Nhiều người trong chúng ta kết thúc ngày làm việc trước máy tính với cảm giác đầu óc trống rỗng, mệt lử dù hầu như chỉ ngồi yên một chỗ. Thói quen dán mắt vào màn hình làm việc suốt 8 đến 10 tiếng, sau đó tiếp tục giải trí bằng điện thoại, đang trở thành nếp sống phổ biến. Điều này làm dấy lên câu hỏi: Liệu việc nhìn màn hình liên tục có thực sự đẩy não bộ đến bờ vực kiệt quệ tinh thần (burnout) hay không?
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học là có. Tình trạng tiếp nhận thông tin thị giác liên tục buộc các mạng lưới thần kinh phải duy trì sự chú ý cao độ kéo dài, dẫn đến sự mỏi mệt nhận thức, cạn kiệt năng lượng não bộ và làm suy giảm khả năng kiểm soát tâm trí [1], [2]. Về lâu dài, tải trọng này kết hợp cùng áp lực kỹ thuật số sẽ làm tăng rõ rệt nguy cơ kiệt quệ tinh thần [3], [4].
Cơ chế khiến não bộ cạn kiệt khi nhìn màn hình liên tục
Bộ não con người không được thiết kế để xử lý dòng dữ liệu thị giác dày đặc và phát sáng trong nhiều giờ không nghỉ. Khi nhìn màn hình và liên tục xử lý công việc, hệ thống thần kinh phải duy trì trạng thái tập trung kéo dài, một quá trình đòi hỏi tiêu hao rất nhiều năng lượng tâm thần [2], [5]. Tải trọng này tác động trực tiếp lên vỏ não trước trán, khu vực giữ vai trò trung tâm điều hành sự chú ý, tư duy phân tích và khả năng tự kiểm soát [6], [2].
Sự quá tải nhận thức do làm việc đa nhiệm và tiếp nhận lượng thông tin khổng lồ từ các thiết bị công nghệ tạo ra áp lực tâm thần mạn tính [3]. Hiện tượng này làm suy giảm dần các tài nguyên kiểm soát nhận thức [6]. Khi các thụ thể thị giác phải hoạt động căng thẳng, các triệu chứng thực thể như mỏi mắt, nhạy cảm ánh sáng và nhìn mờ xuất hiện, phản ánh tình trạng quá tải chức năng của não bộ [7], [4]. Khi nguồn năng lượng điều hành này cạn kiệt, hệ thống thần kinh rơi vào trạng thái mệt mỏi tâm thần, mở đường cho hội chứng kiệt quệ tiến triển [6], [8].
Bằng chứng thần kinh học về sự suy giảm vùng trán não
Các nghiên cứu chẩn đoán hình ảnh thần kinh đã cung cấp cái nhìn chi tiết về những gì diễn ra bên trong hộp sọ khi con người tập trung cao độ. Một nghiên cứu thực hiện bằng phương pháp từ não đồ (MEG) trên 10 nam tình nguyện viên khỏe mạnh tham gia tác vụ chú ý liên tục trong 10 phút đã ghi nhận những biến đổi rõ rệt [2]. Các nhà khoa học nhận thấy sự gia tăng công suất dải sóng beta (13-25 Hz) tại hồi trán dưới và hồi trán giữa bên phải, tương ứng với các vùng Brodmann 44 và 9 [2].
Sự gia tăng sóng beta ở hồi trán giữa bên phải có mối liên hệ thuận với cảm giác buồn ngủ và buồn chán, đồng thời tỷ lệ nghịch với mức độ căng thẳng tâm thần tự báo cáo [2]. Điều này chứng minh rằng việc duy trì chú ý liên tục trực tiếp làm thay đổi hoạt động chức năng của vỏ não trước trán, phản ánh sự mỏi mệt nhận thức phát sinh nhanh chóng chỉ sau một khoảng thời gian ngắn đòi hỏi chú ý [2].
