Nhai kẹo cao su là thói quen quen thuộc của nhiều người để giải tỏa căng thẳng, thơm miệng hoặc tăng sự tập trung khi làm việc. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy bụng trở nên ậm ạch, căng trướng và liên tục muốn ợ hơi sau khi nhai kẹo một thời gian ngắn.
Thực tế, thói quen nhai kẹo cao su thường xuyên hoàn toàn có thể làm tăng tích tụ khí trong đường tiêu hóa [1]. Quá trình nhai liên tục kích thích phản xạ nuốt không khí vào dạ dày và đẩy lượng hơi này xuống ruột, tạo cảm giác đầy bụng khó chịu [1].
Hiện tượng nuốt khí vô thức khi nhai kẹo cao su
Khi chúng ta ăn uống bình thường, một lượng nhỏ không khí luôn theo thức ăn đi xuống dạ dày. Tuy nhiên, hành động nhai kẹo cao su kéo dài lại kích thích tiết nước bọt liên tục, buộc cơ thể phải thực hiện động tác nuốt thường xuyên hơn mà không có thức ăn thực sự.
Mỗi lần nuốt nước bọt trong lúc đang nhai, một lượng bọt khí nhỏ ngoài môi trường sẽ vô tình bị cuốn sâu xuống thực quản và dạ dày. Tình trạng nuốt khí lặp đi lặp lại nhiều lần này trong y khoa được gọi là chứng nuốt khí (aerophagia) [2]. Lượng khí tích tụ ngày một lớn không chỉ nằm lại ở dạ dày mà sẽ di chuyển dần xuống đường ruột, làm tăng thể tích khí ruột và dẫn tới biểu hiện căng tức [1].
Các nghiên cứu lâm sàng đã xác nhận rằng thói quen nhai kẹo cao su là một trong những yếu tố làm trầm trọng thêm mức độ khí tích tụ bên trong dạ dày và ruột non [1]. Khi kết hợp thói quen này với việc uống nước có ga hoặc ăn uống trong trạng thái lo âu, áp lực khí trong ống tiêu hóa càng gia tăng nhanh chóng [1].
Bằng chứng khoa học về chứng nuốt khí và lượng hơi trong ruột
Để hiểu rõ lượng khí đi vào cơ thể theo con đường này lớn đến mức nào, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu theo dõi hoạt động nuốt. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã sử dụng hệ thống đo trở kháng pH thực quản liên tục trong 24 giờ trên các bệnh nhân nghi ngờ mắc chứng nuốt khí có hình ảnh ứ khí rõ rệt trên phim X-quang bụng [3].
Kết quả đo đạc khách quan cho thấy những người này có tần suất nuốt khí rất cao, trung bình lên tới 521 lần (± 63 lần) trong suốt 24 giờ theo dõi [3]. Trong khi đó, tần suất nuốt thông thường của họ vẫn nằm ở mức bình thường với 741 lần (± 71 lần) [3]. Sự gia tăng vượt trội của các lần nuốt khí dẫn đến số lần ợ hơi dạ dày lên tới 126 lần (± 37 lần) mỗi ngày [3].
Đáng chú ý, các triệu chứng lâm sàng phổ biến nhất được ghi nhận ở nhóm đối tượng này là cảm giác đầy hơi, trướng bụng và táo bón [3]. Chỉ có 3 bệnh nhân ghi nhận triệu chứng ợ hơi nhiều và duy nhất 1 bệnh nhân coi việc xì hơi quá mức là triệu chứng nổi trội nhất [3]. Điều này chứng minh rằng lượng không khí nuốt vào không hoàn toàn thoát ra ngay qua đường miệng bằng phản xạ ợ, mà phần lớn sẽ đi sâu xuống hệ tiêu hóa dưới và gây căng trướng bụng kéo dài [3].
Khí sinh ra từ nuốt không khí hay do quá trình lên men?
Khí tồn tại trong ống tiêu hóa con người thực chất có hai nguồn gốc cơ bản: không khí nuốt vào từ bên ngoài và lượng khí sinh ra từ quá trình chuyển hóa, lên men của vi sinh vật trong lòng ruột [4]. Việc phân tích các thành phần cấu tạo của khí đường ruột cho phép các bác sĩ đánh giá chính xác nguồn gốc xuất phát của hơi thừa [4].
Nhiều người thường lầm tưởng rằng mọi cảm giác căng tức bụng đều do thức ăn không tiêu sinh ra khí độc hại. Thực chất, việc nuốt khí lặp đi lặp lại từ thói quen nhai kẹo hay ăn quá nhanh mới là căn nguyên trực tiếp dẫn tới hiện tượng trướng bụng và tăng tần suất xì hơi [2].
Bên cạnh đó, các vấn đề liên quan đến hội chứng không dung nạp carbohydrate hoặc sự phát triển quá mức của vi khuẩn tại ruột non cũng góp phần làm gia tăng sản xuất khí trong lòng ruột [5]. Trong những trường hợp này, việc áp dụng chế độ ăn giảm bớt carbohydrate có thể mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc hạn chế sự sinh khí quá mức [2].
