Người tiểu đường type 2 thêm rau thì là vào bữa ăn mang lại lợi ích gì?

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường xuyên phải đau đầu với việc tính toán từng món ăn trong bữa cơm gia đình nhằm tránh làm đường huyết tăng vọt. Bên cạnh các loại thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ, không ít người bệnh tìm kiếm những loại rau gia vị quen thuộc có sẵn trong vườn nhà để hỗ trợ kiểm soát đường huyết một cách tự nhiên. Trong số đó, thì là – loại rau thơm gắn liền với các món canh cá, chả cá truyền thống của người Việt – đang nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu dinh dưỡng.

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy thì là chứa các hợp chất sinh học có khả năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy của hormone insulin, hỗ trợ kiểm soát lượng đường huyết lúc đói và cải thiện tình trạng rối loạn mỡ máu ^{[1] [2]}. Dù không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa, việc thêm thì là vào bữa ăn hàng ngày đúng cách mang lại nhiều giá trị tích cực cho người bệnh đái tháo đường.

Cơ chế tác động: Vì sao rau thì là giúp cải thiện độ nhạy insulin?

Để hiểu được vai trò của thì là, cần nhìn vào bản chất của bệnh đái tháo đường type 2, căn bệnh chiếm khoảng 90% tổng số các trường hợp mắc đái tháo đường trên toàn thế giới ^[3]. Ở người mắc đái tháo đường type 2, cơ thể vẫn sản xuất được insulin nhưng các tế bào lại giảm khả năng đáp ứng với hormone này, tạo nên hiện tượng gọi là đề kháng insulin ^[3]. Khi các tế bào "kháng cự", glucose không thể đi vào bên trong tế bào để chuyển hóa thành năng lượng mà bị ứ đọng lại trong máu ^[3].

Theo các tài liệu y học, thì là (tên khoa học là Anethum graveolens) đã được sử dụng qua nhiều thế kỷ trong nền y học cổ truyền châu Á với tác dụng hỗ trợ kiểm soát bệnh đái tháo đường và các rối loạn tim mạch ^[3]. Cây rau này tác động chủ yếu thông qua việc tăng cường khả năng chống oxy hóa của cơ thể và điều hòa một số gen tham gia vào các con đường chuyển hóa glucose và chất béo ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất từ thì là có khả năng chống lại quá trình glycat hóa – một phản ứng khiến đường gắn vào các phân tử protein tạo ra các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) ^[4]. Chiết xuất nước của thì là ở các nồng độ từ 0,125 đến 1 mg/ml đã thể hiện hoạt tính chống gốc tự do và chống oxy hóa mạnh mẽ ^[4]. Loại thảo mộc này ức chế sự hình thành AGEs, làm giảm nồng độ fructosamine, giảm protein carbonyl và ngăn chặn hiện tượng oxy hóa nhóm thiol ^[4]. Việc ngăn chặn sự hình thành các hợp chất AGEs có ý nghĩa to lớn giúp bảo vệ mạch máu và giảm thiểu nguy cơ xuất hiện các biến chứng mạn tính nguy hiểm do đái tháo đường gây ra ^{[3] [4]}.

Nghiên cứu lâm sàng trên người: Những con số biết nói

Những giả thuyết về tác dụng của thì là không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm mà đã được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người bệnh.

Một thử nghiệm lâm sàng được công bố vào năm 2020 đã tiến hành đánh giá tác động của bột thì là trên 42 bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2 ^[1]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm: một nhóm sử dụng 3 g bột thì là mỗi ngày (chia thành 3 viên nang, mỗi viên 1 g) và nhóm còn lại sử dụng giả dược ^[1]. Kết quả sau thời gian can thiệp cho thấy, nhóm bổ sung bột thì là có sự sụt giảm đáng kể nồng độ insulin huyết thanh trung bình và chỉ số kháng insulin HOMA-IR so với trước khi điều trị ^[1]. Ngoài ra, mức độ thay đổi của nồng độ insulin ở nhóm can thiệp cũng thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng giả dược ^[1].

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 7 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với tổng cộng 330 người tham gia ^[2]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng việc bổ sung thì là giúp giảm có ý nghĩa thống kê nồng độ insulin huyết thanh (chênh lệch trung bình có trọng số WMD là -2,28 muU/ml) và chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR (WMD là -1,06) ^[2].

