Nhiều thai phụ băn khoăn về việc ăn cá trong thai kỳ do lo ngại kim loại nặng. Thực phẩm này đem lại nhiều dưỡng chất cần thiết cho thai nhi, nhưng mối nguy nhiễm độc thủy ngân vẫn khiến nhiều người chần chừ. Cá mòi là lựa chọn phổ biến, rẻ tiền và giàu dinh dưỡng, vậy mẹ bầu ăn loại cá này có thực sự an toàn?
Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai hoàn toàn có thể ăn cá mòi và đây là nguồn cung cấp dưỡng chất tuyệt vời cho não bộ thai nhi. Mức thủy ngân trong các loài cá nhỏ như cá mòi thường rất thấp, trong khi lợi ích từ axit béo chuỗi dài vượt trội hơn hẳn các nguy cơ tiềm ẩn [1].
Vai trò của DHA và dưỡng chất đối với não thai nhi
Dinh dưỡng của người mẹ trong thời kỳ mang thai đóng vai trò quyết định đến việc hình thành cấu trúc thần kinh và nhận thức của trẻ sơ sinh [2]. Trong đó, axit docosahexaenoic (DHA) và axit eicosapentaenoic (EPA) là các axit béo không bão hòa đa chuỗi dài (LC-PUFA) thiết yếu, tham gia vào cấu tạo và sự trưởng thành của não bộ trong các giai đoạn sau của thai kỳ [2], [3].
Sự thiếu hụt các vi chất then chốt như DHA có liên quan đến các kết cục bất lợi lâu dài, bao gồm nguy cơ sinh non và hạn chế tăng trưởng trong tử cung [2]. Chế độ ăn uống cung cấp đủ DHA, axit folic và sắt giúp thúc đẩy sự phát triển toàn diện về nhận thức, vận động, ngôn ngữ và cảm xúc xã hội của trẻ nhỏ [2].
Cá mòi cung cấp dồi dào DHA cùng nhiều vi chất quan trọng khác. Trong cơ thể cá còn chứa selen, một chất có khả năng hỗ trợ giải độc methylmercury (MeHg) tự nhiên trong suốt quá trình phát triển của thai nhi [3].
Nỗi lo độc chất methylmercury và bằng chứng khoa học
Methylmercury (MeHg) là chất ô nhiễm độc hại có thể làm suy giảm sự phát triển hệ thần kinh của phôi thai [1]. Mặc dù MeHg hiện diện với lượng khác nhau trong tất cả các loại cá, liều lượng cụ thể từ việc ăn cá để gây suy giảm thần kinh vẫn chưa được xác định rõ [1].
Các cảnh báo nghiêm ngặt trước đây của Anh và Mỹ chủ yếu bắt nguồn từ nghiên cứu dịch tễ học tại Quần đảo Faroe, nơi người dân tiếp xúc với MeHg phần lớn qua việc tiêu thụ thịt cá voi hoa tiêu [1]. Cách tiếp cận này thường tập trung vào nguy cơ thay vì nêu bật các lợi ích dinh dưỡng to lớn mà nguồn hải sản mang lại [1].
Ngược lại, nghiên cứu theo dõi phát triển trẻ em tại Cộng hòa Seychelles (Seychelles Child Development Studies) đã đưa ra góc nhìn thực tế hơn [1]. Tại quần đảo này, chế độ ăn của người dân có mức tiêu thụ cá rất cao, từ 9 đến 12 bữa cá mỗi tuần [1]. Kết quả theo dõi cho thấy không có tác động tiêu cực nào của việc phơi nhiễm methylmercury trước sinh đối với sự phát triển của trẻ em [1]. Các nhà khoa học kết luận rằng các chất dinh dưỡng, đặc biệt là LC-PUFA trong cá, đã tạo ra tác dụng bảo vệ, giúp làm giảm bớt hoặc điều hòa tác động xấu của MeHg [1].
Nghiên cứu quy mô lớn về cá và sự phát triển trí não
Một nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn tại Pháp - nghiên cứu đoàn hệ sinh ELFE (Etude Longitudinale Francaise depuis l'Enfance) - đã khảo sát mối liên hệ giữa chế độ ăn của mẹ bầu và sự phát triển của trẻ đến 3,5 tuổi [4]. Phân tích dữ liệu từ 6.780 đến 11.278 trẻ em cho thấy điểm số chất lượng dinh dưỡng của mẹ trong 3 tháng cuối thai kỳ càng cao thì điểm phát triển thần kinh của trẻ từ 1 đến 3,5 tuổi càng cao [4].
Cụ thể, nghiên cứu ELFE ghi nhận mức tiêu thụ cá cao hơn ở mẹ bầu liên quan trực tiếp đến điểm số phát triển thần kinh cao hơn ở trẻ lúc 3,5 tuổi (hệ số beta = 0,03; khoảng tin cậy 95%: 0,01 đến 0,05) trên thang đo Child Development Inventory [4]. Mức tăng tương tự cũng được ghi nhận với nhóm ăn nhiều rau quả, trong khi việc ăn nhiều thịt lợn chế biến sẵn hoặc thực phẩm chế biến công nghiệp lại liên quan đến điểm phát triển kém hơn ở trẻ [4].