Khi việc nhai kẹo cao su diễn ra song song với các rối loạn hấp thu carbohydrate hoặc chế độ ăn nhiều chất xơ khó tiêu, áp lực khí từ cả hai nguồn cộng hưởng sẽ làm bụng căng tức dữ dội hơn [1], [5]. Do đó, việc xác định đúng căn nguyên giúp người bệnh có hướng điều chỉnh thói quen phù hợp thay vì chỉ uống thuốc tiêu hơi [5].
Vì sao bụng trướng dù lượng khí sinh ra có thể không quá nhiều?
Một phát hiện thú vị từ y văn là không phải bất kỳ ai cảm thấy đầy bụng cũng đều có lượng khí thực tế vượt quá mức cho phép trong đường ruột [4]. Trên thực tế, chưa có dữ liệu khoa học nào khẳng định hiện tượng xì hơi nhiều chắc chắn là do lượng khí tuyệt đối trong ruột bị dư thừa [4].
Nhiều bệnh nhân than phiền về các triệu chứng khí ruột thực chất vẫn có quá trình sản sinh khí hoàn toàn bình thường [2]. Vấn đề cốt lõi của họ nằm ở chỗ chức năng vận chuyển khí dọc theo ống tiêu hóa bị suy giảm, hoặc niêm mạc ruột của họ quá nhạy cảm trước một lượng hơi bình thường [2]. Khi nhu động ruột hoạt động bất thường, các bóng khí không được đẩy đều đặn mà bị ứ trệ cục bộ, gây đau thắt và cảm giác căng tức khó chịu [4].
Trong các rối loạn tiêu hóa chức năng như hội chứng ruột kích thích, cảm giác khó chịu liên quan đến hơi xuất hiện do sự kết hợp của nhiều yếu tố [5]. Đó có thể là sự sản sinh khí quá mức, sự vận chuyển khí bị biến đổi hoặc sự nhận thức sai lệch của hệ thần kinh về lượng khí thông thường trong lòng ruột [5]. Khi những người này duy trì thói quen nhai kẹo cao su, lượng không khí nuốt thêm vào dạ dày sẽ trở thành giọt nước tràn ly, làm trầm trọng thêm các cơn đau thắt bụng [1], [5].
Tác hại khó lường khi khí đường ruột tích tụ quá mức
Ở mức độ thông thường, việc nuốt khí chỉ gây cảm giác đầy tức thoáng qua và giảm dần khi cơ thể đào thải khí ra ngoài. Tuy nhiên, nếu thói quen nuốt khí diễn ra liên tục và kéo dài, tình trạng này có thể chuyển thành nuốt khí bệnh lý với những biến chứng nghiêm trọng [6], [7].
Nghiên cứu về chứng nuốt khí chức năng ở trẻ em chỉ ra rằng biểu hiện điển hình là bụng không bị trướng vào buổi sáng sau khi ngủ dậy, nhưng lại to dần và căng cứng trong suốt cả ngày [6]. Ban đêm, khi các đợt nuốt khí vô thức tạm dừng trong giấc ngủ, lượng hơi trong ruột mới được hấp thu dần qua thành mạch hoặc thoát ra ngoài qua đường hậu môn [6].
Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng nuốt khí nghiêm trọng có thể làm toàn bộ khung ruột giãn nở khổng lồ [7]. Một báo cáo lâm sàng năm 2007 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhi 10 tuổi bị thủng đại tràng xuất phát từ chứng nuốt khí bệnh lý mạn tính không được kiểm soát [7]. Sự tích tụ thể tích khí quá mức bên trong ống tiêu hóa đã làm tăng áp lực thành ruột, dẫn tới biến chứng xoắn ruột, liệt ruột và hoại tử mô [7].
Mặc dù các biến chứng hoại tử hoặc thủng ruột chỉ xảy ra ở các trường hợp bệnh lý nghiêm trọng, thực tế này nhắc nhở chúng ta không nên xem nhẹ hành vi nuốt khí vô thức hằng ngày [7]. Việc nhai kẹo triền miên nhiều giờ liền chính là hành vi tiếp tay trực tiếp cho việc bơm thêm khí vào lòng ruột [1].
Những hiểu lầm phổ biến về trướng bụng đầy hơi
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người nghĩ rằng nhai kẹo cao su bạc hà sẽ giúp dễ tiêu hóa và làm sạch dạ dày sau bữa ăn. Thực tế cho thấy, việc nhai kẹo liên tục chỉ khiến bạn nuốt thêm một lượng lớn không khí vào đường tiêu hóa trên [1]. Hậu quả là dạ dày phải chứa thêm một lượng khí không cần thiết, làm tăng số lần ợ hơi và khiến bụng căng tức hơn [1], [3].