Về chỉ số đường huyết lúc đói, phân tích gộp trên 330 người cho thấy việc bổ sung thì là nhìn chung chưa tạo ra sự thay đổi đáng kể trên toàn bộ các đối tượng ^[2]. Tuy nhiên, khi đi sâu vào phân tích mối quan hệ liều lượng - đáp ứng, các nhà khoa học phát hiện ra rằng việc sử dụng thì là ở liều 1500 mg/ngày mang lại sự suy giảm có ý nghĩa thống kê đối với mức đường huyết lúc đói ^[2]. Điều này cho thấy liều lượng bổ sung đóng vai trò quan trọng trong việc phát huy hiệu quả hạ đường huyết của thảo mộc này ^[2].

Bằng chứng từ các mô hình nghiên cứu trên động vật

Các thử nghiệm trên động vật cũng cung cấp thêm nhiều dữ liệu giá trị về khả năng điều hòa đường huyết của thì là trong những điều kiện rối loạn chuyển hóa phức tạp.

Một nghiên cứu vào năm 2008 đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất lá thì là trên chuột cái bị đái tháo đường do sử dụng corticosteroid (dexamethasone với liều 1 mg/kg trong 22 ngày) ^[5]. Việc dùng thuốc corticosteroid liều cao khiến nồng độ đường huyết và insulin trong máu chuột tăng vọt, đồng thời gia tăng tình trạng peroxy hóa lipid tại gan ^[5]. Đáng chú ý, khi những con chuột này được cho uống chiết xuất lá thì là với liều 100 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 15 ngày cuối của đợt thử nghiệm, nồng độ của cả glucose và insulin huyết thanh đều giảm xuống ^[5]. Thảo mộc này cũng giúp khôi phục nồng độ hormone tuyến giáp và các enzym chống oxy hóa nội sinh quan trọng tại gan như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione khử (GSH) ^[5].

Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2016, chiết xuất nước của thì là được cho chuột đái tháo đường uống liên tục trong 2 tháng ^[4]. Kết quả ghi nhận mức đường huyết của nhóm chuột được điều trị bằng thì là đã giảm rõ rệt so với nhóm chuột đái tháo đường không được can thiệp ^[4].

Không chỉ vậy, nghiên cứu năm 2020 trên chuột bị béo phì do chế độ ăn giàu chất béo (chứa 60% chất béo kéo dài suốt 16 tuần) cũng đã sử dụng chiết xuất thì là với liều 50 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần như một chất kích thích và cải thiện độ nhạy của insulin nhờ vào tiềm năng chống oxy hóa dồi dào của loại cây này ^[6]. Các dữ liệu tiền lâm sàng này củng cố thêm giả thuyết rằng thì là có thể hỗ trợ cơ thể sử dụng insulin hiệu quả hơn ^{[5] [6]}.

Lợi ích kép đối với mỡ máu và hệ tiêu hóa

Người mắc bệnh đái tháo đường type 2 thường có nguy cơ rất cao bị rối loạn mỡ máu, từ đó dẫn tới các biến cố tim mạch nguy hiểm. Thật may mắn khi các nghiên cứu cho thấy thì là cũng mang lại những tác động tích cực trên hồ sơ lipid máu của người bệnh.

Nghiên cứu lâm sàng năm 2020 cho thấy nhóm bệnh nhân đái tháo đường dùng 3 g bột thì là mỗi ngày đã giảm đáng kể nồng độ cholesterol xấu LDL, cholesterol toàn phần và dấu ấn oxy hóa malondialdehyde so với ban đầu ^[1]. Đồng thời, nồng độ cholesterol tốt HDL và tổng năng lực chống oxy hóa của cơ thể cũng tăng lên rõ rệt ^[1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận thì là giúp cải thiện chứng rối loạn vận động đại tràng, một biểu hiện khó chịu thường gặp ở đường tiêu hóa ^[1].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống khác vào năm 2022 phân tích dữ liệu từ 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 171 trường hợp can thiệp cũng khẳng định việc bổ sung thì là giúp giảm nồng độ cholesterol toàn phần, chất béo trung tính triglyceride và cholesterol xấu LDL ^[7]. Phân tích dưới nhóm chỉ ra rằng thì là phát huy hiệu quả hạ triglyceride và hạ LDL rõ rệt hơn ở chính nhóm bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2 ^[7].

