Thói quen tìm kiếm các loại lá cây quanh vườn để đun nước uống nhằm kiểm soát đường huyết rất phổ biến ở người bệnh tiểu đường tại Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau việc nấu nước lá dâu gai uống hằng ngày có thể giúp làm giảm đường máu một cách tự nhiên.
Tuy nhiên, câu trả lời thẳng thắn từ góc độ khoa học hiện tại là: Chưa có bằng chứng trực tiếp trên người khẳng định nước sắc lá dâu gai giúp hạ đường huyết hay cải thiện độ nhạy insulin ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào chiết xuất từ quả của loài cây này trong phòng thí nghiệm với khả năng ức chế các enzyme tiêu hóa đường và bảo vệ tế bào mạch máu [1], [2], [3].
Dâu gai và thắc mắc thường gặp của người bệnh tiểu đường
Cây dâu gai, có tên khoa học là Maclura tricuspidata (trước đây gọi là Cudrania tricuspidata), thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) [4]. Đây là loài cây thân gỗ có gai, phân bố bản địa tại khu vực Đông Á bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [4]. Trong y học cổ truyền tại Hàn Quốc, các bộ phận như lá, rễ, thân và quả của cây dâu gai đã được sử dụng từ lâu để hỗ trợ xử lý các vấn đề như vàng da, viêm gan, viêm dây thần kinh và các tình trạng viêm nhiễm [4].
Chính vì lịch sử sử dụng lâu đời này, nhiều người bệnh tiểu đường tuýp 2 kỳ vọng việc đun nước sắc lá dâu gai uống thay trà có thể giúp hạ đường huyết. Hai kỳ vọng lớn nhất thường được nhắc tới là khả năng làm chậm quá trình hấp thu tinh bột sau ăn và cải thiện độ nhạy của hormone insulin.
Để đánh giá chính xác công dụng này, giới khoa học trong khoảng hai thập kỷ qua đã tiến hành phân tích thành phần hoạt chất của cây dâu gai [4]. Tuy nhiên, thành phần hóa học cũng như hiệu quả sinh học của một loài thực vật sẽ thay đổi đáng kể tùy thuộc vào bộ phận được sử dụng (lá, rễ hay quả) và giai đoạn trưởng thành của cây [2], [4]. Các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng nhất về tác động lên đường huyết hiện nay lại nằm ở phần quả dâu gai chứ không phải nước sắc từ lá [1], [2], [3].
Cơ chế ức chế enzyme tiêu hóa đường và bảo vệ tế bào
Khi ăn cơm, bún, phở hoặc các thực phẩm giàu carbohydrate (nhóm chất bột đường), cơ thể không thể hấp thu ngay lập tức. Hệ tiêu hóa cần các "cây kéo" sinh học là các enzyme như alpha-glucosidase, beta-glucosidase và alpha-amylase để cắt nhỏ tinh bột thành đường đơn (glucose) rồi mới đưa vào máu [2], [3], [5]. Đặc biệt, enzyme alpha-glucosidase có liên quan mật thiết đến tình trạng tăng đường huyết sau bữa ăn [5]. Do đó, việc ức chế hoạt động của enzyme alpha-glucosidase được xem là một hướng tiếp cận hiệu quả trong kiểm soát bệnh tiểu đường tuýp 2 [5].
Các phân tích trên quả cây dâu gai cho thấy sự hiện diện của các hợp chất isoflavonoid và phytophenolic có khả năng bám vào và làm giảm hoạt tính của nhóm enzyme tiêu hóa này [2], [3]. Khi các enzyme như alpha-glucosidase, beta-glucosidase và alpha-amylase bị kìm hãm, quá trình phân giải tinh bột diễn ra chậm lại, giúp hạn chế tình trạng đường máu tăng vọt ngay sau khi ăn [2], [3], [5].
