Mất ngủ là tình trạng xảy ra phổ biến ở phụ nữ mang thai do thay đổi nội tiết tố, đau lưng, tiểu đêm và căng thẳng tâm lý. Nhiều gia đình thường truyền tai nhau nấu canh rau lạc tiên hoặc hãm trà cây này uống để dễ ngủ, an tâm vì nghĩ thảo mộc tự nhiên luôn lành tính.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn thai kỳ là thai phụ không nên tự ý dùng lạc tiên dưới bất kỳ hình thức nào. Lạc tiên chứa các hoạt chất có nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung, đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai nhi.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen dùng thảo dược truyền miệng
Trong dân gian, lạc tiên (thuộc chi Passiflora) được sử dụng như một vị thuốc an thần nhẹ, giúp trấn kinh và cải thiện giấc ngủ. Người dân thường hái ngọn non luộc ăn, nấu canh tôm thịt hoặc phơi khô nấu nước uống hằng ngày.
Thực tế, tâm lý chuộng thảo dược thiên nhiên của sản phụ diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới. Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại một bệnh viện đào tạo tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia cho thấy có 17,9% phụ nữ nhập viện do sẩy thai hoặc đình chỉ thai nghén từng dùng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thai kỳ [1].
Nghiên cứu này ghi nhận phần lớn nguồn thảo dược được mua ở chợ chiếm 76,5% và 68,3% được thu hái qua các thành viên trong gia đình [1]. Đáng chú ý, có đến 75,2% phụ nữ dùng cây thuốc theo lời khuyên của người thân trong nhà [1]. Việc tin tưởng kinh nghiệm truyền miệng mà thiếu kiểm chứng khoa học khiến nhiều thai phụ tiếp cận các loại cây có nguy cơ gây co bóp tử cung mà không hề hay biết [1].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong lạc tiên lên tử cung
Lạc tiên, đặc biệt là loài Passiflora incarnata, chứa nhiều hợp chất tự nhiên bao gồm các flavonoid và alkaloid nhóm indole (như harman, harmine, harmaline). Các chất này có tác dụng lên hệ thần kinh trung ương, hỗ trợ làm dịu căng thẳng và tạo cảm giác buồn ngủ.
Mặt trái của các alkaloid này là khả năng gây kích thích co bóp cơ trơn. Tử cung của phụ nữ mang thai là một khối cơ trơn đặc biệt nhạy cảm với các thụ thể hóa học và sự biến đổi dòng ion.
Khi các hoạt chất kích thích đi vào tuần hoàn của người mẹ, chúng có thể kích hoạt các cơn co cơ tử cung ngoài ý muốn. Trong giai đoạn đầu thai kỳ, co thắt tử cung làm tăng nguy cơ bong túi thai dẫn đến sẩy thai tự nhiên. Ở các tháng cuối, các cơn co thắt bất thường có thể kích hoạt chuyển dạ sớm, gây vỡ ối non hoặc sinh non.
Bằng chứng khoa học: Lạc tiên và các biến cố thai kỳ
Nhiều người lầm tưởng rằng chiết xuất thảo mộc không gây dị tật thì hoàn toàn an toàn cho thai phụ. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng trên người lại chỉ ra những cảnh báo nghiêm trọng.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã theo dõi kết quả thai kỳ ở những bệnh nhân tâm thần có sử dụng Passiflora incarnata [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù chiết xuất Passiflora incarnata không gây quái thai trong các thử nghiệm thực nghiệm trước đó, dữ liệu trên thai phụ lại ghi nhận những rủi ro rõ rệt [2].
Nghiên cứu lâm sàng này báo cáo 5 trường hợp phụ nữ mang thai bị trầm cảm hoặc lo âu có sử dụng Passiflora incarnata trong thai kỳ [2]. Kết quả theo dõi ghi nhận:
- Có 1 trường hợp thai kỳ dẫn đến tử vong sơ sinh [2].
- Có 2 trường hợp thai kỳ bị vỡ ối non trước khi chuyển dạ [2].
- Có 2 trẻ sơ sinh mắc hội chứng hít phải phân su [2].
- Có 1 trẻ bị tăng áp động mạch phổi dai dẳng [2].
Mặc dù các trẻ còn sống khi được đánh giá lúc 6 tháng tuổi không ghi nhận dị tật bẩm sinh hay bất thường về tăng trưởng và phát triển, những biến cố sản khoa cấp tính nêu trên là hồi chuông cảnh báo lớn [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh phụ nữ mang thai đã tiếp xúc với Passiflora incarnata cần phải được giám sát y tế chặt chẽ [2].
Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận tai hại
Một ngộ nhận rất phổ biến là "cứ ăn như rau bình thường thì không sao, chỉ khi uống thuốc đặc trị mới độc". Cần hiểu rằng liều lượng hoạt chất trong rau tươi biến thiên rất lớn tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách nấu nướng. Thai phụ ăn một bát canh rau đặc có thể vô tình nạp lượng alkaloid tương đương một liều dược liệu.
Nghiên cứu năm 2021 về việc dùng thảo dược cũng chỉ ra rằng 89,7% phụ nữ sử dụng thảo dược qua đường uống và 60,1% dùng ở dạng nguyên liệu khô [1]. Đơn vị đo lường phổ biến nhất chỉ là ước chừng bằng cốc nước chiếm 51,7%, trong đó 47,5% dùng liều một cốc mỗi ngày và 32,9% dùng kéo dài liên tục bao nhiêu tháng tùy thích [1]. Việc dùng thảo dược không định lượng chuẩn xác và kéo dài khiến nồng độ hoạt chất tích lũy, vượt ngưỡng dung nạp an toàn của cơ thể mẹ và thai nhi.
Bằng chứng thực nghiệm khẳng định thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối trong thai kỳ [2]. Do đó, việc tùy tiện hái rau lạc tiên nấu canh chữa mất ngủ tiềm ẩn rủi ro vượt xa lợi ích an thần mang lại.
Những ai cần tuyệt đối tránh xa lạc tiên?
Mọi phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc đang nghi ngờ có thai đều nên tránh xa lạc tiên. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tiếp xúc:
Thứ nhất, phụ nữ có tiền sử sẩy thai liên tiếp, sinh non hoặc hở eo cổ tử cung. Tử cung của nhóm thai phụ này vốn nhạy cảm với các cơn co thắt, bất kỳ kích thích cơ học hay hóa học nào từ alkaloid đều có thể kích hoạt chuyển dạ sớm.
Thứ hai, thai phụ có nhau bám thấp, nhau tiền đạo hoặc có hiện tượng động thai, ra máu âm đạo bất thường. Kích thích co bóp tử cung có thể gây bóc tách bánh nhau, xuất huyết ồ ạt nguy hiểm tính mạng mẹ và con.
Thứ ba, phụ nữ mang đa thai. Áp lực buồng tử cung ở người mang song thai hoặc đa thai vốn đã rất cao, việc xuất hiện cơn gò sớm làm tăng nguy cơ vỡ ối và sinh cực non.
Thứ tư, phụ nữ đang dùng các thuốc an thần, chống trầm cảm hoặc thuốc tim mạch. Lạc tiên có thể tương tác với các loại thuốc này, gây ức chế thần kinh quá mức hoặc hạ huyết áp đột ngột.
Giải pháp an toàn cải thiện mất ngủ cho bà bầu
Thay vì tìm đến các loại thảo dược có tính kích thích tử cung như lạc tiên, thai phụ cần áp dụng các biện pháp vệ sinh giấc ngủ khoa học và lành tính:
Điều chỉnh tư thế ngủ: Nằm nghiêng về bên trái giúp tăng cường lưu lượng máu đến tử cung và thai nhi, giảm áp lực lên tĩnh mạch chủ dưới. Sử dụng thêm gối ôm chuyên dụng cho bà bầu để đỡ vùng bụng và lưng.
Dinh dưỡng lành mạnh: Tránh ăn quá no, hạn chế đồ cay nóng hoặc thức ăn nhiều dầu mỡ sát giờ ngủ để tránh trào ngược dạ dày. Không sử dụng trà đặc, cà phê hoặc đồ uống có chứa caffein vào buổi chiều và tối.
Bổ sung thực phẩm lành tính: Có thể dùng canh hạt sen, nước ấm hoặc một ly sữa ấm trước khi đi ngủ khoảng 30 phút để giúp cơ thể thư giãn tự nhiên.
Thói quen sinh hoạt: Tắm nước ấm trước khi ngủ, ngâm chân với nước ấm nhẹ nhàng, giữ phòng ngủ thoáng mát, tối và yên tĩnh. Tập các bài tập thở chậm, yoga cho bà bầu hoặc nghe nhạc nhẹ để giảm bớt lo âu.
Lời khuyên cho thai phụ
Mất ngủ khi mang thai tuy khó chịu nhưng là hiện tượng sinh lý thường gặp do cơ thể phải thích nghi với sự phát triển của thai nhi. Việc tự ý hái ngọn lạc tiên nấu canh hoặc dùng trà thảo dược không rõ độ an toàn tiềm ẩn nhiều hiểm họa sản khoa khôn lường.
Thai phụ cần lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa nếu tình trạng mất ngủ kéo dài gây kiệt quệ sức khỏe. Mọi loại thảo dược hay thuốc hỗ trợ trước khi đưa vào cơ thể mẹ bầu đều phải được sự đồng ý của chuyên gia y tế.