Thêm vào đó, Nghiên cứu Dinh dưỡng Phát triển Trẻ em Seychelles (SCDNS) trên đoàn hệ 300 thai phụ được tuyển chọn ngay từ lần khám thai đầu tiên đã xác định DHA là dưỡng chất liên quan chặt chẽ nhất đến lượng cá tiêu thụ [3]. Ngoài DHA và selen, cá còn gián tiếp hỗ trợ tình trạng choline, kẽm và đồng trong cơ thể mẹ - những chất then chốt cho sự phát triển não bộ cả trước và sau sinh [3].
Sự phối hợp dinh dưỡng để tối ưu não bộ thai nhi
Để não bộ thai nhi phát triển toàn diện, sự hiệp đồng giữa các chất dinh dưỡng là yếu tố rất quan trọng. Một nghiên cứu trên 202 thai phụ (mã thử nghiệm NCT02709239) đã xem xét tương tác giữa DHA với các dưỡng chất khác như choline, lutein và zeaxanthin (L/Z) [5].
Các nhà nghiên cứu sử dụng từ trường tim thai (fetal biomagnetometry) để đo lường các chỉ số thần kinh thực vật (SDNN, RMSSD) và chỉ số trưởng thành não bộ (fABAS) ở tuần thai thứ 32 và 36 [5]. Kết quả cho thấy sự tương tác ba bên giữa choline, L/Z và DHA dự đoán đáng kể chỉ số fABAS và chỉ số thần kinh thực vật SDNN ở tuần thứ 36 của thai kỳ [5]. Điều này chứng minh rằng việc bổ sung DHA từ cá mòi khi kết hợp cùng thực phẩm giàu choline (như trứng) tạo ra tác động cộng hưởng tối ưu cho não bộ thai nhi [5].
Các chuyên gia quốc tế khẳng định lợi ích sức khỏe từ việc ăn cá vượt trội hơn hẳn rủi ro phơi nhiễm MeHg, đồng thời khuyến nghị cần tăng cường truyền thông để thai phụ hiểu đúng giá trị của dưỡng chất LC-PUFA [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi chọn cá biển
Hiểu lầm phổ biến nhất là mẹ bầu phải kiêng tuyệt đối mọi loại hải sản vì sợ nhiễm độc thủy ngân. Trên thực tế, thủy ngân tích tụ sinh học theo chuỗi thức ăn; các loài cá săn mồi lớn đứng đầu chuỗi (như cá mập, cá kiếm, cá voi) mới chứa hàm lượng độc tố cao [1]. Cá mòi là loài cá nhỏ, ăn sinh vật phù du nên mức tích lũy thủy ngân rất thấp, nằm trong nhóm hải sản an toàn.
Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống viên bổ sung là đủ, không cần ăn cá tươi. Tuy nhiên, cá tự nhiên không chỉ có DHA mà còn cung cấp phức hợp dinh dưỡng tự nhiên gồm selen, i-ốt, kẽm và protein chất lượng cao - những chất cùng tham gia giải độc và thúc đẩy tăng trưởng tế bào thần kinh [1], [2], [3].
Ai nên thận trọng và cách dùng cá mòi an toàn
Mặc dù cá mòi rất bổ dưỡng, một số trường hợp vẫn cần lưu ý khi sử dụng:
Người có tiền sử dị ứng với hải sản hoặc cá biển cần tuyệt đối tránh xa để phòng ngừa phản ứng dị ứng nguy hiểm. Thai phụ mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc có vấn đề đặc biệt về chuyển hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc sản khoa trước khi thay đổi thực đơn.
Mẹ bầu tuyệt đối không ăn cá sống, cá tái, gỏi cá mòi để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn và ký sinh trùng. Khi sử dụng cá mòi đóng hộp, cần chú ý hàm lượng muối (natri) ghi trên nhãn dán, tránh tiêu thụ quá nhiều natri có thể ảnh hưởng đến huyết áp.
Hướng dẫn áp dụng vào bữa ăn hàng tuần
Thai phụ nên bổ sung cá mòi vào khẩu phần ăn đều đặn 1 đến 2 lần mỗi tuần. Có thể lựa chọn cá mòi tươi hoặc cá mòi đóng hộp từ các thương hiệu uy tín, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.
Khi chế biến cá mòi tươi, mẹ bầu nên ưu tiên các phương pháp nấu chín hoàn toàn như kho nhừ, sốt cà chua, nướng hoặc nấu canh. Việc nấu nhừ cả xương cá mòi còn giúp bổ sung thêm nguồn canxi hữu ích.
Để tối ưu hóa hấp thu và phát huy tính hiệp đồng dinh dưỡng cho não thai nhi, hãy kết hợp cá mòi trong bữa ăn có trứng, rau xanh giàu lutein và zeaxanthin [5]. Luôn duy trì chế độ ăn uống đa dạng thực phẩm tự nhiên để thai nhi nhận đủ dưỡng chất thiết yếu một cách cân bằng và an toàn nhất.
