Trong những ngày hè oi bức, các món ăn thanh mát như chè nha đam đậu xanh, nước nha đam đường phèn hay sữa chua nha đam luôn là lựa chọn hàng đầu của nhiều gia đình Việt Nam để giải nhiệt và giải độc cơ thể. Nhiều mẹ bầu bị nhiệt miệng, nóng trong người, táo bón thai kỳ cũng thường nghĩ đến việc nấu chè nha đam để làm dịu cảm giác khó chịu. Tuy nhiên, sự xuất hiện của món tráng miệng này trong thực đơn của thai phụ luôn đi kèm nhiều băn khoăn lo ngại.

Liệu thai phụ ăn chè nha đam có nguy hiểm không và có thực sự dẫn tới sảy thai? Câu trả lời từ các tài liệu y khoa là thai phụ cần hết sức cẩn trọng và không nên tùy tiện tiêu thụ nha đam qua đường uống, bởi chiết xuất từ loại cây này có khả năng kích thích các cơn co bóp tử cung, tiềm ẩn mối đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai nhi [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ chiết xuất lô hội đường uống

Nha đam (còn gọi là lô hội hay Aloe vera) vốn nổi tiếng trong đời sống thường nhật nhờ khả năng làm dịu vết thương ngoài da và giá thành rẻ [1]. Dù có nhiều ưu điểm trong việc hỗ trợ điều trị tại chỗ với thiết bị tối thiểu, việc sử dụng lô hội theo đường uống lại đòi hỏi sự thận trọng rất lớn, đặc biệt đối với phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc cho con con bú [1].

Theo các phân tích dược lý tổng hợp công bố năm 2015, việc dùng lô hội qua đường uống bị chống chỉ định đối với phụ nữ mang thai [1]. Nguyên nhân chính là do nguy cơ trên lý thuyết về việc kích thích co bóp tử cung, có thể dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non [1]. Bên cạnh đó, với những người mẹ đang trong giai đoạn cho con bú, hoạt chất từ lô hội bài tiết qua sữa mẹ đôi khi còn gây ra rối loạn tiêu hóa và đau bụng khó chịu ở trẻ bú mẹ [1].

Các phản ứng bất lợi toàn thân của lô hội đường uống cũng không hề nhỏ. Người sử dụng có thể gặp phải tình trạng đau quặn bụng, tiêu chảy dữ dội, nước tiểu có màu đỏ và viêm gan [1]. Tác dụng nhuận tràng quá mức của lô hội còn có thể dẫn đến mất cân bằng điện giải nghiêm trọng, cụ thể là làm hạ nồng độ kali trong máu [1]. Nếu lạm dụng kéo dài, loại thảo mộc này còn bị báo cáo là làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng hoặc khiến tình trạng táo bón trở nên trầm trọng hơn [1].

Những phát hiện từ nghiên cứu thực nghiệm trên cơ quan sinh sản

Để hiểu rõ hơn tác động sinh học của nha đam lên hệ thống sinh sản, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật mang thai. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành khảo sát tác động của Aloe barbadensis (một loài lô hội) lên buồng trứng của chuột cống trắng Wistar cái chưa từng sinh đẻ [2].

Trong nghiên cứu năm 2009 này, động vật được chia thành 3 nhóm: nhóm I dùng 25 mg (tương đương 140 mg/kg) lô hội mỗi ngày qua đường uống và ống thông dạ dày, nhóm II dùng 500 mg dầu đậu nành (chất mang trong viên nang lô hội), và nhóm III là nhóm đối chứng được ăn uống bình thường [2]. Quá trình can thiệp kéo dài liên tục 20 ngày cho đến khi chuột sinh nở [2].

Kết quả kiểm tra mô học cho thấy ở nhóm chuột sử dụng lô hội có sự gia tăng mạch máu rõ rệt và buồng trứng ở trạng thái sung huyết [2]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự suy giảm số lượng nang noãn nguyên thủy, gia tăng số lượng nang thứ cấp nhưng đường kính các nang thứ cấp này lại bị teo nhỏ [2]. Những thay đổi mô học này chứng minh lô hội có tác động kích thích tạo mạch và mang lại hiệu ứng tương tự như hormone kích thích nang trứng (FSH) trong buồng trứng [2]. Việc can thiệp vào cấu trúc mô học và lưu lượng mạch máu ở cơ quan sinh sản chỉ ra rằng hoạt chất lô hội đường uống tác động mạnh mẽ đến hệ nội tiết và sinh dục [2].

Nguy cơ tổn thương gan khi dùng lô hội đường uống

Không chỉ đe dọa đến hoạt động co bóp của tử cung, lô hội dùng qua đường tiêu hóa còn có thể gây tổn thương cho gan. Năm 2007, một báo cáo lâm sàng đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 73 tuổi nhập viện vì viêm gan cấp tính [3]. Sau khi thực hiện hàng loạt xét nghiệm mở rộng mà không tìm ra nguyên nhân bệnh lý thông thường, chuyên gia dược lâm sàng đã khai thác tiền sử dùng thuốc và phát hiện bệnh nhân này tự ý sử dụng viên nang nha đam đường uống để trị táo bón [3].