Bên cạnh cơ chế tại đường ruột, các hoạt chất từ quả dâu gai còn được khảo sát về khả năng tác động lên các đích phân tử bên trong tế bào liên quan đến bệnh tiểu đường [1]. Đường huyết cao kéo dài thường gây tổn thương lớp tế bào nội mô lót bên trong thành mạch máu, dẫn đến các biến chứng mạch máu nguy hiểm [1]. Hoạt chất từ quả dâu gai cho thấy tiềm năng bảo vệ tế bào nội mô trước tổn thương do đường huyết cao thông qua việc điều hòa các protein tín hiệu quan trọng trong tế bào như Akt và Src [1].
Các nghiên cứu khoa học thực sự nói gì?
Điểm cần lưu ý đầu tiên là các nghiên cứu hiện có đều thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), mô phỏng trên máy tính (molecular docking) hoặc trên mô hình tế bào, và đối tượng khảo sát chính là quả dâu gai [1], [2], [3], [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân tích thành phần hóa học từ quả dâu gai còn non cùng tác dụng chống tiểu đường và chống oxy hóa của chúng [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được tổng cộng 34 hợp chất bằng các phương pháp sắc ký, trong đó xác định được cấu trúc của các isoflavonoid có gắn nhóm prenyl, bao gồm các hợp chất từ macluraisoflavone A đến O lần đầu tiên được tìm thấy trong tự nhiên [2]. Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học, hợp chất macluraisoflavone I thể hiện khả năng ức chế mạnh mẽ đối với enzyme alpha-glucosidase cũng như khả năng dọn gốc tự do DPPH [2]. Phân tích mô phỏng tương tác phân tử (molecular docking) chỉ ra rằng macluraisoflavone I gắn kết với enzyme alpha-glucosidase thông qua các liên kết hydro và tương tác alkyl, từ đó khóa bớt hoạt động của enzyme này [2]. Giới hạn của nghiên cứu năm 2022 này là mới dừng lại ở việc phân lập chất từ quả non và thử nghiệm trên enzyme tinh khiết trong phòng thí nghiệm, chưa thử nghiệm trên động vật sống hay cơ thể người [2].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2020 cũng đánh giá tác động của chiết xuất quả dâu gai và các hợp chất phytophenolic của nó lên các enzyme liên quan đến béo phì và chuyển hóa năng lượng [3]. Thiết kế nghiên cứu dựa trên các thử nghiệm động học enzyme trong phòng thí nghiệm đối với 5 loại enzyme mục tiêu: lipase tuyến tụy, alpha-amylase, beta-glucosidase, phosphodiesterase IV, alkaline phosphatase và citrate synthase [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất từ quả dâu gai và các hợp chất phytophenolic đã ức chế đáng kể hoạt tính của các enzyme mục tiêu này [3]. Cụ thể, ba hợp chất gồm p-hydroxybenzoic acid (4-HA), protocatechuic acid (PA) và isovanillic acid (IA) thể hiện khả năng ức chế đặc hiệu đối với lipase tuyến tụy, beta-glucosidase, citrate synthase và alkaline phosphatase [3]. Thông qua việc kìm hãm các enzyme chuyển hóa này, chiết xuất quả dâu gai được gợi ý có thể giúp điều hòa quá trình hấp thu và chuyển hóa carbohydrate cũng như chất béo [3]. Tương tự, giới hạn của công trình này là hoàn toàn thực hiện trên phản ứng enzyme trong ống nghiệm, chưa có số liệu về liều dùng hay độ an toàn trên người [3].
