Mùa hè nắng nóng, nhiều gia đình Việt giữ thói quen hãm ấm trà xanh pha đá cho cả nhà cùng uống giải nhiệt. Không ít bậc phụ huynh cho trẻ nhỏ uống chung hoặc mua các loại trà đóng chai vì nghĩ trà có nguồn gốc tự nhiên nên lành tính. Tuy nhiên, việc trẻ em uống trà xanh có thực sự an toàn cho hệ thần kinh đang phát triển hay không vẫn là thắc mắc lớn.
Câu trả lời ngắn gọn là: Trẻ em uống trà xanh thông thường tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ thần kinh và sự phát triển thể chất, chủ yếu do sự hiện diện của caffeine và các hoạt chất sinh học liều cao [1]. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cần đặc biệt hạn chế thức uống chứa nhóm chất kích thích xanthine như trà xanh [2]. Tuy nhiên, chiết xuất polyphenol trà xanh đã tách bỏ caffeine ở liều kiểm soát lại bước đầu cho thấy tính an toàn trên trẻ lớn và không làm rối loạn khoáng chất trong máu [3].
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh và khoáng chất
Thành phần đáng ngại nhất trong lá trà xanh đối với trẻ nhỏ là caffeine, một chất thuộc nhóm methylxanthine có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương [2]. Caffeine là hoạt chất tác động tâm thần được sử dụng rộng rãi nhất thế giới để đánh thức não bộ [4]. Cơ chế chính của caffeine là đối kháng (chặn) các thụ thể adenosine A1 và A2 trong não; khi dùng ở mức liều tăng cao, chất này còn ức chế enzym phosphodiesterase [5]. Ngoài kích thích thần kinh trung ương, caffeine còn kích thích cơ tim, gây lợi tiểu và làm giãn cơ trơn [5].
Ở trẻ em, việc tăng tiếp xúc caffeine hàng ngày dễ dẫn đến các thay đổi hành vi thoáng qua như tăng sự kích thích, cáu kỉnh, bồn chồn hoặc lo âu [5]. Đáng lưu ý, caffeine không phải yếu tố duy nhất gây độc trong trà xanh [1]. Trà chứa nhiều flavonoid mang lại lợi ích chống oxy hóa, chống viêm, nhưng khi tiêu thụ vượt ngưỡng giới hạn, chính flavonoid lại gây hại [1]. Độc tính của flavonoid liều cao đến từ việc hình thành các gốc oxy phản ứng (ROS), gây tổn thương trực tiếp đến chuỗi DNA, màng lipid và các phân tử sinh học của tế bào [1].
Người tiêu dùng khi uống trà xanh đã loại bỏ caffeine đôi khi vẫn gặp các tác dụng phụ lên hệ thần kinh trung ương, dạ dày và ruột như lú lẫn, buồn nôn, đau đầu và đau cơ [1]. Về mối lo ngại trà xanh cản trở hấp thu khoáng chất ở tuổi đang lớn, dữ liệu lâm sàng hiện tại cho thấy nếu dùng dạng polyphenol trà xanh đã tách bỏ caffeine, nồng độ khoáng chất trong huyết thanh của trẻ không bị ảnh hưởng tiêu cực [3].
Bằng chứng từ các mô hình thực nghiệm và ca bệnh sơ sinh
Các nghiên cứu trên mô hình động vật và báo cáo y khoa đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về độc tính của trà xanh lên sự phát triển thần kinh giai đoạn sớm. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã so sánh tác động của 5 loại dung dịch trà (trà xanh, trà ô long vị thanh, trà ô long vị đậm, trà đen và trà phổ nhĩ) trên mô hình phôi cá ngựa vằn tính từ giai đoạn một tế bào [6]. Kết quả chỉ ra cả 5 loại trà đều làm giảm chiều dài cơ thể, giảm kích thước đầu và mắt của phôi, làm biến đổi cấu trúc tim và giảm nhịp tim [6]. Trong đó, trà xanh gây hậu quả nghiêm trọng nhất lên hình thái học [6]. Chỉ riêng trà xanh làm rối loạn sự di chuyển tế bào, quá trình bao phủ phôi và sự phát triển của hệ thần kinh [6]. Trà xanh còn ức chế hình thành động mạch chủ lưng, động mạch phân đoạn, làm giảm vận tốc và tổng quãng đường di chuyển của ấu trùng cá [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 đánh giá việc phơi nhiễm chiết xuất trà xanh trước khi sinh lên hệ thần kinh trung ương đang phát triển của bào thai chuột trong giai đoạn hình thành cơ quan [1]. Khi dùng ở liều cao là 600 mg/kg và 1000 mg/kg, chiết xuất trà xanh gây tổn thương rõ rệt về mặt mô học, hóa mô miễn dịch và siêu cấu trúc tại vỏ đại não, tiểu não và tủy sống của thai chuột [1]. Dù độc tính thường xuất hiện ở liều cao, một số tác dụng phụ có hại vẫn được ghi nhận ở các mức liều thấp hơn [1].
Trên thực tế lâm sàng ở người, một báo cáo năm 1977 đã ghi nhận trường hợp ngộ độc trà ở một trẻ sơ sinh 7 tuần tuổi [2]. Sau khi uống trà đặc, bệnh nhi nhập viện trong tình trạng gồng cứng tư thế (tonic posturing) và kích thích thần kinh dữ dội [2]. Phân tích mẫu trà cho thấy sự hiện diện của caffeine, và các nhà khoa học đã dùng máy tính mô phỏng nồng độ chất này trong máu trẻ suốt 30 giờ để đối chiếu với biểu hiện lâm sàng [2]. Sự hiện diện của các chất xanthine như caffeine trong trà liên quan trực tiếp đến chứng co giật và kích thích thần kinh ở trẻ 7 tuần tuổi này [1].
Nghiên cứu lâm sàng trên trẻ em và người trưởng thành
Trái ngược với rủi ro từ trà nguyên bản chứa caffeine, việc tách bỏ caffeine mở ra góc nhìn khác. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng song song công bố năm 2024 đã đánh giá tính an toàn của polyphenol trà xanh tách caffeine (DGTP) trên 62 bé gái béo phì từ 6 đến 10 tuổi [3]. Các bé được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm dùng 400 mg DGTP/ngày (31 bé) và nhóm dùng giả dược đồng liều (31 bé) trong suốt 12 tuần [3]. Nhóm nghiên cứu đo lường các chỉ số nhân trắc học, chức năng gan, thận, nồng độ khoáng chất trong huyết thanh và công thức máu ở thời điểm đầu và cuối thử nghiệm [3].
Kết quả sau 12 tuần cho thấy nồng độ axit uric ở nhóm dùng DGTP giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (-48,0 ± 83,2 so với -0,01 ± 69,1 µmol/L), nhưng vẫn nằm trong giới hạn bình thường [3]. Tất cả các chỉ số sinh hóa khác, bao gồm cả nồng độ khoáng chất trong huyết thanh, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [3]. Suốt 12 tuần, không có bất kỳ tác dụng phụ bất thường nào được ghi nhận ở cả hai nhóm trẻ [3].
Ở người trưởng thành từ 20 đến 90 tuổi, một nghiên cứu năm 2021 cũng ghi nhận lợi ích khi giảm hàm lượng caffeine và EGCG trong trà xanh [7]. Khi ngâm trà xanh ít caffeine bằng nước ở nhiệt độ phòng, hoạt tính enzym alpha-amylase trong nước bọt (dấu ấn sinh học đo mức độ căng thẳng của hệ thần kinh giao cảm) vào buổi sáng thấp hơn hẳn so với nhóm uống trà xanh tiêu chuẩn hoặc trà lúa mạch ở mọi lứa tuổi [7]. Việc giảm caffeine và EGCG giúp phát huy tác dụng giảm căng thẳng của hoạt chất theanine và cải thiện chất lượng giấc ngủ cho người trung niên, cao tuổi [7].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Bằng chứng hiện tại cho thấy việc loại bỏ hoặc giảm thiểu caffeine trong trà xanh giúp giảm kích thích giao cảm [7] và an toàn về mặt sinh hóa, khoáng chất máu ở trẻ em 6-10 tuổi khi dùng liều 400 mg polyphenol/ngày [3]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu năm 2024 là thời gian theo dõi mới dừng ở mức 12 tuần, cỡ mẫu nhỏ (62 bé) và chỉ thực hiện trên đối tượng bé gái bị béo phì [3]. Do đó, chưa thể suy rộng kết quả này cho việc uống nước trà xanh thông thường hàng ngày ở mọi trẻ em khỏe mạnh.