Một hiểu lầm khác là quy mọi triệu chứng trướng bụng, xì hơi quá mức cho thói quen ăn uống mà bỏ qua các bệnh lý mạn tính tiềm ẩn. Trong một nghiên cứu năm 2015 trên 130 bệnh nhân bị tăng khí ruột kéo dài, có tới 93 người (chiếm 70%) là nữ giới và 75% có trình độ học vấn trên trung học phổ thông [1].
Khi tiến hành tầm soát chuyên sâu ở nhóm bệnh nhân này, xét nghiệm huyết thanh ghi nhận 5 người (chiếm khoảng 3,85%) có kháng thể anti-TTG dương tính [1]. Sau khi được nội soi tiêu hóa trên và sinh thiết mô, các bác sĩ đã phát hiện 2 trường hợp thực sự mắc bệnh Celiac với tổn thương niêm mạc ruột [1]. Bệnh Celiac nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm như u lympho ruột [1].
Bên cạnh đó, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng các xét nghiệm huyết thanh có thể cho kết quả dương tính giả hoặc kết quả sinh thiết có thể âm tính giả [1]. Do đó, người bệnh cần được thăm khám cẩn thận bởi các bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm để phân biệt giữa đầy hơi do thói quen nuốt khí hay do tổn thương thực thể [1].
Ai nên thận trọng với thói quen nhai kẹo cao su?
Những người đang mắc các hội chứng tiêu hóa chức năng như hội chứng ruột kích thích, chậm làm rỗng dạ dày hoặc táo bón mạn tính cần hết sức thận trọng khi nhai kẹo cao su [3], [5]. Ở nhóm người này, khả năng vận chuyển khí của đường ruột vốn đã bị suy giảm, việc nạp thêm không khí từ thói quen nhai kẹo sẽ làm tăng áp lực ổ bụng và kích thích cơn đau quặn ruột [2], [5].
Người thường xuyên bị ợ hơi mạn tính, trướng bụng sau ăn hoặc mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản cũng nên từ bỏ thói quen này [3], [2]. Lượng khí nuốt vào khi nhai kẹo sẽ kích thích dạ dày giãn nở, làm tăng các đợt ợ hơi dạ dày và vô tình đưa axit trào ngược lên thực quản nhiều hơn [3].
Những người đang gặp căng thẳng tâm lý hoặc làm việc trong môi trường áp lực cao cũng dễ nuốt khí vô thức khi nhai kẹo [1]. Trạng thái stress kết hợp với việc ăn uống vội vàng và nhai kẹo thường xuyên sẽ làm cho thể tích khí trong dạ dày và ruột tăng vọt [1].
Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như đau bụng dữ dội, nôn mửa, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc trướng bụng kéo dài không thuyên giảm, người bệnh cần đến bệnh viện khám ngay thay vì tự ý điều trị [5], [7].
Cách giảm khí trong ruột và áp dụng trong đời sống
Để giảm thiểu sự tích tụ khí trong ruột, giải pháp đầu tiên và đơn giản nhất là từ bỏ thói quen nhai kẹo cao su hằng ngày [1]. Cùng với đó, việc ngừng hút thuốc lá, hạn chế uống nước ngọt có ga và tránh nuốt những ngụm thức ăn lớn kèm nước sẽ giúp cắt đứt nguồn không khí dư thừa đi vào dạ dày [1].
Đối với những người có thói quen nuốt khí vô thức, các can thiệp hành vi có thể mang lại hiệu quả điều trị lâu dài [2], [8]. Một nghiên cứu can thiệp hành vi trên bệnh nhân bị ợ hơi mạn tính do nuốt khí đã chứng minh rằng việc tập thở bằng cơ hoành kết hợp mở miệng và hạn chế số lần nuốt đã giúp giảm tần suất ợ hơi từ 18 lần xuống chỉ còn 3 lần trong mỗi khoảng thời gian 5 phút [8]. Kết quả phục hồi tích cực này tiếp tục được duy trì bền vững sau 18 tháng theo dõi mà không cần dùng đến thuốc [8].
Về mặt ăn uống, việc giảm bớt các loại thực phẩm dễ gây sình hơi như bắp cải, bông cải xanh, ngũ cốc và chế độ ăn quá nhiều chất xơ sẽ giúp giảm tải lượng khí sinh ra từ quá trình lên men [1]. Những người bị sinh khí quá mức cũng có thể hưởng lợi khi áp dụng chế độ ăn giảm carbohydrate dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng [2], [5].
Ngoài ra, việc duy trì thói quen tập thể dục đều đặn, chườm ấm hoặc xoa nhẹ vùng bụng cũng là những biện pháp hỗ trợ cải thiện nhu động ruột và giải phóng khí ứ trệ hiệu quả [4].
Nhai kẹo cao su thường xuyên thực sự là một nguyên nhân phổ biến khiến không khí bị nuốt vô thức vào dạ dày và tích tụ dần trong ruột. Thay đổi thói quen nhỏ này, kết hợp với chế độ ăn uống khoa học và kiểm soát căng thẳng, sẽ giúp hệ tiêu hóa của bạn luôn nhẹ nhàng và thoải mái.
