Trà thì là có làm giảm đau bụng kinh hiệu quả như thuốc giảm đau?

Đau bụng kinh mỗi tháng khiến nhiều phụ nữ mệt mỏi, cản trở sinh hoạt và công việc. Nhiều người truyền tai nhau mẹo uống trà hạt thì là để dịu cơn co thắt thay vì lạm dụng thuốc tây.

Nghiên cứu lâm sàng cho thấy hạt thì là giảm đau bụng kinh nguyên phát hiệu quả tương đương thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) như mefenamic acid ^[1]. Tác dụng này đến từ hoạt chất tự nhiên giúp thư giãn cơ trơn tử cung, giảm co thắt ^[1].

Đau bụng kinh và nỗi lo lạm dụng thuốc giảm đau

Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng đau bụng dưới trong kỳ kinh mà không có bệnh lý vùng chậu ^[2]. Cơn đau thường co thắt ở vùng bụng dưới, có thể lan xuống đùi trong ^[3]. Tỷ lệ gặp ở phụ nữ độ tuổi sinh sản dao động từ 16% đến 91%, trong đó 2% đến 29% chịu cơn đau dữ dội ^[2]. Ở tuổi vị thành niên, tỷ lệ này lên tới khoảng 75% ^[2].

Thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) hoặc thuốc tránh thai đường uống thường là lựa chọn đầu tay để cắt cơn đau ^[4]. Tuy nhiên, một số phụ nữ không đáp ứng với các thuốc này hoặc gặp chống chỉ định y khoa ^[4]. Do đó, nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên như thì là để kiểm soát triệu chứng an toàn hơn ^[4].

Thì là (tên khoa học Anethum graveolens L.) thuộc họ Hoa tán (Apiaceae/Umbelliferae), có nguồn gốc từ Tây Nam Á hoặc Đông Nam Âu ^[5]. Tên chi Anethum bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp aneeson hoặc aneeton, nghĩa là có mùi thơm mạnh ^[5]. Trong y học cổ truyền Ayurveda và Unani, hạt và lá thì là được dùng làm gia vị và thuốc trị đau bụng, đầy hơi, khó tiêu, lợi tiểu và giảm đau tử cung ^[5]. Y học cổ truyền đã sử dụng thì là trong hơn 56 chế phẩm khác nhau ^[5].

Cơ chế giảm co thắt tử cung: Thì là đối đầu thuốc NSAID

Nguyên nhân chính gây đau bụng kinh nguyên phát là sự tăng sản xuất các chất prostaglandin (chủ yếu là PGF2alpha) tại lớp nội mạc tử cung ^[1]. Sự mất cân bằng hoặc dư thừa các chất prostanoid và eicosanoid giải phóng từ nội mạc tử cung trong kỳ kinh kích thích cơ tử cung co bóp mạnh, gây ra cơn đau quặn ^{[1] [2]}.

Thuốc giảm đau nhóm NSAID hoạt động bằng cách ức chế enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2), từ đó ngăn cản quá trình tổng hợp prostaglandin và làm dịu cơn đau ^[1]. Trong khi đó, hạt thì là tiếp cận cơn đau theo cơ chế giãn cơ và làm dịu thần kinh ^[1].

Hạt thì là chứa hai hợp chất chính là tannin và anethol có tác dụng an thần, giảm đau ^[1]. Ngoài ra, hạt và cây thì là còn chứa các tinh dầu dễ bay hơi như carvone, alpha-phellandrene, limonene, dill ether, myristicin cùng các hợp chất coumarin, flavonoid, acid phenolic và steroid ^[5].

Hoạt chất anethol đóng vai trò chủ chốt trong việc điều hòa co bóp thông qua kênh canxi phụ thuộc điện thế trên màng tế bào ^[1]. Ở liều thấp, anethol mở kênh canxi gây co mạch, nhưng ở liều cao, hoạt chất này đóng kênh canxi giúp giãn mạch máu và làm giãn cơ trơn tử cung ^[1]. Nhờ đóng các kênh canxi phụ thuộc điện thế, chiết xuất thì là ngăn chặn các cơn co thắt tử cung quá mức do prostaglandin gây ra ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của thì là?