Mối liên hệ giữa tình trạng mệt mỏi nhận thức và kiệt quệ tinh thần tiếp tục được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu hình ảnh cộng hưởng từ chức năng (fMRI). Các nhà khoa học phát hiện sự quá tải kéo dài làm suy giảm hoạt hóa ở vỏ não trước trán bên, khu vực giữ vai trò then chốt trong hệ thống kiểm soát nhận thức [6]. Tình trạng cạn kiệt kiểm soát nhận thức này không chỉ gây ra mệt mỏi mà còn làm tăng tính bốc đồng khi đưa ra quyết định, ưu tiên phần thưởng trước mắt thay vì mục tiêu dài hạn [6]. Cơ chế thần kinh này kết nối sự mệt mỏi sau lao động trí óc căng thẳng với các dạng lâm sàng của hội chứng kiệt quệ tinh thần [6].
Tác động thực nghiệm: Hiệu suất nhận thức và thể chất đều suy giảm
Tình trạng mỏi mệt tâm thần sau khi thực hiện các tác vụ căng thẳng thị giác và nhận thức kéo dài ảnh hưởng sâu sắc đến cả tâm trí lẫn cơ thể. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 117 người tham gia (gồm 57 nữ, độ tuổi trung bình 32 ± 9 tuổi), các tình nguyện viên đã trải qua 45 phút thực hiện tác vụ Stroop đòi hỏi nhận thức cao so với 45 phút xem phim tài liệu [1]. Hiệu suất sau can thiệp được đánh giá bằng bài kiểm tra GoNoGo kéo dài 6 phút và bài đạp xe tính giờ trong 20 phút [1].
Kết quả cho thấy thời gian phản ứng trong bài kiểm tra GoNoGo bị suy giảm rõ rệt sau tác vụ nhận thức so với điều kiện đối chứng (p < 0.001) [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu ghi nhận xu hướng ảnh hưởng tiêu cực đến quãng đường đạp xe (p = 0.059) và sự sụt giảm đáng kể về nhịp đạp (p = 0.042) [1]. Đáng chú ý, cảm giác mệt mỏi thể chất (p < 0.001), mệt mỏi tâm thần (p < 0.001) và mức độ gắng sức cảm nhận (RPE, p = 0.002) đều duy trì ở mức cao hơn rõ rệt trong suốt quá trình thử nghiệm sau khi trải qua tác vụ nhận thức căng thẳng [1].
Hơn nữa, sự mệt mỏi tâm thần không biến mất ngay lập tức khi chúng ta rời mắt khỏi màn hình. Một nghiên cứu trên 15 người tham gia thực hiện tác vụ chỉ tay nhanh trước và sau 32 phút làm tác vụ đòi hỏi nhận thức cao (Time Load Dual Back - TLDB) đã ghi nhận sự tồn lưu này [5]. Mặc dù cảm giác mệt mỏi chủ quan có giảm dần trong 20 phút nghỉ ngơi nhưng không trở về mức ban đầu trước thử nghiệm [5]. Ghi nhận điện não đồ (EEG) cho thấy sự gia tăng liên tục của công suất sóng theta và sóng alpha khi nghỉ ngơi trong suốt giai đoạn phục hồi [5]. Thời gian thực hiện động tác chỉ tay cũng kéo dài hơn và tiếp tục suy giảm hiệu suất sau 20 phút nghỉ ngơi, chứng minh ảnh hưởng của mệt mỏi tâm thần kéo dài ít nhất 20 phút trên cả phương diện hành vi lẫn điện sinh lý [5].
Hệ thống thông tin và áp lực công nghệ đẩy nhanh kiệt quệ
Đối với người làm việc văn phòng và giới chuyên môn, việc gắn chặt với màn hình thường đi đôi với áp lực thích ứng hệ thống thông tin. Một nghiên cứu theo dõi kéo dài suốt 9 năm trên các bác sĩ đã chỉ ra rằng khối lượng công việc nhận thức là yếu tố dự báo tình trạng căng thẳng liên quan đến các hệ thống thông tin khó sử dụng, hoạt động kém và liên tục thay đổi [3]. Lượng thông tin quá nhiều, sự đa nhiệm liên tục và các ngắt quãng thường xuyên gây quá tải nhận thức, khiến con người khó khăn trong việc xử lý công việc và tiếp thu cái mới [3].
