Nước sâm và trà thảo mộc đóng chai chứa lượng đường thực tế bao nhiêu?

Giữa tiết trời oi bức, thói quen tìm đến chai nước sâm hay trà thảo mộc ướp lạnh để "hạ nhiệt" rất phổ biến trong đời sống hàng ngày. Nhiều người tin rằng thức uống từ thảo mộc hoàn toàn lành tính và ít calo hơn nước ngọt có ga.

Tuy nhiên, khảo sát khoa học cho thấy các loại đồ uống thảo mộc đóng chai thương mại nằm trong nhóm thức uống có hàm lượng đường cao nhất trên thị trường ^[1]. Để át đi vị đắng chát tự nhiên của dược liệu và chiều lòng vị giác người mua, nhà sản xuất thường bổ sung lượng lớn đường tinh luyện vào sản phẩm.

Cái bẫy "thanh nhiệt" từ thức uống đóng chai

Trà thảo mộc là một trong những thức uống được tiêu thụ nhiều nhất thế giới nhờ hương vị tươi mát và lợi ích sức khỏe đi kèm ^[2]. Về bản chất, nhóm đồ uống này được tạo ra bằng cách hãm hoặc sắc các loại thảo mộc, gia vị hay nguyên liệu thực vật khác trong nước nóng, thông thường không lấy từ lá cây trà xanh Camellia sinensis và ít chứa caffeine ^[3], ^[4]. Trong văn hóa Á Đông, các loại trà thanh thảo (qing-cao-cha) hay nước mát thảo mộc đã được dùng hàng trăm năm để chăm sóc sức khỏe và phòng ngừa các chứng bệnh do thời tiết môi trường gây ra ^[4].

Tại các quốc gia phương Tây, thói quen uống trà nguyên bản thường gắn liền với chế độ ăn uống lành mạnh, gặp nhiều ở nhóm người có vóc dáng cân đối, trình độ học vấn cao và có ý thức bổ sung vitamin chống oxy hóa ^[5]. Thế nhưng, bức tranh hoàn toàn đảo ngược khi các bài thuốc hay nước sắc dân gian bước vào dây chuyền đóng chai công nghiệp.

Khi chuyển từ nồi nước nấu tại gia sang dạng chai tiện lợi, mục tiêu thương mại đòi hỏi sản phẩm phải dễ uống với đại đa số người tiêu dùng. Do đó, chất tạo ngọt được đưa vào như một thành phần không thể thiếu, biến nước thảo mộc từ thức uống dưỡng sinh thành nguồn nạp đường đáng kể.

Vì sao nước thảo mộc cần nhiều đường để dễ uống?

Nguyên nhân cốt lõi khiến các loại trà thảo mộc hay rượu thuốc, nước sâm thương mại chứa nhiều đường nằm ở đặc tính hóa học của thực vật. Các loài thảo mộc giàu dược tính thường mang vị đắng, chát hoặc hăng rất mạnh.

Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 2015 khi phân tích nước sắc của 4 loài thảo mộc thuộc chi Long đởm (Gentiana algida, G. decumbens, G. macrophylla và G. triflora) đã ghi nhận hàm lượng rất cao các hợp chất tạo vị đắng đặc trưng ^[3]. Cụ thể, nhóm chất iridoids dao động từ 177,18 đến 641,04 mug/mL và nhóm flavonoids đạt từ 89,15 đến 405,71 mug/mL, bên cạnh chất mangiferin ở mức 19,89 mug/mL trong loài G. triflora ^[3]. Dù bản thân cây cỏ có chứa một số loại đường tự do tự nhiên như fructose, glucose, sucrose, gentiobiose, gentianose cùng 6 loại axit hữu cơ (malic, citric, tartaric, oxalic, succinic, quinic), lượng đường tự nhiên này không đủ lấn át vị đắng gắt của dược liệu ^[3].

Để giải quyết bài toán vị giác, thói quen phổ biến của người tiêu dùng và nhà sản xuất là thêm đường tinh luyện hoặc mật ong vào trà thảo mộc ^[5]. Các nhà khoa học dẫn lại kết quả nghiên cứu trước đó cho biết, đường tinh luyện như đường cát trắng và đường nâu hầu như có hoạt tính chống oxy hóa ở mức tối thiểu ^[5]. Khi pha thêm đường tinh luyện vào trà, chúng gần như không đóng góp hay làm tăng thêm đặc tính chống oxy hóa của thức uống mà chỉ thuần túy cộng thêm năng lượng rỗng ^[5]. Ngược lại, nếu thay thế bằng mật ong, tổng hàm lượng phenolic và tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) của mẫu trà thảo mộc mới có sự gia tăng so với trà không pha ^[5].

Nghiên cứu tiết lộ gì về lượng đường trong đồ uống thảo mộc?