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2014 đã so sánh trực tiếp hiệu quả của thì là với thuốc giảm đau mefenamic acid (một loại NSAID phổ biến) ở người bị đau bụng kinh nguyên phát ^[1]. Kết quả chứng minh thì là có khả năng làm giảm mức độ đau hiệu quả tương đương với thuốc mefenamic acid ^[1].

Cơ chế giãn cơ của thì là trong nghiên cứu năm 2014 được củng cố bởi các thí nghiệm trên động vật trước đó ^[1]. Thử nghiệm dùng chiết xuất cồn-nước quả thì là (DFHE) với các liều 0.5, 1, 2, 4 và 8 mg/kg trên tử cung chuột cái chưa giao phối bị kích thích co bóp bằng KCl (60 mM) và oxytocin (10 mU/ml) ^[1]. Khi không có mặt canxi, cơn co tử cung do oxytocin yếu hơn so với KCl dưới tác động của thì là ^[1]. Một thí nghiệm khác dùng liều 0.5, 1, 2 và 4 mg chiết xuất thì là trên hồi tràng chuột cũng xác nhận tác dụng chống co thắt phụ thuộc liều đối với các cơn co do KCl, acetylcholine và BaCl2 gây ra ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng đối chứng khác công bố năm 2019 tiếp tục đánh giá hiệu quả của các loại gia vị trên 31 phụ nữ bị đau bụng kinh ^[4]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm, lần lượt dùng gừng (1 g/ngày), hạt thì là (3 g/ngày) và thì là Ai Cập - cumin (3 g/ngày) ^[4]. Họ uống liên tục trong 3 ngày của kỳ kinh, kéo dài qua 3 chu kỳ kinh nguyệt liên tiếp ^[4].

Kết quả thử nghiệm năm 2019 cho thấy hạt thì là giảm đau hiệu quả nhất, xếp trên cả gừng, trong khi cumin không có tác dụng giảm đau trực tiếp mà chỉ giảm triệu chứng toàn thân như vã mồ hôi lạnh, đau lưng, mệt mỏi ^[4]. Điều này khẳng định vị trí vượt trội của hạt thì là ở liều 3 g/ngày trong kiểm soát cơn đau bụng kinh ^[4].

Bên cạnh giảm đau tử cung, một nghiên cứu năm 2002 trên chuột nhắt ghi nhận chiết xuất hạt thì là có tác dụng chống co thắt cơ trơn đường tiêu hóa và bảo vệ niêm mạc dạ dày ^[6]. Thử nghiệm gây tổn thương dạ dày chuột bằng HCl (1 N) và ethanol tuyệt đối cho thấy chiết xuất nước và cồn của hạt thì là làm giảm độ acid cũng như tổng lượng dịch vị tương đương thuốc sucralfate ^[6]. Liều tối đa không gây chết khi tiêm phúc mạc ở chuột là 0.45 g/kg với dịch chiết nước và 5 g/kg với dịch chiết cồn; giá trị LD50 lần lượt là 3.04 g/kg và 6.98 g/kg ^[6].

Lợi ích kép và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Điểm cộng lớn của hạt thì là so với thuốc giảm đau NSAID nằm ở khả năng bảo vệ dạ dày ^[6]. Thuốc giảm đau kháng viêm thường gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa, trong khi thì là vừa cắt cơn co thắt tử cung, vừa giảm tiết acid và bảo vệ niêm mạc dạ dày, giảm đầy hơi, chướng bụng ^{[5] [6]}.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Thử nghiệm lâm sàng năm 2019 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 31 người ^[4]. Các dữ liệu giải thích cơ chế đóng kênh canxi hay bảo vệ dạ dày phần lớn vẫn dựa trên mô hình chuột thực nghiệm ^{[1] [6]}. Do đó, hiệu quả thực tế có thể khác biệt tùy cơ địa từng người.

