Nhiều người có thói quen dùng một tách cà phê hoặc trà mỗi sáng để tỉnh táo làm việc. Tuy nhiên, khi được chẩn đoán thiếu máu do thiếu sắt, câu hỏi thường gặp là liệu có cần cắt bỏ hoàn toàn thức uống chứa caffeine.

Các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng người bệnh không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối caffeine. Vấn đề chính nằm ở việc các nghiên cứu quan sát và lâm sàng chủ yếu đánh giá tác động ức chế hấp thu sắt của các loại đồ uống như trà và cà phê, chứ chưa chứng minh riêng hoạt chất caffeine đơn lẻ gây ra bệnh [1] [2] [3]. Người thiếu sắt chỉ cần điều chỉnh thời điểm uống cách xa bữa ăn và cữ uống thuốc sắt [3].

Cơ chế cản trở hấp thu sắt của đồ uống chứa caffeine

Cơ thể người chỉ hấp thu khoảng 5% đến 10% nhu cầu sắt hàng ngày từ chế độ ăn uống [4]. Quá trình hấp thu sắt tại đường tiêu hóa chịu ảnh hưởng lớn bởi các chất ức chế và các chất tăng cường có trong thực phẩm [4].

Các nghiên cứu tổng quan xác nhận việc uống trà làm hạn chế hấp thu sắt non-heme (dạng sắt có trong thực vật và thuốc uống) [3]. Sự cản trở này khiến lượng sắt cung cấp từ bữa ăn vào cơ thể giảm sút, đặc biệt ở những người vốn đã có lượng dự trữ sắt cạn kiệt [4] [3].

Các nghiên cứu nói gì về trà, cà phê và chỉ số sắt?

Một nghiên cứu năm 1993 thực hiện trên 111 nữ vận động viên chạy bộ thường xuyên và 65 phụ nữ không vận động [1]. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy lượng tiêu thụ trà, cà phê có mối liên quan nghịch rõ rệt với nồng độ ferritin huyết thanh (p < .001) [1]. Nhóm chạy bộ có nguy cơ suy giảm dự trữ sắt cao hơn, dù tỷ lệ phát triển thành thiếu máu toàn phát vẫn rất hiếm [1].

Một báo cáo lâm sàng năm 2016 ghi nhận trường hợp thiếu máu do thiếu sắt và kém đáp ứng với thuốc bổ sung sắt đường uống xuất phát từ thói quen uống trà xanh quá mức [2]. Nồng độ hemoglobin của người bệnh chỉ tăng trở lại khi ngừng uống trà [2]. Sau đó, khi người bệnh thử dùng lại trà trong lúc đang duy trì uống viên sắt, tình trạng thiếu máu lại tái phát [2]. Tình trạng này chỉ được giải quyết khi chuyển sang dạng sắt truyền tĩnh mạch [2].

Tổng quan năm 2004 tại Anh từ 35 tài liệu và 12 nghiên cứu quan sát cũng cho thấy mối liên quan nghịch giữa uống trà đen và các chỉ số sắt máu, hoặc ghi nhận tỷ lệ thiếu máu cao hơn ở nhóm uống trà [3]. Tuy nhiên, các chuyên gia kết luận người khỏe mạnh bình thường không cần hạn chế trà [3]. Đối với người có nguy cơ thiếu sắt, khuyến nghị đưa ra là nên uống trà giữa hai bữa ăn và chờ ít nhất 1 giờ sau ăn mới được uống [3].

Mâu thuẫn giữa các kết quả nghiên cứu

Tác động của trà và cà phê lên tình trạng thiếu máu không đồng nhất ở mọi quần thể. Nghiên cứu năm 2021 trên các nữ sinh tại Indonesia cho thấy tỷ lệ thiếu máu là 32,4%, nhưng không phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tình trạng thiếu máu thiếu sắt với việc uống trà hay cà phê [5].

Nghiên cứu này chỉ ra các thông số huyết học như hemoglobin và hematocrit tương quan thuận với lượng sắt heme từ thịt, cá, gia cầm thay vì phụ thuộc vào việc dùng trà hay cà phê [5]. Điều này cho thấy khẩu phần ăn tổng thể và nguồn gốc của sắt đóng vai trò quan trọng không kém việc tiêu thụ thức uống chứa caffeine [5].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện tại chưa có thử nghiệm can thiệp đối chứng ngẫu nhiên trên người để so sánh tác động trực tiếp của caffeine tinh khiết với các thành phần polyphenol khác trong trà và cà phê lên sự thiếu máu [3].

Ngoài ra, chưa có ngưỡng giới hạn chính xác về lượng caffeine tối đa mỗi ngày dành riêng cho người đang điều trị thiếu máu do thiếu sắt. Mối quan hệ giữa thời gian giãn cách tối ưu (ngoài mốc 1 giờ) giữa các dạng thuốc sắt khác nhau và đồ uống chứa caffeine cũng chưa được khảo sát đầy đủ [3].

Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine?

Người đang uống thuốc sắt điều trị thiếu máu cần tránh uống thuốc chung với trà hoặc cà phê để không làm giảm hiệu quả điều trị [2].

Phụ nữ mang thai cần kiểm soát lượng tiêu thụ vì nhu cầu sắt tăng cao trong thai kỳ [4]. Lượng tiêu thụ caffeine cao trên 355 mg/ngày ở phụ nữ mang thai có liên quan đến nguy cơ sảy thai; khuyến cáo từ ACOG và EFSA nêu rõ phụ nữ mang thai không nên nạp quá 200 mg caffeine mỗi ngày [6].

Người mắc bệnh đường tiêu hóa hoặc phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có lượng máu kinh nhiều cũng thuộc nhóm nguy cơ cao bị cạn kiệt sắt, cần lưu ý kiểm soát thói quen uống trà và cà phê [4].

Cách dùng đồ uống chứa caffeine cho người thiếu sắt

Người bị thiếu máu thiếu sắt không cần cắt bỏ hoàn toàn sở thích uống trà hay cà phê, nhưng nên áp dụng các lưu ý sau:

  • Uống trà hoặc cà phê vào khoảng giữa hai bữa ăn chính, đợi tối thiểu 1 giờ sau khi ăn xong [3].
  • Không dùng trà, cà phê hay nước tăng lực để uống kèm viên sắt bổ sung; chỉ uống thuốc với nước lọc [2].
  • Tăng cường các nguồn thực phẩm chứa sắt heme như thịt nạc, cá, gia cầm để cải thiện khả năng hấp thu sắt của cơ thể [5].
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xét nghiệm định kỳ chỉ số ferritin và hemoglobin nhằm điều chỉnh liều lượng bổ sung phù hợp [1] [2].

Người thiếu máu do thiếu sắt không nhất thiết phải kiêng caffeine hoàn toàn, mà mấu chốt nằm ở thời điểm tiêu thụ. Tách rời cữ uống trà, cà phê cách xa bữa ăn và cữ thuốc sắt ít nhất 1 giờ là biện pháp đơn giản, hiệu quả để bảo đảm quá trình hồi phục lượng sắt cho cơ thể.