Thực trạng đường ẩn trong các thức uống gắn mác thảo mộc đã được chứng minh rõ nét qua các khảo sát thị trường và nghiên cứu bào chế thực phẩm.

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2020 tại Thái Lan đã theo dõi sự thay đổi mức tiêu thụ đồ uống có đường (SSB) ở cấp độ quần thể trong 2 năm sau khi chính phủ nước này áp thuế tiêu thụ đặc biệt dựa trên hàm lượng đường ^[1]. Kết quả giám sát giá cả và lượng đường cho thấy, mức tiêu thụ các loại đồ uống bị đánh thuế giảm trung bình 2,8% sau hai năm ^[1]. Đáng chú ý, mức sụt giảm mạnh nhất rơi vào hai nhóm: nước ngọt có ga và đồ uống thảo mộc ^[1].

Nhóm nghiên cứu lý giải kết quả này không có gì bất ngờ, bởi nước ngọt có ga và đồ uống thảo mộc nằm trong nhóm sản phẩm có hàm lượng đường cao nhất trên thị trường, dẫn đến việc bị áp mức thuế cao nhất và tăng giá bán lẻ mạnh nhất ^[1]. Trước áp lực thuế đánh vào lượng đường cao, một số công ty sản xuất đồ uống đã phải công bố kế hoạch cải tiến công thức để giảm dần lượng đường nhằm né thuế ^[1].

Trong cùng nghiên cứu năm 2020 tại Thái Lan, một nghịch lý thú vị khác cũng được ghi nhận ở nhóm trà đóng chai ^[1]. Lượng tiêu thụ trà xanh đóng chai loại 500 mL có chứa đường (không phải loại 0% đường) lại tăng mạnh nhất, ở mức 13,8% sau 2 năm áp thuế ^[1]. Nguyên nhân là so với nước ngọt có ga hay nước thảo mộc đậm đặc, nhóm trà xanh đóng chai này có lượng đường thấp hơn nên ít bị ảnh hưởng bởi thuế nhất ^[1]. Các công ty sản xuất trà đã tự gánh phần thuế này để giữ giá bán ổn định, đồng thời đẩy mạnh chiến dịch tiếp thị ca ngợi lợi ích sức khỏe vượt trội của trà xanh so với soda ngọt và cà phê, kết hợp khuyến mãi bốc thăm trúng thưởng xe hơi hoặc một triệu baht để thu hút người tiêu dùng thu nhập thấp và trung bình ^[1].

Ở một góc độ khác, nghiên cứu công bố năm 2019 về việc bào chế rượu mùi thảo mộc đắng (HBL) từ 12 loại chiết xuất thực vật đắng và thơm cũng cho thấy lượng đường khổng lồ thường dùng để cân bằng vị thảo dược ^[6]. Bằng thang điểm đánh giá cảm quan 9 điểm trên 5 công thức pha chế, các nhà khoa học tìm ra tỷ lệ thảo mộc đắng và thơm tối ưu là 1:4 ^[6]. Khi xác định nồng độ đường lý tưởng để người uống chấp nhận được vị đắng này, con số tìm ra là 80,32 g/l đường sucrose ^[6]. Dù mức 80,32 g/l (tương đương hơn 8 g đường trong mỗi 100 mL) nghe đã rất ngọt, nghiên cứu chỉ ra con số này thực chất đã thấp hơn khoảng 20% so với mức tối thiểu theo Quy định của Liên minh Châu Âu và thấp hơn gấp nhiều lần so với đại đa số các sản phẩm thảo mộc có cồn thương mại đang bán trên thị trường ^[6].

Bên cạnh vấn đề đường, một nghiên cứu năm 2020 khảo sát thực địa tại 86 cửa hàng bán trà thanh thảo (qing-cao-cha) truyền thống ở Đài Loan (những quán đã hoạt động hơn 71 năm với người bán chủ yếu là nam giới) cũng nêu bật một giới hạn khác ^[4]. Qua đánh giá 71 nguyên liệu thô và phỏng vấn bán cấu trúc, nhóm tác giả nhận thấy công thức pha chế chủ yếu truyền miệng từ "thầy" sang "trò", thiếu sự đối chiếu hệ thống hay ghi chép chuẩn hóa ^[4]. Nhiều nguyên liệu có nguồn gốc phức tạp từ nhiều loài khác nhau, đòi hỏi phải có thêm nghiên cứu để xác nhận độ an toàn và thành phần thực tế của các loại trà thảo mộc thương mại ^[4].

Giá trị thật sự của thảo mộc nguyên bản khi không bị "ngọt hóa"

Nếu tách bỏ lớp áo đường công nghiệp, bản thân các loại trà thảo mộc tự nhiên mang lại nhiều giá trị sinh học đáng quý đã được kiểm chứng trong phòng thí nghiệm.

