồng độ hormone fT4 và fT3 thật sự ổn định, do đó phải hết sức lưu ý các yếu tố thức ăn làm dao động lượng thuốc hấp thu [3].
Ngoài ra, những người vừa dùng thuốc tuyến giáp vừa mắc các bệnh lý tiêu hóa làm giảm axit dạ dày hoặc tổn thương niêm mạc ruột như trào ngược dạ dày thực quản, hội chứng ruột kích thích, bất dung nạp lactose, bệnh celiac, viêm ruột, nhiễm trùng/ký sinh trùng đường ruột, hội chứng ruột ngắn sau phẫu thuật cắt ruột/dạ dày, xơ gan hoặc suy tim sung huyết cần được theo dõi sát sao [6]. Những người đang dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI), thuốc kháng axit, sucralfate hoặc viên uống bổ sung sắt, canxi cũng thuộc nhóm nguy cơ cao bị giảm hấp thu thuốc [4].
Cách bổ sung chất xơ và dùng thuốc thực tế, an toàn
Người bệnh suy giáp bị táo bón hoàn toàn không cần phải kiêng tuyệt đối rau xanh hay chất xơ, mà quan trọng là nguyên tắc "tách biệt thời gian". Cũng giống như cách xử trí với protein đậu nành hay bữa ăn sáng thông thường, việc tách khoảng thời gian uống thuốc levothyroxine cách xa thời điểm ăn thực phẩm giàu chất xơ hoặc thực phẩm bổ sung sẽ giúp ngăn chặn sự tiếp xúc trực tiếp trong dạ dày và ruột non [8]. Người bệnh thường được hướng dẫn uống thuốc lúc bụng đói, chẳng hạn như trước bữa ăn sáng 1 giờ [1].
Khi muốn giảm táo bón, hãy ưu tiên tăng cường uống đủ nước và ăn rau củ tự nhiên trong các bữa trưa, bữa tối (cách xa cữ thuốc buổi sáng) thay vì uống các loại thực phẩm chức năng chiết xuất chất xơ đậm đặc hay cám lúa mì ngay gần giờ uống thuốc [2].
Nếu bạn gặp khó khăn trong việc phải chờ đợi uống thuốc lúc đói hoặc bắt buộc phải duy trì chế độ ăn nhiều chất xơ vào buổi sáng, hãy trao đổi với bác sĩ về các dạng bào chế levothyroxine thế hệ mới như dạng dung dịch uống hoặc viên nang mềm [4]. Nghiên cứu cho thấy dạng dung dịch có khả năng hấp thu tốt hơn viên nén và giúp cải thiện chất lượng cuộc sống khi có thể dùng cùng bữa ăn sáng [3]. Trước khi quyết định tăng liều thuốc do chỉ số TSH cao, bác sĩ và người bệnh nên rà soát lại toàn bộ chế độ ăn (chất xơ, đậu nành, cà phê, đu đủ, nho), các loại thuốc đi kèm và tầm soát bệnh lý tiêu hóa [6].
Suy giáp gây táo bón là tình trạng rất phổ biến, nhưng việc nôn nóng nạp thật nhiều chất xơ sai thời điểm sẽ làm mất tác dụng của thuốc điều trị. Người bệnh cần giữ khoảng cách an toàn giữa giờ uống thuốc và bữa ăn giàu chất xơ, đồng thời kết hợp uống đủ nước và vận động nhẹ nhàng. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi dùng thêm bất kỳ thực phẩm bổ sung nào để đảm bảo an toàn và giữ chỉ số hormone ổn định.