Một tách trà quế ấm nóng hay lát bánh nướng thơm mùi quế là sở thích của nhiều phụ nữ trong những ngày thời tiết se lạnh hoặc khi ốm nghén. Tuy nhiên, bước vào thai kỳ, nhiều thai phụ bắt đầu lo lắng và truyền tai nhau rằng ăn hoặc uống nhiều quế có thể gây nóng trong, kích thích co bóp tử cung dẫn đến dọa sảy thai.
Trả lời thẳng vấn đề này: Phụ nữ mang thai không nên uống trà quế đậm đặc hoặc ăn các món chứa lượng lớn quế dưới dạng dược liệu, tinh dầu. Dữ liệu y văn xếp quế vào nhóm thảo dược tiềm ẩn nguy cơ gây dị tật thai nhi và co bóp tử cung khi dùng như cây thuốc trong thai kỳ, dù một số thí nghiệm trên mô động vật lại cho thấy chiết xuất quế có thể làm giãn cơ tử cung [1][2].
Quế tác động lên cơ trơn tử cung như thế nào?
Quế thuộc họ Lauraceae, là gia vị và thảo dược lâu đời được sử dụng rộng rãi hàng nghìn năm qua để tạo hương vị cho món ăn, đồ uống [3]. Trong tinh dầu vỏ quế, hai thành phần hóa học chính đóng vai trò quyết định dược tính là hoạt chất cinnamaldehyde (chiếm tỷ lệ 55-57%) và eugenol (chiếm tỷ lệ 5-18%) [3].
Trong cơ thể phụ nữ, các cơn co thắt cơ trơn tử cung và đường tiêu hóa chịu sự chi phối lớn từ hoạt chất sinh học prostaglandin (đặc biệt là PGF2alpha tiết ra từ nội mạc tử cung) cùng sự di chuyển của dòng ion canxi qua màng tế bào [2][3]. Hoạt chất cinnamaldehyde trong quế được ghi nhận có đặc tính chống co thắt [3]. Trong khi đó, chiết xuất quế có khả năng ức chế kênh canxi loại L (L-type Ca2+), từ đó hạn chế dòng canxi đi vào tế bào cơ và làm giảm lực co bóp của cơ trơn [2].
Tuy nhiên, tác động sinh học của tinh dầu và thảo dược luôn có hai mặt phụ thuộc vào liều lượng. Các thử nghiệm độc học thực hiện với liều cao chỉ ra rằng tinh dầu chiết xuất từ cây quế có khả năng gây kích thích mạnh lên hệ thống niêm mạc và dẫn đến tình trạng tiểu ra máu [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về quế và tử cung?
Các dữ liệu khoa học hiện có tiếp cận tác động của quế dưới hai góc độ khác nhau: khảo sát dịch tễ học trên phụ nữ mang thai ngoài đời thực và thí nghiệm dược lý trên mô cơ tử cung cô lập.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện tại bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [1]. Trong tổng số này, có 106 phụ nữ (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai tự nguyện hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý thai kỳ khác [1]. Kết quả ghi nhận trong nhóm 106 phụ nữ đình chỉ thai hoặc sảy thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong thai kỳ [1].
Đáng chú ý, có 5 phụ nữ trong nhóm này đã dùng các loại thảo dược tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, bao gồm cây quế (Cinnamomum verum) - loại dược liệu được phân loại là có nguy cơ tiềm tàng gây dị tật thai nhi và gây co bóp tử cung [1]. Khảo sát cũng chỉ ra 89,7% trường hợp dùng thảo dược qua đường uống, 60,1% dùng dạng nguyên liệu khô và 27,8% pha thêm đường [1]. Liều lượng phổ biến nhất được người dân tự đong đếm là 1 cốc nước (chiếm 47,5%), uống 1 lần mỗi ngày (54,8%) và kéo dài nhiều tháng trong thai kỳ (32,9%) [1]. Đa số thai phụ mua thảo dược ngoài chợ (76,5%) và dùng theo lời khuyên của người thân trong gia đình (75,2%) [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang quan sát thói quen sử dụng nhiều loại thảo dược khác nhau trên bệnh nhân nhập viện, không tách biệt riêng lẻ độc tính của từng hoạt chất trên lâm sàng [1].
Ngược lại với cảnh báo từ thực tế sử dụng thảo dược thô, một nghiên cứu cơ bản công bố năm 2016 lại tìm hiểu tác động trực tiếp của chiết xuất quế lên các dải cơ tử cung cô lập lấy từ chuột không mang thai [2]. Nhóm nghiên cứu đặt các dải cơ dọc tử cung chuột vào buồng nuôi cấy mô và cho tiếp xúc với chiết xuất quế ở nồng độ từ 10 đến 20 mg/mL [2]. Các mẫu mô này được kích thích co bóp bằng các dung dịch gồm 60mM KCl, 5nM hormone oxytocin và 1muM chất hoạt hóa kênh canxi Bay K8644 [2].