Nghiên cứu năm 2019 đánh giá chiết xuất trà lá cây Myrothamnus flabellifolius (MLTE) bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đã tìm thấy hàng loạt hoạt chất quý như gallic acid, caffeic acid, ferulic acid, methyl gallate và epicatechin ^[2]. Loại trà này cung cấp hàm lượng đáng kể vitamin E, axit béo không bão hòa đơn, axit béo omega 6 và omega 9, các khoáng chất cùng 19 loại axit amin ^[2]. Trong thử nghiệm trên tế bào gan Chang, việc xử lý trước bằng chiết xuất trà MLTE giúp ức chế quá trình peroxy hóa lipid do oxy hóa (với chỉ số IC50 = 113,11 mug/ml) và ngăn chặn sự suy giảm chất chống oxy hóa nội sinh GSH (IC50 = 70,49 mug/ml) mà không gây độc cho tế bào ^[2].

Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên 4 loại trà thảo mộc chi Long đởm cho thấy sự hiện diện lần đầu tiên được ghi nhận của các polysaccharide pectic giàu rhamnogalacturonans và arabinogalactans, cùng hàm lượng lipid thấp ^[3]. Nước sắc và các hợp chất đặc hiệu của chúng (như gentiopicroside, loganic acid-6'-O-beta-d-glucoside, isoorientin, mangiferin) thể hiện tiềm năng kháng khuẩn, kháng viêm và chống oxy hóa rõ rệt ^[3]. Ngay cả trong nghiên cứu rượu thảo mộc năm 2019, nhờ hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) cao và các hợp chất terpene tự nhiên như menthone (3,75%), eucalyptol (3,42%) và menthol (3,10%), khả năng quét gốc tự do DPPH, ABTS và năng lực khử sắt của chế phẩm thảo mộc cũng vượt trội hơn hẳn các sản phẩm thương mại thông thường ^[6].

Đặc biệt, một nghiên cứu năm 2022 trên mô hình chuột ăn chế độ giàu chất béo (HFD) đã chứng minh tinh chất trà thảo mộc thương mại chiết xuất từ trà đen (HTE) giúp giảm tăng cân, cải thiện khả năng dung nạp glucose và độ nhạy insulin ^[7]. Tinh chất này ức chế tích tụ mỡ trong cơ thể, giảm lipid huyết thanh thông qua việc điều hòa giảm các gen kiểm soát quá trình tạo mỡ (lipogenesis) và tân tạo đường (gluconeogenesis), đồng thời kích hoạt các đường truyền tín hiệu AKT, IRS-1 và AMPK để tăng oxy hóa chất béo ^[7]. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là kết quả từ tinh chất trà cô đặc không chứa đường bổ sung thử nghiệm trên chuột, hoàn toàn khác với việc uống nước trà pha sẵn nhiều đường ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc đóng chai

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng lợi ích của hoạt chất chiết xuất trong phòng thí nghiệm với chai nước giải khát bán ở tiệm tạp hóa. Như nghiên cứu tại Thái Lan năm 2020 đã chỉ ra, các chiến dịch quảng cáo thường tập trung nhấn mạnh lợi ích sức khỏe của lá trà để tạo cảm giác an tâm, khiến người mua tăng tiêu thụ thêm 13,8% đối với loại trà đóng chai có đường mà quên mất tác hại của lượng đường đi kèm ^[1].

Hiểu lầm thứ hai liên quan đến chất kích thích trong trà thảo mộc. Nhiều người cho rằng mọi loại trà thảo mộc đều hoàn toàn không có caffeine và có thể uống thoải mái như nước lọc trước khi đi ngủ ^[3], ^[5]. Thực tế, một nghiên cứu công bố năm 2023 tại Lima, Peru đã phân tích 6 nhóm đồ uống phổ biến (gồm trà thảo mộc, bột cà phê, sữa sô-cô-la, nước ngọt, nước thể thao và nước tăng lực) bằng phương pháp HPLC-DAD để định lượng các chất nhóm methylxanthine (caffeine, theobromine và theophylline) ^[8].

Kết quả phân tích tại Peru cho thấy, dù thấp hơn nhiều so với nước tăng lực (95,50 +- 3,48 mg/L), nước ngọt (10,38 +- 0,01 mg/L) hay bột cà phê (49,25 +- 0,24 đến 964,40 +- 4,93 mg/100 g), nhóm trà thảo mộc thương mại vẫn phát hiện có chứa caffeine ở mức từ 0,47 +- 0,01 đến 4,91 +- 0,05 mg/L ^[8]. Con số này thậm chí cao hơn lượng caffeine tìm thấy trong các loại nước uống thể thao (chỉ từ 0,03 +- 0,01 đến 0,05 +- 0,01 mg/L) ^[8].