Khi bệnh nhân dừng sử dụng viên nang lô hội, các chỉ số men gan báo hiệu độc tính đã nhanh chóng hạ về mức bình thường [3]. Dựa trên thang đo xác suất Naranjo và phương pháp đánh giá quan hệ nhân quả Roussel Uclaf (RUCAM), tình trạng viêm gan của bệnh nhân được kết luận có khả năng cao là do chính chế phẩm lô hội đường uống gây ra [3]. Điều này cho thấy các sản phẩm thảo dược truyền thống dù có nguồn gốc tự nhiên nhưng hoàn toàn có thể gây độc cho gan nếu không được kiểm soát chặt chẽ [3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại", do đó việc ăn thạch nha đam hay uống nước mát từ nha đam tươi là an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã cảnh báo rằng các sản phẩm thảo dược không phải chịu sự kiểm duyệt chất lượng gắt gao như thuốc kê đơn, khiến người tiêu dùng khó nắm bắt đầy đủ thông tin an toàn [3].

Trong thân lá nha đam, đặc biệt là phần mủ vàng sát lớp vỏ xanh, có chứa các hợp chất anthraquinone như aloin và barbaloin [1]. Đây chính là những thành phần có tính tẩy xổ cực mạnh, gây kích ứng đường tiêu hóa, đau thắt bụng và có thể kích hoạt các cơn co thắt cơ trơn tử cung [1]. Ngay cả khi bôi ngoài da, aloin và barbaloin cũng có thể gây đỏ da, cảm giác nóng rát hoặc châm chích khó chịu [1].

Cần nhìn nhận khách quan rằng, mức độ nguy cơ phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và dạng bào chế. Các nghiên cứu cảnh báo nguy cơ kích thích tử cung chủ yếu dựa trên chiết xuất lô hội đậm đặc hoặc mủ cây chứa nhiều aloin dùng đường uống [1]. Khi nấu chè tại nhà, nếu người nội trợ chỉ lấy phần thạch trong suốt và sơ chế kỹ để loại bỏ hoàn toàn mủ vàng thì hàm lượng anthraquinone sẽ giảm đi đáng kể. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp khẳng định ngưỡng an toàn tuyệt đối của chè nha đam đối với thai phụ hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ. Vì lý do an toàn cho thai nhi, giới y khoa vẫn duy trì khuyến cáo chống chỉ định đường uống trong suốt thai kỳ [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng và tránh xa nha đam?

Dựa trên các dữ liệu y học hiện có, những đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh hoặc hết sức thận trọng khi tiếp xúc với nha đam:

  • Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Không nên dùng các chế phẩm nha đam đường uống do nguy cơ co bóp tử cung gây dọa sảy thai hoặc sinh non [1].
  • Phụ nữ đang cho con bú: Cần kiêng uống lô hội để tránh gây đau quặn bụng và tiêu chảy cho trẻ bú mẹ [1].
  • Người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Loa kèn (Liliaceae): Lô hội bị chống chỉ định tuyệt đối cho nhóm đối tượng này do nguy cơ phản vệ hoặc kích ứng mô mềm nghiêm trọng [1].
  • Người mắc bệnh gan hoặc có vấn đề về chức năng gan: Cần tránh viên nang, bột chiết xuất lô hội đường uống để phòng ngừa nguy cơ viêm gan cấp tính [3].
  • Bệnh nhân đang bị tiêu chảy hoặc rối loạn điện giải: Lô hội có thể làm hạ kali máu và khiến tình trạng mất nước thêm trầm trọng [1].

Hướng dẫn thực tế để đảm bảo an toàn cho thai kỳ

Nếu gia đình có thói quen nấu chè giải nhiệt trong mùa nóng, thai phụ và người thân nên lưu ý những nguyên tắc thực hành sau:

  • Lựa chọn giải pháp thay thế an toàn hơn: Thay vì dùng nha đam, phụ nữ mang thai nên chọn các món thanh nhiệt lành tính đã được chứng minh an toàn như chè đậu đen, chè đậu xanh hạt sen, hoặc nước râu ngô loãng nấu chín để giải độc cơ thể.
  • Tuyệt đối không tự ý uống nước ép nha đam sống hoặc dùng viên nang thảo dược: Các loại nước ép nha đam xay cả vỏ hoặc viên uống thảo dược chứa nồng độ aloin rất cao, kích thích nhuận tràng mạnh và làm tăng đột ngột nguy cơ co thắt thành tử cung [1].
  • Thao tác sơ chế đúng nếu người thân sử dụng: Nếu người trong nhà nấu chè nha đam cho các thành viên khác không mang thai, cần gọt bỏ sạch toàn bộ vỏ xanh và rửa trôi lớp mủ nhớt màu vàng dưới vòi nước chảy, sau đó ngâm muối và chần qua nước sôi để loại bỏ tối đa độc tính của anthraquinone [1].
  • Tham khảo ý kiến nhân viên y tế: Khi mẹ bầu gặp các vấn đề thường gặp trong thai kỳ như táo bón nặng hay nóng trong, hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa sản để được chỉ định các loại thuốc nhuận tràng tạo khối an toàn, thay vì tự tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ lô hội [1], [3].

Tóm lại, dù nha đam là nguyên liệu quen thuộc mang lại nhiều lợi ích làm đẹp và chăm sóc răng miệng [1], chiết xuất của loài cây này khi dùng qua đường uống lại tiềm ẩn nguy cơ kích thích các cơn co thắt tử cung nguy hiểm [1]. Để bảo vệ một thai kỳ bình an và tránh những biến cố đáng tiếc, thai phụ tốt nhất nên kiêng ăn chè nha đam cũng như các đồ uống chiết xuất từ loại thảo mộc này.