Kết quả thí nghiệm năm 2016 cho thấy chiết xuất quế làm giảm đáng kể lực co bóp tử cung theo cơ chế phụ thuộc nồng độ [2]. Chiết xuất này làm suy yếu rõ rệt các cơn co tử cung do KCl, oxytocin và chất Bay K8644 tạo ra thông qua việc ức chế kênh canxi loại L [2]. Từ dữ liệu này, các nhà khoa học nhận định chiết xuất quế hoạt động như một chất giảm co tử cung (tocolytic) trong ống nghiệm, mở ra tiềm năng nghiên cứu hỗ trợ giảm đau bụng kinh hoặc ngăn ngừa hoạt động tử cung ngoài ý muốn ở giai đoạn đầu thai kỳ [2]. Tuy nhiên, giới hạn lớn là nghiên cứu mới chỉ thực hiện trên mô tử cung tách rời của chuột không mang thai trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên phụ nữ mang thai [2].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Trong y học cổ truyền và dược liệu học, quế mang lại nhiều giá trị khi dùng đúng mục đích ngoài thai kỳ. Thảo dược này từ lâu được ghi nhận khả năng kháng viêm, cầm máu, cải thiện tuần hoàn, giảm đau bụng kinh nguyên phát và hỗ trợ làm dịu các cơn co thắt đường tiêu hóa gây buồn nôn, tiêu chảy [3]. Hoạt chất cinnamaldehyde giúp chống co thắt cơ trơn, giúp giảm các cơn đau quặn vùng bụng dưới và đau lưng trong chu kỳ kinh nguyệt [3].
Mặc dù vậy, giới hạn của các bằng chứng hiện tại đối với phụ nữ mang thai là rất rõ rệt. Dữ liệu chứng minh khả năng làm giãn cơ tử cung của chiết xuất quế mới dừng ở mô hình mô chuột cô lập ngoài cơ thể [2]. Trong khi đó, các công dụng điều trị bệnh lý của quế trong dân gian vẫn chưa được tài liệu hóa đầy đủ bằng các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người [3]. Ở chiều ngược lại, việc tự ý uống thảo dược chứa quế (Cinnamomum verum) với liều lượng hàng cốc mỗi ngày trong thai kỳ lại nằm trong danh mục cảnh báo nguy cơ gây co bóp tử cung và dị tật thai nhi [1].
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng quế
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng tính chất "tự nhiên" của thảo dược với sự an toàn tuyệt đối cho bà bầu. Thực tế khảo sát cho thấy tới 75,2% phụ nữ mang thai dùng cây thuốc theo lời truyền miệng từ các thành viên trong gia đình mà không biết rõ độc tính [1]. Ngay cả những thảo dược quen thuộc như quế vẫn tiềm ẩn rủi ro cho thai nhi và cơ tử cung nếu dùng như thuốc sắc uống [1].
Hiểu lầm thứ hai là suy diễn kết quả giảm co thắt tử cung trong phòng thí nghiệm thành lời khuyên uống trà quế để "an thai". Việc ngâm trực tiếp mảnh mô tử cung chuột vào dung dịch chiết xuất nồng độ 10-20 mg/mL trong buồng thí nghiệm hoàn toàn khác với quá trình thai phụ uống nước quế vào dạ dày, chuyển hóa qua gan và đi qua nhau thai [2]. Thêm vào đó, tinh dầu quế ở liều cao đã được chứng minh gây kích ứng niêm mạc và dẫn đến tiểu ra máu [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng quế?
Phụ nữ đang mang thai ở mọi tam cá nguyệt, đặc biệt là giai đoạn đầu thai kỳ hoặc người có tiền sử sảy thai, dọa sinh non, cần hết sức thận trọng và tránh dùng quế dưới dạng trà thảo dược đậm đặc hay tinh dầu nguyên chất [1][3]. Nhóm thai phụ có thói quen nghe theo lời khuyên của người thân để tự sắc uống các loại lá, hạt hoặc vỏ cây khô mua ngoài chợ cần ngừng ngay việc sử dụng khi chưa rõ mức độ an toàn [1].
Những người có bệnh lý nền về đường tiết niệu, thận hoặc viêm loét niêm mạc tiêu hóa cũng cần tránh dùng chế phẩm chiết xuất tinh dầu quế liều cao do nguy cơ kích ứng niêm mạc và gây tiểu máu [3]. Phụ nữ mang thai đang sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh nền hoặc thuốc dưỡng thai nào đều phải hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi dùng thêm đồ uống chứa thảo dược.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé, phụ nữ mang thai cần phân biệt rõ rệt giữa lượng gia vị rất nhỏ trong ẩm thực và liều lượng lớn mang tính dược liệu. Thai phụ vẫn có thể thưởng thức các món ăn có rắc một chút bột quế hoặc hầm cùng một mảnh vỏ quế nhỏ để tạo mùi thơm tự nhiên trong khẩu phần ăn cân bằng hằng ngày [3].
Tuyệt đối không pha trà quế đậm đặc để uống hằng ngày theo đơn vị từng cốc nước, không uống kéo dài nhiều tháng và không tự ý nuốt tinh dầu quế [1][3]. Khi mua các loại trà túi lọc thảo mộc hoặc thực phẩm chế biến sẵn, bà bầu nên đọc kỹ bảng thành phần để kiểm soát lượng quế nạp vào cơ thể. Thay vì tìm đến các loại nước sắc thảo dược truyền miệng để giảm nghén hay bồi bổ, thai phụ nên duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ, uống đủ nước lọc và nghỉ ngơi hợp lý.
Tóm lại, quế là một gia vị quen thuộc có chứa hoạt chất cinnamaldehyde giúp chống co thắt trong một số mô hình nghiên cứu, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung, dị tật thai nhi và kích ứng niêm mạc khi dùng liều cao dạng thảo dược [1][2][3]. Phụ nữ mang thai chỉ nên dùng quế với lượng nhỏ như gia vị tạo hương trong món ăn và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào.