Nghiên cứu kéo dài từ năm 2006 đến năm 2015 này cũng nhấn mạnh rằng sự gia tăng áp lực thời gian liên quan mật thiết đến tình trạng kiệt quệ tinh thần, bất mãn công việc và ý định bỏ việc [3]. Các đòi hỏi liên quan đến công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) gắn liền với mức độ căng thẳng, kiệt sức và hội chứng burnout ngày càng tăng [3]. Cùng với đó, việc nhìn màn hình quá mức được xác định là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến căng thẳng thị lực, đau mỏi cổ, vai gáy, lưng, đồng thời làm gia tăng tỷ lệ trầm cảm, lo âu và các rối loạn tâm trạng khác [4].
Ở những người đã phát triển hội chứng kiệt quệ tinh thần lâm sàng, khả năng chịu đựng các tác vụ nhận thức bị tổn thương nghiêm trọng. Một nghiên cứu so sánh 30 bệnh nhân kiệt quệ lâm sàng với 30 người khỏe mạnh trong phiên thử nghiệm kéo dài 3 giờ đã cho thấy sự khác biệt sâu sắc [8]. Cảm giác mệt mỏi tâm thần ở nhóm kiệt quệ lâm sàng xuất hiện sớm hơn nhiều và không thể phục hồi sau một khoảng nghỉ ngắn [8]. Nhóm bệnh nhân này đánh giá các tác vụ đòi hỏi nỗ lực cao hơn, ít cải thiện về tốc độ xử lý, khả năng ức chế và trí nhớ làm việc, đồng thời suy giảm đáng kể chỉ số biến thiên nhịp tim tần số cao (HF-HRV) sau quá trình làm việc kéo dài [8].
Nhận biết các biểu hiện cạn kiệt não bộ
Sự mệt mỏi của não bộ do quá tải nhận thức có những dấu hiệu thực thể và tâm lý đặc trưng. Tình trạng mệt mỏi não bộ (suy kiệt thể chất của não) biểu hiện qua sự chậm chạp nhận thức, kéo dài thời gian phản ứng hoặc suy nghĩ chậm chạp [7]. Người bị quá tải thường gặp tình trạng sương mù não, khó tiếp nhận thông tin hoặc hiểu các khái niệm phức tạp [7].
Về mặt thể chất, não bộ quá tải thường gây ra cảm giác đau đầu hoặc nặng đầu sau khi thực hiện các tác vụ nhận thức, đi kèm suy giảm trí nhớ, mau quên các thông tin gần [7]. Các rối loạn thị giác xuất hiện rõ rệt như nhìn mờ, nhạy cảm với ánh sáng hoặc khó khăn trong việc tập trung điều tiết mắt [7]. Người bệnh còn cảm thấy kiệt sức về thể chất ngay cả khi không vận động nặng, giảm động lực, dễ cáu gắt, giảm khả năng tập trung, do dự khó đưa ra quyết định, tê liệt cảm xúc và rối loạn giấc ngủ [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đã chỉ ra mối liên hệ nhân quả ngắn hạn giữa tải trọng nhận thức và sự mệt mỏi thần kinh, các nghiên cứu vẫn có những giới hạn nhất định. Một số nghiên cứu hình ảnh não bộ như nghiên cứu từ não đồ chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 10 tình nguyện viên nam [2], hoặc nghiên cứu điện não đồ theo dõi phục hồi chỉ gồm 15 người [5]. Các thử nghiệm này diễn ra trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt với các tác vụ nhân tạo như Stroop hay TLDB [1], [5].
Điều kiện phòng thí nghiệm này có thể chưa phản ánh trọn vẹn sự phức tạp của môi trường làm việc thực tế, nơi người lao động chịu tác động đan xen của áp lực thời gian, tương tác xã hội và tính chất công việc đa dạng [3]. Do đó, các kết quả nghiên cứu đóng vai trò cung cấp bằng chứng về cơ chế sinh học thần kinh hơn là một thước đo tuyệt đối cho từng cá nhân trong đời sống thường nhật [1], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng màn hình
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần mắt không đau nhức thì việc nhìn màn hình liên tục không gây hại cho não bộ. Tuy nhiên, các nghiên cứu điện sinh lý cho thấy sự suy giảm kiểm soát nhận thức và biến đổi sóng não vùng trán diễn ra độc lập và âm thầm, xuất hiện ngay cả trước khi chúng ta cảm nhận được sự mỏi mắt rõ ràng [6], [2]. Tải trọng nhận thức thị giác làm tiêu hao năng lượng điều hành của vỏ não trước trán mà người dùng không dễ dàng nhận biết bằng cảm giác đơn thuần [6].