Về tác động ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2023 đã tìm hiểu lợi ích của các thành phần hoạt chất từ quả dâu gai trong việc hỗ trợ điều trị đái tháo đường [1]. Bằng kỹ thuật khối phổ hiện đại (LC-Q/TOF-MS), các nhà khoa học đã xác định được 5 hợp chất có hoạt tính từ quả dâu gai gồm: daidzein, luteolin, alpinumisoflavone (AI), 6,8-diprenylgenistein (DG) và warangalone (WA) [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên mô hình tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) bị gây tổn thương bởi nồng độ đường glucose cao [1]. Kết quả cho thấy hai hợp chất WA và DG có khả năng đảo ngược các tổn thương do đường cao gây ra trên các tế bào nội mô này [1]. Khi phân tích dược lý mạng lưới, nghiên cứu xác định được 4 đích tác động cốt lõi liên quan đến đặc tính chống tiểu đường là các protein Hsp90alpha (bậc kết nối: 47), Src (bậc kết nối: 49), Akt (bậc kết nối: 69) và p53 (bậc kết nối: 60) [1]. Kiểm chứng thực nghiệm sau đó xác nhận các hợp chất này giúp tăng cường quá trình phosphoryl hóa của Src và Akt, tăng biểu hiện p53, đóng vai trò như chất ức chế Hsp90 và bảo vệ tế bào nội mô khỏi rối loạn chức năng do đường huyết cao [1]. Dù mở ra hiểu biết sâu sắc về cơ chế phân tử, nghiên cứu này vẫn chỉ giới hạn ở mô hình tế bào nuôi cấy và phân tích máy tính, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân tiểu đường [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2019 đã so sánh hàm lượng hợp chất sinh học và hoạt tính chống oxy hóa của chiết xuất quả dâu gai ở 4 giai đoạn trưởng thành khác nhau [4]. Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối khối phổ (HPLC-QTOF-MS), nhóm nghiên cứu đã xác định được 18 hợp chất polyphenol, trong đó lần đầu tiên tìm thấy 5 dẫn xuất parishin (gastrodin, parishin A, B, C, E) ở loài cây này [4]. Parishin A là thành phần dồi dào nhất, tiếp theo là chlorogenic acid, gastrodin, eriodictyol glucoside, parishin C, parishin E và parishin B [4]. Kết quả chỉ ra rằng hàm lượng của tất cả các hợp chất polyphenol đều cao hơn ở giai đoạn quả non và chưa chín so với giai đoạn quả chín hoàn toàn và quá chín [4]. Ngược lại, tổng lượng carotenoid lại cao hơn ở giai đoạn quả chín và quá chín [4]. Hoạt tính chống oxy hóa tổng thể qua cả ba phép thử (DPPH, ABTS, FRAP) đều giảm dần khi quả chín hơn [4]. Nghiên cứu này cho thấy ngay trong cùng một bộ phận là quả, thời điểm thu hái khác nhau đã làm thay đổi hoàn toàn hàm lượng hoạt chất, và không cung cấp dữ liệu nào về lá cây hay thử nghiệm trên người [4].
Khoảng cách lớn giữa chiết xuất trong phòng thí nghiệm và ấm nước sắc tại nhà
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy tiềm năng hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa đường và bảo vệ tế bào của cây dâu gai là có cơ sở khoa học bước đầu [1], [2], [3]. Tuy nhiên, người bệnh cần nhận diện rõ những giới hạn rất lớn của bằng chứng hiện tại.
Thứ nhất là sự khác biệt về bộ phận dùng. Mặc dù lá, rễ, thân và quả dâu gai đều được dùng trong y học cổ truyền Hàn Quốc để trị chứng vàng da, viêm gan hay viêm nhiễm [4], các nghiên cứu chứng minh khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase, beta-glucosidase, alpha-amylase hay bảo vệ tế bào nội mô trước đường huyết cao đều được thực hiện trên quả dâu gai [1], [2], [3]. Việc suy diễn công dụng từ quả sang lá là thiếu căn cứ, bởi thành phần và hiệu quả của thực vật biến đổi mạnh tùy theo bộ phận của cây [2].
Thứ hai là phương pháp chiết xuất. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng các kỹ thuật sắc ký phức tạp để cô lập từng hoạt chất như macluraisoflavone I, warangalone hay protocatechuic acid với độ tinh khiết cao [1], [2], [3]. Trong khi đó, việc người dân tự hái lá hoặc quả đun với nước sôi tại nhà khó có thể chiết xuất ra đúng các hợp chất này với nồng độ đủ để tạo ra tác dụng ức chế enzyme trong cơ thể.