Hiểu lầm phổ biến nhất của phụ huynh là đánh đồng sản phẩm chứa caffeine với đồ uống giải khát thông thường. Một báo cáo tổng quan năm 2010 chỉ ra lượng trẻ em và thanh thiếu niên tiêu thụ caffeine đã tăng tới 70% trong vòng 30 năm, trở thành nhóm người dùng tăng nhanh nhất [4]. Nhiều đồ uống chứa caffeine thậm chí được tiếp thị trực tiếp cho trẻ nhỏ từ 4 tuổi [4]. Dù vậy, hiểu biết khoa học về tác động của caffeine lên hành vi và sinh lý trẻ em vẫn còn rất thiếu hụt [4]. Việc tiêu thụ caffeine ở lứa tuổi này có thể gây dung nạp, lệ thuộc và làm tăng tính nhạy cảm chéo với đặc tính gây thưởng của các chất khác [4].
Một hiểu lầm khác là nhiều phụ nữ mang thai tin rằng uống nhiều trà trong thai kỳ là lựa chọn tốt cho sức khỏe [1]. Thực tế, khuyến cáo từ nhân viên y tế về việc dùng trà khi mang thai vẫn còn mâu thuẫn, trong khi caffeine trong trà đã được ghi nhận có liên quan đến các kết cục thai kỳ bất lợi và chiết xuất trà xanh liều cao gây hại cho hệ thần kinh bào thai trên thực nghiệm [1].
Ai nên thận trọng?
Nhóm đầu tiên tuyệt đối cần thận trọng là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Các chuyên gia khuyến cáo phải hết sức dè dặt khi cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dùng đồ uống chứa nhóm xanthine như trà để tránh nguy cơ gồng cứng cơ, co giật và kích thích thần kinh [2].
Nhóm thứ hai là trẻ em ở độ tuổi mẫu giáo và tiểu học vốn không có thói quen dùng trà hay cà phê [5]. Việc đột ngột dùng các thức uống chứa caffeine sẽ làm tăng phơi nhiễm caffeine hàng ngày, dễ gây kích động, cáu gắt, bồn chồn và lo âu thoáng qua [5]. Ở người, các tác dụng phụ dược lý của caffeine có thể xuất hiện ở mức liều từ 50 đến 250 mg mỗi ngày, trong khi ngưỡng an toàn 300 mg/ngày chỉ áp dụng cho người trưởng thành khỏe mạnh [5].
Nhóm thứ ba là phụ nữ đang mang thai [1]. Việc lạm dụng trà xanh hoặc chiết xuất trà xanh liều cao trong giai đoạn mang thai tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho sự phát triển vỏ não, tiểu não và tủy sống của thai nhi [1]. Phụ huynh có con nhỏ mắc các bệnh lý nền về thần kinh, tim mạch, tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi cho trẻ dùng bất kỳ chế phẩm nào từ trà xanh.
Áp dụng thực tế trong đời sống gia đình
Để bảo vệ hệ thần kinh đang phát triển của trẻ, nguyên tắc an toàn nhất là không dùng trà xanh pha truyền thống (vốn giàu caffeine và EGCG) làm thức uống giải khát hàng ngày cho trẻ nhỏ [6]. Thay vì trà xanh, cha mẹ nên ưu tiên nước lọc, sữa hoặc nước trái cây tươi để bù nước và khoáng chất tự nhiên cho con.
Nếu trẻ lớn hoặc người trong gia đình muốn thưởng thức hương vị trà xanh mà không lo mất ngủ hay căng thẳng thần kinh, có thể chọn loại trà xanh ít caffeine (low-caffeine green tea) và pha bằng nước ở nhiệt độ phòng thay vì nước sôi [7]. Cách pha ở nhiệt độ phòng giúp hạn chế chiết xuất caffeine và EGCG ra nước, từ đó làm dịu hệ thần kinh giao cảm và hỗ trợ giấc ngủ tốt hơn [7]. Với trẻ từ 6 đến 10 tuổi bị béo phì, nếu muốn bổ sung hoạt chất từ trà xanh, chỉ nên dùng dạng chiết xuất polyphenol đã tách bỏ hoàn toàn caffeine (DGTP) ở mức liều chuẩn hóa như 400 mg/ngày dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế [3].
Tóm lại, nước trà xanh thông thường không phải là thức uống an toàn cho hệ thần kinh non nớt của trẻ nhỏ do chứa caffeine và nguy cơ gây độc tế bào khi dùng liều cao [1]. Dù các chế phẩm trà xanh đã tách caffeine bước đầu chứng minh được tính an toàn và không làm hao hụt khoáng chất máu ở trẻ 6-10 tuổi [3], cha mẹ vẫn cần hạn chế tối đa việc cho trẻ tiếp xúc sớm với đồ uống chứa caffeine [4]. Hãy giữ thói quen uống nước lọc lành mạnh và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi bổ sung bất kỳ chiết xuất thảo dược nào cho trẻ.