Nhụy hoa nghệ tây (saffron) từ lâu đã trở thành một loại thảo dược phổ biến nhờ hương vị đặc trưng cùng nhiều lời đồn đại về lợi ích cho nhan sắc và sức khỏe. Rất nhiều phụ nữ duy trì thói quen uống trà nghệ tây hằng ngày trước khi bước vào thai kỳ. Tuy nhiên, khi que thử thai hiện hai vạch, câu hỏi khiến hầu hết thai phụ lo lắng là liệu việc tiếp tục dùng loại thảo dược này có gây co bóp tử cung dẫn tới sảy thai hay không.
Theo y văn và các tài liệu đánh giá độc tính, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng nhụy hoa nghệ tây liều cao vì dược liệu này có hoạt tính kích thích cơ tử cung [1]. Sự tăng co bóp cơ trơn tử cung bất thường là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ động thai, sảy thai hoặc sinh non [2].
Nghệ tây tác động thế nào tới tử cung thai phụ?
Nhụy hoa nghệ tây là phần thu hái từ cây Crocus sativus, chứa nhiều hoạt chất sinh học thực vật đáng chú ý như crocin, safranal và crocetin [1, 6]. Những hợp chất này giúp nghệ tây có khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa lipid máu và chống viêm [1]. Tuy vậy, các phân tử này cũng mang dược tính tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn của cơ thể [1].
Khi nạp vào cơ thể ở mức đậm đặc, các hoạt chất trong nghệ tây kích hoạt phản ứng kích thích co bóp cơ tử cung [1]. Trong thai kỳ bình thường, tử cung cần được duy trì ở trạng thái yên lặng để phôi thai làm tổ và phát triển. Việc cơ tử cung bị kích thích co bóp sớm có thể gây ra hiện tượng đau bụng quặn thắt, đe dọa trực tiếp đến buồng ối và sự bám dính của nhau thai [4, 5].
Co bóp tử cung và nguy cơ sảy thai qua các tam cá nguyệt
Sảy thai được định nghĩa là sự tống xuất tự nhiên của thai kỳ trong tử cung trước tuần thứ 22 [3]. Quá trình này được chia thành sảy thai sớm khi sự đào thải diễn ra trước 14 tuần vô kinh, và sảy thai muộn nếu biến cố xảy ra từ tuần 14 đến dưới tuần 22 [3]. Khi các cơn co thắt cơ tử cung xuất hiện bất thường, nguy cơ thai phụ đối mặt với tình trạng dọa sảy thai tăng lên đáng kể [2, 5].
Ở giai đoạn 3 tháng đầu (tam cá nguyệt thứ nhất), phôi thai đang trong quá trình bám rễ vào niêm mạc tử cung. Một nghiên cứu bệnh - chứng phân tích hồ sơ của 12.050 sản phụ trong tam cá nguyệt thứ nhất tại Bệnh viện Nghiên cứu và Giáo dục Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) cho thấy, tình trạng dọa sảy thai làm tăng tỷ lệ sảy thai thực sự (tỷ suất chênh OR: 2,55; khoảng tin cậy 95% CI: 1,62-3,91) và sinh non (OR: 1,95; 95% CI: 1,15-3,24) [2]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng một trong những cơ chế bệnh sinh cốt lõi dẫn tới tình trạng này chính là sự gia tăng hoạt động co bóp của cơ tử cung [2].
Bước sang tam cá nguyệt thứ hai, sự xuất hiện các cơn co bóp kèm rút ngắn hoặc mở cổ tử cung được chẩn đoán là dọa sảy thai muộn [3]. Một nghiên cứu năm 2020 trên các bệnh nhân dọa sảy thai muộn cho thấy, sự hiện diện của các cơn co bóp tử cung tự phát có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng các dấu ấn miễn dịch gây viêm trong dịch ối như IL-2 beta receptor, IL-8 và đặc biệt là TNF-alpha [4]. Khi có cơn co tử cung, chỉ số TNF-alpha tăng cao làm tăng nguy cơ sảy thai muộn với tỷ số nguy cơ HR = 4,11 (95% CI: 1,68-10,08) [4]. Do đó, việc sử dụng các chất gây co thắt tử cung như nghệ tây liều cao có thể làm trầm trọng thêm chuỗi phản ứng nguy hiểm này.
Khoa học nói gì về liều lượng gây hại của nghệ tây?
Một bài tổng quan công bố năm 2012 về đặc tính dược lý của nghệ tây ghi nhận rằng, rất ít tác dụng phụ được tìm thấy ở mức dùng thông thường [1]. Dù vậy, bài báo nhấn mạnh ở liều cao (trên 5 gam mỗi ngày), nghệ tây hoàn toàn phải tránh sử dụng cho phụ nữ mang thai do hoạt tính kích thích cơ bóp tử cung mạnh mẽ của nó [1]. Mức liều từ 5 gam/ngày trở lên đã được xác định là ngưỡng gây hại trực tiếp tới sự an toàn của thai kỳ [1].
Bên cạnh nguy cơ kích thích tử cung, các hoạt chất của nghệ tây còn để lại những lo ngại về sự phát triển của thai nhi. Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 trên 75 chuột nhắt trắng mang thai (giống BALB/c), các nhà khoa học đã tiến hành tiêm màng bụng crocin (200 mg/kg hoặc 600 mg/kg) hoặc safranal (0,075 ml/kg hoặc 0,225 ml/kg) mỗi ngày từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [5]. Kết quả thu thập vào ngày thứ 18 cho thấy, tất cả các nhóm chuột dùng crocin và safranal đều bị giảm đáng kể chiều dài và trọng lượng thai nhi so với nhóm đối chứng [5].