Dù vậy, nghiên cứu tổng quan này cũng lưu ý rằng mức cholesterol tốt HDL lại có xu hướng giảm nhẹ trong dữ liệu gộp của 6 thử nghiệm này, cho thấy cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn hơn để đưa ra kết luận đồng nhất ^[7]. Phân tích gộp năm 2022 trên 7 thử nghiệm cũng chỉ ra rằng việc bổ sung thì là ở liều cao hơn và thời gian dài hơn sẽ mang lại nhiều tác động có lợi cho chỉ số lipid máu ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thì là hỗ trợ hạ đường huyết

Một số người bệnh khi nghe nói về tác dụng của thì là đã nảy sinh tâm lý chủ quan, cho rằng chỉ cần uống nước sắc thì là hoặc ăn nhiều loại rau này thì có thể bỏ thuốc Tây. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Thì là là thực phẩm và thảo mộc hỗ trợ, không thể thay thế cho các loại thuốc hạ đường huyết hoặc phác đồ điều trị được bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Cơ chế của thì là chủ yếu dựa trên khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa chuyển hóa và cải thiện độ nhạy insulin một cách từ từ ^{[3] [2]}.

Một hiểu lầm khác là càng dùng nhiều thì là càng tốt. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng chỉ sử dụng liều bột thì là khoảng 1,5 g đến 3 g mỗi ngày để ghi nhận hiệu quả kiểm soát chuyển hóa ^{[1] [2]}. Việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thảo dược nào dưới dạng dịch chiết đặc hoặc viên uống bổ sung liều cao mà không có sự theo dõi y tế đều có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng hoặc tạo gánh nặng không cần thiết cho gan và thận.

Ai nên thận trọng khi sử dụng thì là?

Mặc dù rau thì là tươi dùng làm gia vị trong các bữa ăn hàng ngày là an toàn đối với đại đa số mọi người, một số trường hợp vẫn cần lưu ý thận trọng:

Những người có cơ địa dị ứng với các loại cây thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) – họ thực vật bao gồm thì là, cần tây, cà rốt, ngò rí – cần cẩn thận vì có thể gặp phải phản ứng dị ứng ^[7]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy, nổi mề đay hoặc khó thở sau khi ăn, người bệnh cần ngừng sử dụng ngay lập tức.

Những bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết liều cao cần theo dõi sát sao chỉ số đường huyết nếu có ý định bổ sung các sản phẩm chiết xuất thì là cô đặc hoặc bột thì là thương phẩm. Dù nguy cơ hạ đường huyết quá mức từ rau ăn là rất thấp, việc kết hợp các sản phẩm bổ sung thảo mộc với thuốc điều trị vẫn cần có sự tư vấn của bác sĩ để điều chỉnh liều lượng thuốc khi cần thiết. Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ cũng không nên tự ý dùng các loại viên uống chiết xuất thì là liều cao mà chưa hỏi ý kiến chuyên gia y tế.

Hướng dẫn kết hợp rau thì là vào thực đơn hằng ngày

Để tận dụng tối đa hương vị và giá trị dinh dưỡng của thì là, người bệnh đái tháo đường có thể dễ dàng bổ sung loại rau này vào chế độ ăn uống thông qua các món ăn thường nhật:

• Chế biến món canh và súp: Thêm thì là tươi băm nhỏ vào các món canh cá ngót, canh riêu cua, canh cà chua đậu phụ hoặc súp rau củ. Nên cho thì là vào nồi ngay trước khi tắt bếp để giữ lại tối đa các hợp chất chống oxy hóa dễ bay hơi.
• Món hấp và kho: Dùng thì là để ướp cùng phi lê cá chép, cá hồi hoặc chả cá trước khi đem hấp hoặc nấu chín. Sự kết hợp giữa thì là và cá vừa giúp khử mùi tanh vừa bổ sung nguồn chất béo lành mạnh omega-3 có lợi cho tim mạch.
• Làm nước sốt và trộn salad: Thái nhỏ thì là trộn chung với sữa chua không đường, một chút nước cốt chanh và tiêu đen để làm nước xốt ăn kèm các món rau củ luộc hoặc salad dưa leo.
• Uống trà hạt thì là vừa phải: Có thể hãm một lượng nhỏ hạt hoặc lá thì là khô với nước ấm để làm trà uống sau bữa ăn, giúp hỗ trợ tiêu hóa và giảm cảm giác đầy trướng bụng ^{[1] [8]}.

Tóm lại, rau thì là là một loại gia vị lành mạnh, giàu chất chống oxy hóa và mang lại nhiều tiềm năng trong việc hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin cũng như hỗ trợ kiểm soát mỡ máu cho người mắc đái tháo đường type 2 ^{[1] [2]}. Để đạt hiệu quả quản lý bệnh tốt nhất, người bệnh hãy xem thì là như một phần của lối sống ăn uống lành mạnh, kết hợp cùng chế độ vận động hợp lý và luôn tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị của bác sĩ.