Một hiểu lầm phổ biến khác là một giấc ngủ ngắn hoặc vài phút nghỉ ngơi lướt mạng xã hội có thể phục hồi hoàn toàn năng lượng não bộ. Thực nghiệm cho thấy cảm giác chủ quan có thể cải thiện một phần sau khi nghỉ ngơi, nhưng các dấu hiệu điện não và hành vi suy giảm vẫn tồn lưu dai dẳng ít nhất 20 phút sau đó [5]. Đối với những người đã có dấu hiệu kiệt quệ lâm sàng, các khoảng nghỉ ngắn hoàn toàn không đủ để phục hồi sự mệt mỏi tâm thần tích tụ [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người làm việc trong môi trường đòi hỏi xử lý lượng thông tin lớn, đa nhiệm liên tục và chịu áp lực thời gian cao như nhân viên y tế, lập trình viên hoặc chuyên viên dữ liệu cần đặc biệt cẩn trọng với tình trạng quá tải nhận thức từ màn hình [3]. Việc liên tục thích ứng với các hệ thống công nghệ phức tạp và thay đổi thường xuyên làm tăng vọt mức độ căng thẳng và nguy cơ kiệt sức nghề nghiệp [3].
Bên cạnh đó, những người đã có tiền sử hoặc đang trải qua hội chứng kiệt quệ tinh thần lâm sàng cần được bảo vệ nghiêm ngặt trước các tác vụ nhận thức kéo dài [8]. Nhóm này có ngưỡng chịu đựng căng thẳng thần kinh thấp hơn, mệt mỏi khởi phát sớm hơn và hệ thần kinh tự chủ bị ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt hơn người bình thường khi phải duy trì sự chú ý liên tục [8]. Trẻ em và thanh thiếu niên cũng là nhóm dễ bị tổn thương về phát triển nhận thức và sức khỏe tâm thần nếu tiếp xúc màn hình quá mức [4].
Giải pháp thực tế bảo vệ năng lượng tâm thần
Để ngăn ngừa tình trạng cạn kiệt não bộ, việc chủ động cắt giảm thời gian nhìn màn hình không cần thiết là khuyến nghị quan trọng hàng đầu [4]. Thay vì chuyển từ màn hình máy tính sang màn hình điện thoại trong giờ giải lao, việc kết hợp các hoạt động thể chất và tương tác trực tiếp mặt đối mặt vào thói quen hàng ngày giúp não bộ thực sự thoát khỏi trạng thái căng thẳng nhận thức [4].
Các cơ quan và người lao động cũng cần tổ chức lại quy trình làm việc, hạn chế sự đa nhiệm dồn dập và giảm thiểu các yếu tố gây xao nhãng làm gián đoạn dòng suy nghĩ [3]. Khi não bộ xuất hiện các dấu hiệu báo động như sương mù tâm trí, khó tập trung, nhạy cảm ánh sáng hoặc suy giảm phản xạ, cần dành cho hệ thần kinh những khoảng nghỉ ngơi thực sự không có thiết bị kỹ thuật số [7], [5].
Nhìn màn hình liên tục thực sự là một tác nhân gây áp lực nhận thức lớn, làm tiêu hao tài nguyên vỏ não trước trán và trực tiếp góp phần dẫn đến hội chứng kiệt quệ tinh thần [6], [3]. Để duy trì sự minh mẫn và bảo vệ sức khỏe tâm thần lâu dài, mỗi người cần học cách sử dụng công nghệ một cách có chừng mực, cân bằng giữa lao động trí óc và nghỉ ngơi thực chất. Khi nhận thấy các triệu chứng mệt mỏi tâm thần kéo dài kèm suy giảm thể chất không thuyên giảm, người bệnh nên chủ động tìm kiếm sự tư vấn chuyên khoa y tế để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.
