Nhiều phụ nữ khi mang thai thường có cảm giác thèm ăn các món giòn rụm, béo ngậy như gà rán, khoai tây chiên hay bánh rán đường phố. Thói quen thỏa mãn cơn ốm nghén hoặc bồi bổ bằng những món chiên ngập dầu này vô tình làm dấy lên nỗi lo về mức đường huyết của mẹ. Liệu việc tiêu thụ thường xuyên đồ chiên rán có thật sự đẩy mẹ bầu vào nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ hay không?

Câu trả lời được khoa học xác nhận là có, đặc biệt khi các món ăn này được chế biến sẵn bên ngoài và dùng nhiều trước hoặc trong thai kỳ [1]. Đồ chiên ngập dầu không chỉ kích hoạt phản ứng viêm và gia tăng tích tụ mỡ mà còn tác động xấu đến khả năng đáp ứng insulin của tế bào [1, 4]. Việc hiểu rõ tác động này giúp thai phụ chủ động điều chỉnh chế độ ăn để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ lẫn con [1].

Nguy cơ thực sự đằng sau những món giòn rụm

Quá trình chiên ngập dầu làm biến đổi nghiêm trọng cả thực phẩm lẫn môi trường dầu dùng để chế biến [1]. Việc chiên rán ở nhiệt độ cao làm giảm hàm lượng nước tự nhiên, đồng thời khiến thực phẩm hút một lượng lớn chất béo, đẩy mật độ năng lượng của món ăn lên rất cao [1, 7].

Không những thế, quá trình oxy hóa sinh ra chất béo chuyển hóa (trans-fat) cùng các hợp chất oxy hóa có hại khác [4, 5, 7]. Khi đi vào cơ thể, các chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa này làm giảm độ nhạy insulin, khiến tuyến tụy phải làm việc quá tải để điều hòa đường huyết [2]. Trong thai kỳ, cơ thể người mẹ vốn dĩ đã có sự gia tăng kháng insulin tự nhiên do các hormone bánh nhau tiết ra, nên việc nạp thêm thức ăn chiên rán dễ làm bùng phát bệnh đái tháo đường thai kỳ [2].

Ngoài ra, đồ ăn chiên xào ngoài hàng quán thường sử dụng dầu đã qua đun nóng nhiều lần, chứa nhiều sản phẩm oxy hóa cholesterol và các phân tử gây viêm nội mô [7, 8]. Những hợp chất này làm tổn hại chức năng tế bào và cản trở việc vận chuyển glucose vào mô cơ [3].

Các nghiên cứu quy mô lớn chỉ ra điều gì?

Mối liên hệ giữa việc ăn đồ chiên rán và nguy cơ tiểu đường thai kỳ đã được chứng minh qua các nghiên cứu dịch tễ học theo dõi chặt chẽ [1]. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu Nurses' Health Study II công bố năm 2015 đã theo dõi 21.079 thai kỳ đơn thai từ 15.027 phụ nữ trong 10 năm [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận 847 trường hợp mới mắc đái tháo đường thai kỳ (GDM) [1].

Sau khi điều chỉnh các yếu tố như tuổi tác, số lần sinh con, chế độ ăn uống và các yếu tố phi dinh dưỡng, nguy cơ tương đối (RR) mắc GDM ở nhóm ăn đồ chiên 1-3 lần/tuần là 1,13; ở nhóm ăn 4-6 lần/tuần là 1,31; và lên đến 2,18 ở nhóm ăn từ 7 lần/tuần trở lên so với nhóm ăn dưới 1 lần/tuần [1]. Xu hướng này có ý nghĩa thống kê rất rõ rệt [1]. Ngay cả khi tiếp tục hiệu chỉnh thêm chỉ số khối cơ thể (BMI), mối liên quan vẫn tồn tại với mức ý nghĩa cao [1].

Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra nguy cơ gia tăng rõ rệt khi thai phụ tiêu thụ đồ chiên rán bên ngoài hàng quán, trong khi đồ chiên chế biến tại nhà lại không cho thấy mối liên hệ đáng kể này [1]. Điều này cho thấy chất lượng dầu ăn và cách chiên đi chiên lại tại các quán ăn ngoài đóng vai trò rất tiêu cực [1, 8].