Những hiểu lầm thường gặp về hạt thì là

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên uống càng đặc, càng nhiều ngày càng tốt. Thực tế, tác dụng của hoạt chất anethol trong thì là phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng: liều thấp gây co mạch, liều cao mới giãn mạch ^[1]. Việc dùng quá liều trong thời gian dài còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến nội tiết và khả năng sinh sản ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại gia vị thảo mộc đều giảm đau như nhau. Nghiên cứu năm 2019 chỉ rõ hạt thì là (Anethum graveolens) giảm đau bụng kinh mạnh, trong khi hạt cumin dù cùng nhóm gia vị lại không giảm được cơn đau tử cung ^[4]. Người dùng cần phân biệt đúng hạt thì là để đạt mục đích giảm đau.

Ai nên thận trọng khi dùng trà thì là?

Phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không tự ý dùng hạt thì là liều cao. Nghiên cứu cho thấy hợp chất tannin và anethol trong hạt thì là có thể làm tăng co bóp tử cung trong và sau quá trình sinh nở ^[1].

Phụ nữ đang mong con hoặc chuẩn bị mang thai cần đặc biệt lưu ý. Một nghiên cứu năm 2015 thực hiện trên 59 chuột cái trưởng thành chia làm 3 nhóm: nhóm chứng, nhóm dùng dịch chiết nước hạt thì là liều thấp (0.5 g/kg) và liều cao (5 g/kg), bơm dạ dày 1 ml mỗi ngày trong 10 ngày (tương đương 2 chu kỳ động dục) ^[7].

Kết quả nghiên cứu năm 2015 cho thấy chiết xuất hạt thì là làm kéo dài thời gian chu kỳ động dục, kéo dài pha nghỉ (diestrus) và làm tăng nồng độ hormone progesterone đáng kể so với nhóm chứng (p < 0.05) ^[7]. Tế bào hạt của hoàng thể ở nhóm dùng liều cao to và rõ hơn ^[7]. Dù không làm hỏng cấu trúc tế bào trứng (oocyte), việc dùng thì là khiến thời gian từ lúc giao phối đến khi đậu thai kéo dài hơn, đồng thời làm giảm cân nặng và chiều dài đầu-mông của chuột sơ sinh (p < 0.05) ^[7]. Nghiên cứu kết luận dịch chiết nước hạt thì là có thể gây vô sinh tạm thời trên thực nghiệm ^[7].

Ngoài ra, người có bệnh lý nền hoặc đang điều trị bằng thuốc tây cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh tương tác thuốc.

Cách áp dụng thực tế trong kỳ kinh nguyệt

Để giảm đau bụng kinh an toàn và đúng chuẩn khoa học, chị em có thể áp dụng liều lượng từ thử nghiệm lâm sàng năm 2019 ^[4]:

• Liều lượng: Sử dụng khoảng 3 g hạt thì là khô mỗi ngày (tương đương khoảng 1 thìa cà phê đầy) ^[4].
• Thời điểm và thời gian dùng: Chỉ uống trong 3 ngày đầu của kỳ kinh nguyệt, không uống kéo dài suốt cả tháng để tránh ảnh hưởng chu kỳ rụng trứng ^{[7] [4]}.
• Cách chế biến: Hãm 3 g hạt thì là với nước sôi trong 10-15 phút như pha trà, chia làm 2-3 lần uống ấm trong ngày. Có thể kết hợp thêm một vài lát gừng tươi để tăng hiệu quả làm ấm bụng và giảm đau ^[4].

Song song với việc uống trà thì là, chị em nên giữ ấm vùng bụng dưới, uống đủ nước ấm, nghỉ ngơi hợp lý và ăn uống cân bằng.

Hạt thì là là giải pháp tự nhiên đầy hứa hẹn, giúp giảm cơn đau bụng kinh hiệu quả tương đương thuốc giảm đau NSAID nhờ cơ chế làm giãn cơ trơn tử cung ^[1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ nên dùng đúng liều 3 g/ngày trong 3 ngày hành kinh và cần tránh sử dụng ở phụ nữ đang mong con hoặc mang thai ^{[1] [7] [4]}. Nếu cơn đau bụng kinh kéo dài bất thường hoặc kèm triệu chứng lạ, bạn nên đi khám phụ khoa để tìm nguyên nhân chính xác.