Nghiên cứu trên động vật này cũng chỉ ra crocin và safranal gây ra các dị tật nhỏ ở hệ xương (phổ biến nhất và có ý nghĩa thống kê với p < 0,05), kèm theo bất thường ở xương hàm dưới, vòm sọ và hiện tượng chậm phát triển [5]. Dù đây là thử nghiệm trên động vật với đường dùng tiêm nồng độ cao và chưa thể quy đổi tuyệt đối sang cơ thể người, kết quả này cho thấy các hoạt chất chính của nghệ tây cần được nhìn nhận hết sức cẩn trọng trong thai kỳ [5].
Một tổng quan hệ thống năm 2005 của Cochrane xem xét việc dùng thuốc giãn cơ tử cung cho thai phụ bị dọa sảy thai dưới 20 tuần tuổi cho thấy, các bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để hỗ trợ việc dùng thuốc giãn cơ đại trà, đồng thời chỉ có một thử nghiệm chất lượng thấp trên 170 phụ nữ ghi nhận thuốc chủ vận beta giúp giảm nguy cơ thai chết lưu trong tử cung (RR 0,25; 95% CI: 0,12-0,51) [6]. Điều này cho thấy khi tử cung đã bị kích thích co bóp, việc can thiệp bằng thuốc để giữ thai luôn đối mặt với nhiều khó khăn, khiến việc phòng ngừa các tác nhân gây co bóp từ sớm như nghệ tây trở nên tối quan trọng [6].
Hiểu lầm thường gặp về nhụy hoa nghệ tây khi mang thai
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và uống càng nhiều nước ngâm nghệ tây càng giúp mẹ bầu an thần, ngủ ngon và da dẻ hồng hào. Trên thực tế, "tự nhiên" không đồng nghĩa với "vô hại" đối với thai phụ. Nhụy hoa nghệ tây bản chất là một dược liệu có chứa các hoạt chất chống oxy hóa mạnh mẽ và có tác động dược lý rõ rệt lên cơ thể [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng nhụy hoa nghệ tây chỉ gây hại nếu uống dồn một lần. Việc uống trà nghệ tây đậm đặc liên tục trong nhiều ngày hoàn toàn có thể tích tụ lượng hoạt chất lớn trong cơ thể. Khi chạm tới ngưỡng gây kích thích, các hoạt chất này có thể thúc đẩy cơ tử cung co bóp bất thường mà người mẹ không hề hay biết [1].
Cần hiểu rõ rằng, nguy cơ sảy thai trên lâm sàng còn chịu tác động từ nhiều yếu tố nền tảng khác của thai phụ. Chẳng hạn, một nghiên cứu đăng ký dữ liệu quy mô lớn năm 2021 tại Na Uy ghi nhận tình trạng sức khỏe tim mạch - chuyển hóa của người mẹ trước khi mang thai (như xơ vữa động mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường tuýp 2) có liên quan đến việc tăng nguy cơ sảy thai [7]. Ngoài ra, các tác nhân nhiễm trùng cấp tính như vi khuẩn Campylobacter jejuni qua đường tiêu hóa cũng có thể dẫn tới nhiễm trùng huyết và sảy thai tự nhiên ở tuần thứ 12 [8]. Do đó, thai phụ không nên tự tạo thêm nguy cơ cho bản thân bằng việc tùy tiện sử dụng thảo dược kích thích tử cung [1].
Những ai cần tuyệt đối tránh nhụy hoa nghệ tây?
Nhóm phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu cần thận trọng tối đa, bởi đây là giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng, rất dễ bị tác động bởi các cơn co thắt ngoài ý muốn hay các chất có khả năng gây dị tật [4, 6].
Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, từng có cơn co bóp tử cung sớm, ra máu âm đạo bất thường hoặc bị ngắn cổ tử cung tuyệt đối không nên dùng nghệ tây [2, 5].
Các thai phụ mắc bệnh lý nền tim mạch chuyển hóa (tăng huyết áp, đái tháo đường) hoặc có các vấn đề về nội tiết, viêm nội mạc tử cung vốn đã có nguy cơ sảy thai cao hơn người bình thường, nên tránh xa các loại thảo dược có dược tính co bóp cơ trơn [1, 7].
Áp dụng thực tế và lời khuyên cho thai phụ
Nếu bạn đang mang thai và yêu thích ẩm thực có nghệ tây, việc sử dụng một lượng rất nhỏ như vài sợi nghệ tây làm gia vị tạo màu hoặc mùi thơm cho món ăn nấu chín nhìn chung không chạm tới ngưỡng liều gây co bóp tử cung (ngưỡng độc tính được ghi nhận là trên 5 gam/ngày) [1].
Tuy nhiên, thai phụ tuyệt đối không nên tự ý hãm nhụy hoa nghệ tây đậm đặc thành trà uống thay nước lọc mỗi ngày, không uống các loại bột nghệ tây liều cao và không dùng thực phẩm chức năng chiết xuất saffron [1]. Trong thai kỳ, nguồn bổ sung dinh dưỡng an toàn nhất vẫn là chế độ ăn uống đa dạng, chín uống sôi để tránh các vi khuẩn đường ruột nguy hiểm [8], đồng thời luôn kiểm soát tốt huyết áp và đường huyết [7].
Tóm lại, nhụy hoa nghệ tây là một loại thảo dược quý nhưng lại tiềm ẩn rủi ro kích thích co bóp tử cung nếu sử dụng liều cao ở phụ nữ mang thai [1]. Việc lắng nghe cơ thể và thận trọng với mọi loại thảo mộc uống vào là chìa khóa bảo vệ sự an toàn cho cả mẹ và bé. Mọi thắc mắc về chế độ dinh dưỡng hoặc khi muốn dùng bất kỳ dược liệu nào trong thai kỳ, thai phụ cần tham khảo trực tiếp ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản.