Bột quế là gia vị quen thuộc tạo nên hương vị đặc trưng trong nhiều món bánh nướng, cà phê, trà thảo mộc hay các món hầm truyền thống. Khi bước vào thai kỳ, nhiều mẹ bầu thường thèm ăn vặt hoặc tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để bồi bổ và cải thiện tiêu hóa. Liệu việc vô tình hay cố ý sử dụng những món ăn chứa hàm lượng lớn bột quế có gây nguy hiểm cho sự an toàn của thai nhi?
Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu tuyệt đối không nên dùng các món ăn, đồ uống hoặc thực phẩm chức năng chứa nhiều bột quế. Mặc dù một lượng nhỏ quế dùng để nêm nếm thức ăn hàng ngày có thể không gây nguy hại cấp tính, nhưng việc nạp nồng độ cao quế vào cơ thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ nghiêm trọng, bao gồm tác động khó lường lên tử cung và nguy cơ dị tật thai nhi [1], [2].
Cơ chế tác động lên cơ trơn tử cung
Cây quế thuộc họ Lauraceae, từ lâu đã được biết đến trong y học cổ truyền như một loại dược liệu có tính ấm và chứa nhiều tinh dầu hoạt tính [3]. Trong tinh dầu vỏ quế, thành phần hoạt chất chính chiếm tỷ lệ vượt trội là cinnamaldehyde (khoảng 55% đến 57%) cùng với eugenol (chiếm từ 5% đến 18%) [3]. Các hợp chất này mang lại tác dụng kháng viêm và chống co thắt cơ học trong một số tình trạng bệnh lý phụ khoa như đau bụng kinh nguyên phát [3].
Dù vậy, khi đi vào cơ thể người mẹ mang thai, các hoạt chất sinh học mạnh mẽ này có thể tạo ra những thay đổi sinh hóa phức tạp [2]. Trong y học dân gian ở nhiều khu vực, quế từng được ghi nhận mang đặc tính gây sảy thai (abortifacient) và kích thích co bóp chuyển dạ (oxytocic) [2]. Khi phụ nữ mang thai sử dụng các món ăn hay đồ uống đậm đặc bột quế, nồng độ cinnamaldehyde cùng các hợp chất đi kèm tăng cao đột ngột, có thể can thiệp trực tiếp vào hoạt động co giãn tự nhiên của cơ trơn tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai [1], [2].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?
Các nghiên cứu dịch tễ học và dược lý học hiện đại đã ghi nhận nhiều dữ liệu cảnh báo về độ an toàn của quế trong thời gian mang thai:
Nghiên cứu cắt ngang tại Ethiopia công bố năm 2021 được thực hiện trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản của một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối [1]. Trong số này, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ theo chỉ định hoặc bị sảy thai [1]. Kết quả khảo sát cho thấy có 19 phụ nữ (chiếm 17,9%) trong nhóm sảy thai/chấm dứt thai kỳ từng dùng từ một đến ba loại thảo mộc khác nhau trong thai kỳ [1]. Đáng chú ý, quế (danh pháp khoa học Cinnamomum verum) nằm trong danh mục các cây thuốc tiềm ẩn nguy hại vì tiềm ẩn nguy cơ gây dị tật thai nhi và kích thích co bóp tử cung [1]. Khảo sát cũng chỉ ra rằng 76,5% thảo mộc được thai phụ mua tại chợ và 75,2% người sử dụng là do nghe theo lời khuyên của người thân trong gia đình [1].
Một nghiên cứu dịch tễ dược học khác tại Yemen công bố năm 2022 cũng chỉ ra rằng quế (Cinnamomum verum L.) là loại thảo mộc được tiêu thụ nhiều nhất, chủ yếu nhằm mục đích hỗ trợ chuyển dạ sinh con [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh việc sử dụng quế qua đường tiêu hóa là chống chỉ định trong thai kỳ do tiềm ẩn nguy cơ gây dị tật thai nhi, đồng thời các đặc tính kích thích sảy thai và tương tự oxytocin của thảo dược này đã từng được báo cáo [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hầu hết phụ nữ không thông báo việc dùng thảo dược cho nhân viên y tế vì bác sĩ không chủ động hỏi [2].
Trái ngược với các cảnh báo lâm sàng về nguy cơ kích thích co thắt hay sảy thai, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm năm 2016 trên các dải cơ trơn tử cung cô lập từ chuột không mang thai lại mang đến góc nhìn phân tử khác [4]. Khi đặt dải cơ tử cung trong buồng đo và kích thích co thắt bằng dung dịch KCl 60mM, oxytocin 5nM hoặc chất kích hoạt kênh canxi Bay K8644 1µM, chiết xuất quế ở các nồng độ 10 đến 20 mg/mL lại làm giảm đáng kể lực co bóp tử cung theo mức độ phụ thuộc nồng độ [4]. Cơ chế được xác định là do chiết xuất quế ức chế các kênh canxi loại L (L-type Ca2+ channels), hạn chế dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn, hoạt động như một chất giảm co thắt (tocolytic) [4].