Hiểu lầm thứ ba là việc pha thêm sữa vào trà thảo mộc sẽ làm mất đi tác dụng chống oxy hóa của trà. Các dữ liệu tổng hợp năm 2019 từ các nghiên cứu trên trà thảo mộc rooibos lên men truyền thống đã xác nhận rằng việc thêm sữa vào trà không làm giảm sinh khả dụng của các chất chống oxy hóa có trong thức uống này ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trước hết, những người đang cần kiểm soát cân nặng, người có nguy cơ béo phì hoặc rối loạn dung nạp đường huyết cần đặc biệt dè chừng các loại nước sâm, trà thảo mộc đóng chai. Việc nạp lượng đường cao thuộc nhóm đầu bảng thị trường từ các loại nước này sẽ đi ngược lại hoàn toàn mong muốn giảm mỡ hay ổn định đường máu ^[1], ^[7].

Thứ hai, người nhạy cảm với caffeine hoặc gặp chứng mất ngủ nên kiểm tra kỹ thành phần. Khảo sát hành vi tiêu dùng cho thấy phần lớn người tham gia thích uống trà thảo mộc dạng túi lọc (chỉ 5% dùng trà lá rời và 2% dùng trà hòa tan) và thường có thói quen uống trà nóng trước giờ đi ngủ ^[5]. Do một số sản phẩm trà thảo mộc thương mại vẫn chứa từ 0,47 đến 4,91 mg/L caffeine, việc uống nhiều vào buổi tối có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ ở những cơ địa nhạy cảm ^[8].

Thứ ba, những người có bệnh nền về gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần thận trọng với các loại nước sâm, trà thảo mộc nấu thủ công không rõ nguồn gốc. Nghiên cứu năm 2020 tại Đài Loan cảnh báo các quán nước thảo mộc truyền thống có thể sử dụng tới 71 nguyên liệu thô khác nhau theo công thức truyền miệng, không có hồ sơ chuẩn hóa về liều lượng và độ an toàn ^[4]. Người có bệnh lý nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các loại nước sắc thảo mộc đậm đặc thường xuyên để tránh tương tác bất lợi.

Cách uống nước sâm và trà thảo mộc an toàn, khỏe mạnh

Để tận hưởng hương vị thanh mát và nguồn polyphenol, vitamin, khoáng chất từ thảo mộc mà không biến cơ thể thành nơi tích trữ đường thừa, người tiêu dùng có thể áp dụng một số nguyên tắc thực tế sau:

• Đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng trên nhãn chai: Khi mua trà thảo mộc hoặc nước sâm đóng chai, hãy nhìn vào chỉ số đường (Sugars) và tổng carbohydrate trên 100 mL. Hãy nhớ rằng ngay cả các loại trà xanh đóng chai ít ngọt hơn nước có ga nhưng nếu thuộc nhóm "non-0% sugar" (có đường) thì việc uống thường xuyên các chai 500 mL vẫn cộng dồn lượng calo đáng kể ^[1]. Ưu tiên chọn các dòng sản phẩm ghi rõ 0% đường hoặc không đường.
• Tự nấu hoặc pha trà thảo mộc tại nhà: Sử dụng trà túi lọc hoặc thảo mộc khô nguyên chất có nguồn gốc rõ ràng để tự hãm với nước nóng ^[3], ^[5]. Cách này giúp bạn chủ động kiểm soát hoàn toàn lượng chất tạo ngọt thêm vào.
• Thay thế đường tinh luyện bằng một lượng nhỏ mật ong: Nếu vị đắng tự nhiên của các hoạt chất iridoids hay flavonoids trong thảo mộc khiến bạn khó uống, hãy tránh dùng đường cát trắng hoặc đường nâu vì chúng không mang lại giá trị chống oxy hóa ^[3], ^[5]. Thay vào đó, pha thêm một chút mật ong vừa giúp dịu vị đắng, vừa làm tăng tổng hàm lượng phenolic và năng lực chống oxy hóa của tách trà ^[5]. Bạn cũng có thể pha thêm một chút sữa tươi vào các loại trà thảo mộc phù hợp mà không lo làm giảm khả dụng sinh học của các chất chống oxy hóa ^[5].

Nước sâm và trà thảo mộc vốn là những thức uống truyền thống giàu hoạt chất sinh học có lợi cho tế bào gan và quá trình chuyển hóa khi ở dạng nguyên bản ^[2], ^[7]. Tuy nhiên, ranh giới giữa một thức uống dưỡng sinh và một loại nước giải khát nhiều đường nằm ở quy trình chế biến công nghiệp ^[1]. Tập thói quen đọc nhãn dinh dưỡng và ưu tiên vị thanh tự nhiên của thảo mộc là chìa khóa đơn giản nhất để giải nhiệt cơ thể một cách thực chất.