Những hiểu lầm thường gặp về nước lá dâu gai
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "lá hay quả già đều tốt như nhau". Nghiên cứu năm 2019 và 2022 đã chỉ rõ sự phụ thuộc của hoạt chất vào độ chín: các polyphenol chống oxy hóa và các macluraisoflavone ức chế enzyme tiêu hóa đường tập trung nhiều ở quả non, và giảm đi khi quả đã chín già [2], [4].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Toàn bộ các kết quả về ức chế enzyme hay kích hoạt đường truyền tín hiệu Akt, Src hiện mới dừng ở mức độ ống nghiệm và tế bào [1], [2], [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người bệnh tiểu đường tuýp 2 xác nhận liều lượng, tỷ lệ phần trăm hạ đường huyết hay độ an toàn khi uống dài ngày.
Ai nên thận trọng khi sử dụng các chế phẩm từ cây dâu gai?
Do thiếu vắng các nghiên cứu đánh giá độc tính và thử nghiệm lâm sàng trên người, việc tự ý nấu nước lá hoặc quả dâu gai uống tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người bệnh tiểu đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết theo đơn (như thuốc uống hoặc tiêm insulin). Nếu các hoạt chất trong cây dâu gai thực sự có tác động ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột như alpha-glucosidase hoặc beta-glucosidase khi vào cơ thể [2], [3], việc dùng chung không kiểm soát với thuốc tây có thể làm thay đổi quá trình hấp thu đường, gây rối loạn tiêu hóa hoặc làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, người có bệnh lý gan thận mạn tính cũng không nên tự ý sử dụng các loại nước sắc từ cây dâu gai khi chưa rõ hàm lượng các chất bên trong. Người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) cũng cần tránh sử dụng để ngừa phản ứng quá mẫn [2], [4].
Áp dụng thực tế thế nào để kiểm soát đường huyết an toàn?
Vì các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra bất kỳ phác đồ, liều lượng (bao nhiêu gam mỗi ngày) hay thời gian sử dụng cụ thể nào cho người bệnh, độc giả tuyệt đối không nên tự hái lá dâu gai về sắc uống với mục đích điều trị tiểu đường tuýp 2.
Thay vì tìm kiếm các loại lá cây chưa được kiểm chứng lâm sàng trên người, người bệnh nên tập trung vào nguyên lý đã được khoa học chỉ ra từ các nghiên cứu trên: làm chậm quá trình phân giải carbohydrate và tăng cường chất chống oxy hóa từ chế độ ăn hằng ngày [2], [3], [4]. Trong bữa ăn, việc ưu tiên ăn rau xanh trước, tiếp đến là chất đạm rồi mới ăn tinh bột sẽ giúp làm chậm tốc độ đường đi vào máu một cách tự nhiên. Kết hợp vận động thể lực đều đặn sau bữa ăn khoảng 30 phút cũng là cách an toàn để cơ bắp tiêu thụ bớt lượng đường dư thừa.
Nếu người bệnh muốn sử dụng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào có chiết xuất từ quả hoặc lá dâu gai, bước bắt buộc là phải mang sản phẩm đó đến tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Bác sĩ sẽ giúp đánh giá nguy cơ tương tác thuốc và theo dõi sát chỉ số đường huyết.
Tóm lại, dù quả cây dâu gai chứa nhiều hợp chất quý có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường và bảo vệ tế bào mạch máu trong phòng thí nghiệm, nước sắc lá dâu gai vẫn chưa có bằng chứng kiểm chứng trên người bệnh tiểu đường tuýp 2 [1], [2], [3]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn của y học hiện đại và duy trì lối sống lành mạnh thay vì phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng.