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng
Những dữ liệu đối lập giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và báo cáo lâm sàng thực tế cho thấy bức tranh tác động của quế lên cơ thể người mẹ vô cùng phức tạp:
Ở góc độ nghiên cứu ống nghiệm, khả năng ức chế kênh canxi của quế có thể giúp giãn cơ, giảm đau bụng kinh hoặc gợi mở tiềm năng ngăn chặn các cơn co thắt sớm ngoài ý muốn [4]. Tinh dầu quế cũng chứa eugenol và cinnamaldehyde có tác dụng chống co thắt và chống viêm [3]. Tuy nhiên, kết quả giãn cơ trơn này mới chỉ được thử nghiệm trên mô tử cung tách rời của chuột không mang thai trong điều kiện ống nghiệm nghiêm ngặt [4].
Giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát trên người để chứng minh quế an toàn cho thai phụ [2]. Khi đưa vào cơ thể sống qua đường tiêu hóa, các thành phần của quế không chỉ tác động cục bộ lên một kênh ion đơn lẻ mà còn kích hoạt nhiều phản ứng toàn thân [2]. Ở liều lượng cao, tinh dầu quế còn gây kích ứng niêm mạc và dẫn tới hiện tượng tiểu ra máu trong các thử nghiệm độc tính [3]. Do đó, những ghi nhận lâm sàng về khả năng gây dị tật thai nhi và nguy cơ sảy thai tại Ethiopia và Yemen vẫn là cơ sở cảnh báo có trọng lượng nhất buộc các chuyên gia phải đưa quế vào diện chống chỉ định hoặc cần hết sức thận trọng [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bột quế
Hiểu lầm phổ biến nhất của các thai phụ là cho rằng quế là thảo mộc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối [1], [2]. Đa số phụ nữ sử dụng thảo mộc do người trong gia đình hoặc bạn bè giới thiệu mà không hề tham vấn ý kiến chuyên môn [1], [2]. Nhiều người tin rằng uống trà quế đậm đặc hoặc ăn bánh chứa nhiều quế vào cuối thai kỳ sẽ giúp làm mềm tử cung và "dễ đẻ" hơn [2].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng đã là gia vị nấu ăn thì dùng bao nhiêu cũng được. Thực tế, liều lượng dùng trong nêm nếm món ăn khác xa với việc tiêu thụ các món chứa nhiều bột quế đậm đặc, trà quế pha bằng đơn vị ly nước, hay các loại tinh dầu chiết xuất [1], [3]. Việc lạm dụng thảo mộc không rõ liều lượng có thể mang lại hậu quả khó lường cho thai kỳ [1], [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ trong ba tháng đầu thai kỳ là đối tượng cần tránh xa các món chứa nhiều bột quế nhất, do giai đoạn này các cơ quan của thai nhi đang hình thành, nguy cơ dị tật thai và sảy thai tự nhiên là rất nhạy cảm [1], [2].
Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai hoặc đang có dấu hiệu động thai tuyệt đối không nên dùng bột quế ở nồng độ cao [1]. Thai phụ có tiền sử co thắt tử cung bất thường hoặc được bác sĩ cảnh báo nguy cơ sinh non cũng cần loại bỏ ngay thói quen dùng quế đậm đặc. Những người có cơ địa dị ứng, viêm loét đường tiêu hóa hoặc gặp vấn đề về đường tiết niệu cũng cần kiêng cữ vì tinh dầu quế liều cao có thể gây kích ứng niêm mạc nghiêm trọng [3].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và bé, việc kiểm soát chế độ ăn uống cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Về liều lượng và chế biến: Mẹ bầu chỉ nên dùng quế như một loại gia vị nếm thoang thoảng trong các món nấu chín (như một mẩu quế nhỏ ninh trong nồi nước dùng phở hoặc rắc một nhúm bột quế cực nhỏ dưới dạng gia vị bề mặt). Tránh xa các món bánh ngọt chứa hàm lượng bột quế dày đặc (như bánh cuộn quế cinnamon roll cỡ lớn, bánh mì nướng ngập bột quế).
Đồ uống và chiết xuất: Tuyệt đối không uống các loại trà quế nguyên chất, nước quế đun cô đặc đo bằng ly nước [1], và không tự ý sử dụng các viên bổ sung chiết xuất quế hay tinh dầu quế đường uống [3]. Không sử dụng quế với mục đích kích thích chuyển dạ tại nhà theo lời truyền miệng [2].
Chủ động tương tác với nhân viên y tế: Nếu mẹ bầu lỡ ăn một lượng nhỏ món ăn có chút bột quế thì không nên quá hoảng loạn. Tuy nhiên, trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc dân gian nào từ quế, hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ sản khoa [2].
Thai kỳ là giai đoạn nhạy cảm đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trong từng bữa ăn và thức uống. Mặc dù bột quế là gia vị tạo hương thơm quyến rũ, nhưng việc tiêu thụ các món chứa nhiều bột quế đậm đặc tiềm ẩn những rủi ro khó lường cho sức khỏe sinh sản [1], [2]. Hãy giữ chế độ ăn cân bằng, đa dạng và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ sản khoa để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và bé yêu.