Một nghiên cứu khác vào năm 2018 tiến hành trên các bà mẹ có độ tuổi trung bình 33 tuổi, tuổi thai trung bình khi sinh là 39 tuần, với 169 ca mắc GDM mới (chiếm 4,96%) [4]. Khi phân tích tổng thể các món chiên gồm cá chiên, gà rán, khoai tây chiên, bánh rán và bim bim vặt, tỷ lệ RR lần lượt là 1,0 cho nhóm ăn dưới 1 lần/tuần; 0,92 cho nhóm ăn 1-3 lần/tuần và 1,26 cho nhóm ăn trên 3 lần/tuần [4]. Tuy tổng thể chưa đạt ý nghĩa thống kê, nhưng khi tách riêng từng món, thai phụ tiêu thụ trên một khẩu phần cá chiên mỗi tháng có nguy cơ mắc GDM cao hơn 1,73 lần so với người không ăn [4].

Mối liên hệ với đồ ăn nhanh và mô hình ăn uống

Nghiên cứu công bố năm 2017 tại Tehran (Iran) cũng ghi nhận kết quả tương đồng về ảnh hưởng tiêu cực của đồ ăn nhanh tới nguy cơ tiểu đường thai kỳ [2]. Dữ liệu từ dự án SUN cho thấy việc ăn nhiều đồ ăn nhanh trước mang thai như bánh mì kẹp thịt (hamburgers), xúc xích và pizza làm tăng nguy cơ GDM với tỷ số chênh OR là 1,86 [2].

Một nghiên cứu khác cũng phát hiện những phụ nữ theo mô hình ăn uống kiểu phương Tây với mức tiêu thụ cao thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ngũ cốc tinh chế, đồ ngọt, khoai tây chiên và pizza có nguy cơ mắc GDM tăng cao với OR là 1,63 [2]. Ngược lại, mô hình ăn uống thận trọng, giàu hải sản, trứng, rau củ, trái cây và hạn chế nước ngọt, khoai tây chiên giúp giảm rõ rệt nguy cơ đái tháo đường thai kỳ [2].

Cũng cần lưu ý rằng thói quen dùng nước ngọt có ga kết hợp khi ăn đồ chiên rán càng đẩy nguy cơ lên cao [2]. Tiêu thụ cola có đường từ 5 lần/tuần trở lên trước thai kỳ liên quan đến việc tăng 22% nguy cơ GDM so với người uống dưới 1 lần/tháng [2].

Các phân tích tổng hợp trên đối tượng người trưởng thành nói chung cho thấy ăn đồ chiên rán làm tăng 16% nguy cơ thừa cân/béo phì và tăng 20% nguy cơ tăng huyết áp [5]. Dữ liệu từ nghiên cứu Nurses' Health Study và Health Professionals Follow-Up Study cũng chỉ ra tiêu thụ đồ chiên từ 7 lần/tuần trở lên làm tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 tới 1,55 lần [5, 6]. Những rối loạn chuyển hóa toàn thân này là nền tảng trực tiếp dẫn tới biến chứng trong thai kỳ [6].

Mặt hạn chế của bằng chứng khoa học

Dù các bằng chứng tiến cứu chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa đồ chiên và bệnh tiểu đường thai kỳ, người đọc cần nhìn nhận công bằng về một số giới hạn [1, 2]. Thứ nhất, dữ liệu tiêu thụ thực phẩm trong hầu hết các nghiên cứu được thu thập qua bảng câu hỏi tự điền, do đó có thể xuất hiện sai số nhớ lại hoặc xu hướng khai giảm những món ăn vốn bị coi là không lành mạnh [1, 8].

Thứ hai, đặc điểm lối sống của những người ăn nhiều đồ chiên rán thường đi kèm với các yếu tố nguy cơ khác [4]. Trong nghiên cứu năm 2018, nhóm ăn nhiều đồ chiên thường có độ tuổi trẻ hơn, ít vận động thể lực khi mang thai hơn, ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến, nhiều chất béo bão hòa và đồ uống có đường, đồng thời ăn ít rau quả tươi và ít đạm hơn [4]. Mặc dù các mô hình dịch tễ đã cố gắng hiệu chỉnh, những yếu tố gây nhiễu này vẫn có thể ảnh hưởng phần nào đến kết quả [1, 2].

Cuối cùng, không phải mọi nghiên cứu đều tìm thấy mối liên quan tiêu cực [2, 4]. Một nghiên cứu cắt ngang không ghi nhận mối liên hệ giữa các điểm bán thức ăn nhanh ở khu vực lân cận với tỷ lệ đái tháo đường thai kỳ [2]. Một nghiên cứu đoàn hệ khác cũng cho thấy chất lượng bữa ăn trong 3 tháng đầu thai kỳ không làm thay đổi nguy cơ phát triển rối loạn dung nạp glucose hay GDM, có thể do thời gian theo dõi ngắn ngủi của thai kỳ chưa đủ để chế độ ăn tác động rõ rệt [2].

Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu

Một hiểu lầm rất phổ biến là mẹ bầu cho rằng các món chiên từ hải sản hay thịt nạc như cá chiên giòn hay gà rán đều tốt vì cung cấp nhiều đạm cho thai nhi [2, 7]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2018 đã chứng minh cá chiên giòn làm tăng 1,73 lần nguy cơ đái tháo đường thai kỳ so với người không ăn [4]. Quá trình chiên giòn đã làm mất đi lợi ích của đạm lành mạnh và biến món ăn thành nguồn nạp chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa [2, 4].

Nhiều người cũng tin rằng đồ ăn nhanh mua ở nhà hàng uy tín sẽ an toàn hơn tự nấu [1]. Thực tế hoàn toàn ngược lại: nghiên cứu trên 21.079 thai kỳ chứng minh nguy cơ tiểu đường thai kỳ chỉ xuất hiện rõ rệt khi tiêu thụ đồ chiên rán bên ngoài hàng quán, không ghi nhận ở đồ chiên tại nhà [1]. Dầu chiên công nghiệp được dùng lại ở nhiệt độ cao nhiều lần sinh ra lượng lớn sản phẩm oxy hóa độc hại [1, 8].

Quan niệm "ăn cho hai người" để con tăng cân nhanh cũng khiến thai phụ vô tư ăn vặt các món như khoai tây chiên, bim bim hay bánh rán [4]. Những món này không cung cấp đủ vi chất mà chỉ làm tăng đường huyết đột ngột và thúc đẩy tình trạng kháng insulin [2, 4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và đang mang thai đều nên hạn chế thức ăn chiên xào nhiều dầu mỡ [1]. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần kiểm soát chế độ ăn khắt khe hơn:

  • Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hoặc bị thừa cân, béo phì trước khi thụ thai [1, 2].
  • Người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường type 2 hoặc bản thân từng bị rối loạn đường huyết, tiểu đường ở lần mang thai trước [5, 6].
  • Thai phụ ít vận động thể lực, có lối sống tĩnh tại [4].
  • Phụ nữ mang thai lớn tuổi hoặc người đang có các dấu hiệu huyết áp cao thai kỳ [2, 5].

Những mẹ bầu thuộc nhóm nguy cơ cao cần được theo dõi đường huyết định kỳ theo chỉ định của bác sĩ sản khoa và nhờ chuyên gia dinh dưỡng tư vấn thực đơn an toàn.

Hướng dẫn thay đổi thói quen ăn uống lành mạnh

Để bảo vệ sức khỏe cho mẹ và thai nhi mà vẫn thưởng thức được các bữa ăn ngon miệng, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

  • Giảm tần suất: Hạn chế ăn đồ chiên rán xuống dưới 1 lần mỗi tuần [1]. Tránh thói quen ăn đồ chiên thường xuyên từ 4-7 lần/tuần trở lên [1].
  • Hạn chế ăn ngoài: Ưu tiên tự chuẩn bị bữa ăn tại nhà, tránh mua các món ăn nhanh chiên ngập dầu như khoai tây chiên, pizza rán, gà rán hay đồ ăn vặt đóng gói sẵn [1, 4].
  • Đổi phương pháp chế biến: Thay vì chiên ngập trong mỡ, mẹ bầu nên ưu tiên các phương pháp nấu nướng như luộc, hấp, hầm hoặc nướng nhẹ [7]. Nếu muốn ăn đồ giòn, có thể dùng nồi chiên không dầu với một lượng dầu quét rất mỏng.
  • Lựa chọn loại dầu an toàn: Nếu cần chiên xào tại nhà, hãy sử dụng dầu ô liu hoặc dầu hướng dương mới và tuyệt đối không tái sử dụng dầu đã qua đun nấu [3].
  • Cân bằng khẩu phần: Tăng cường ăn nhiều rau xanh, quả chín mọng và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ hòa tan [2, 4]. Chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu, hỗ trợ kiểm soát đường huyết hiệu quả [2].
  • Loại bỏ đồ uống ngọt: Không kết hợp đồ chiên với nước ngọt có ga hay trà sữa có đường [2, 4]. Hãy thay thế hoàn toàn bằng nước lọc ấm hoặc nước khoáng tự nhiên [2].

Chế độ dinh dưỡng trong thai kỳ đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển của thai nhi và sự an toàn của người mẹ. Việc hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu mỡ là bước đi thiết thực giúp ngăn ngừa nguy cơ tiểu đường thai kỳ [1]. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống điều độ và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bất kỳ băn khoăn nào về sức khỏe đường huyết.