Sau khi sinh con, nhiều bà mẹ mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng thon gọn trước thai kỳ. Trước hàng loạt lời quảng cáo về các sản phẩm giảm cân có nguồn gốc thảo dược tự nhiên, không ít người thắc mắc liệu đang trong giai đoạn cho con bú có thể sử dụng viên uống chiết xuất quả bứa (Garcinia cambogia) hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý sử dụng viên uống Garcinia cambogia để giảm cân. Dù thảo dược này được dùng phổ biến trong ẩm thực và các sản phẩm kiểm soát cân nặng, hiện vẫn thiếu dữ liệu lâm sàng trực tiếp về việc hoạt chất của nó bài tiết qua sữa mẹ như thế nào, đồng thời chất lượng thực phẩm bổ sung trên thị trường còn tiềm ẩn nhiều rủi ro tạp chất và sai lệch hàm lượng [1].
Tìm hiểu về quả bứa và hoạt chất HCA
Chi Garcinia thuộc họ Clusiaceae, bao gồm hơn 300 loài có nguồn gốc từ châu Á và châu Phi [2]. Chúng thường được gọi là cây nhựa, kokum, măng cụt hoặc trái khỉ [2]. Trong đó, Garcinia cambogia (còn có tên khoa học đồng nghĩa là Garcinia gummi-gutta, hay me Malabar) là loài thảo dược truyền thống nổi tiếng, được đưa vào nhiều thực phẩm chức năng hỗ trợ điều trị béo phì trên toàn thế giới [2].
Tại khu vực Đông Nam Á, loại quả này đã được sử dụng từ hàng thế kỷ trước như một chất giúp ức chế cảm giác thèm ăn, làm cho bữa ăn mang lại cảm giác no và thỏa mãn hơn [2]. Phần vỏ chua của quả bứa thường được dùng làm gia vị trong nấu ăn [2]. Trong y học dân gian, người ta còn dùng vỏ quả bứa để kiểm soát nhiều chứng bệnh như trĩ, táo bón, phù nề, thấp khớp, ký sinh trùng đường ruột và kinh nguyệt không đều [2].
Vỏ của Garcinia cambogia là nguồn cung cấp dồi dào các axit hữu cơ, axit amin, benzophenone, xanthone và flavonoid [2]. Tuy nhiên, phần lớn các tác dụng sinh học hỗ trợ kiểm soát cân nặng của quả bứa được quy cho hàm lượng axit hydroxycitric, thường viết tắt là HCA hoặc (-)-HCA [1]. Chính hoạt chất HCA này là thành phần trọng tâm được chiết xuất và cô đặc trong các viên uống giảm cân thương mại hiện nay [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn và độc tính?
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có cung cấp một bức tranh đa chiều về tính an toàn của Garcinia cambogia và hoạt chất HCA, từ phạm vi an toàn rộng trong một số tổng quan cho đến những cảnh báo về độc tính ở liều cao trên động vật và giới hạn về thời gian thử nghiệm trên người.
Một bài tổng quan công bố năm 2012 đã đánh giá hồ sơ an toàn của chiết xuất Garcinia cambogia và HCA dựa trên hàng loạt nghiên cứu độc học trong phòng thí nghiệm và trên cơ thể sống [3]. Các dữ liệu bao gồm nghiên cứu độc tính tế bào, độc tính gen, độc tính cấp tính (qua đường uống, qua da, kích ứng da và mắt nguyên phát), nghiên cứu an toàn bán mãn tính trong 90 ngày, nghiên cứu sinh sản hai thế hệ và nghiên cứu gây quái thai [3]. Tổng quan này ghi nhận chiết xuất Garcinia cambogia và HCA nhìn chung an toàn, với mức không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) lên đến 1240 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [3]. Trong các nghiên cứu trên chuột bạch tạng sử dụng liều gấp tới 233 lần liều tương đương ở người (1500 mg HCA/ngày), các nhà khoa học không ghi nhận trường hợp tử vong, thay đổi trọng lượng cơ thể bất thường hay dấu hiệu bệnh lý đại thể nào khi mổ khám nghiệm [3]. Bài tổng quan năm 2012 cũng lưu ý rằng việc chiết xuất này được sử dụng rộng rãi làm thực phẩm bổ sung chống béo phì trong nhiều thập kỷ mà không ghi nhận dị tật bẩm sinh hay vấn đề sinh sản cho thấy HCA ít có khả năng gây độc tính sinh sản hoặc phát triển [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2009 đánh giá tác dụng kháng viêm của chiết xuất Garcinia cambogia trên mô hình chuột bị viêm đại tràng thực nghiệm do TNBS gây ra [4]. Kết quả cho thấy việc cho chuột uống chiết xuất này giúp cải thiện tổn thương đại thể, giảm hoạt tính MPO, giảm biểu hiện COX-2 và iNOS, đồng thời giảm nồng độ PGE(2) và IL-1beta ở đại tràng mà không gây tử vong hay dấu hiệu độc tính nào sau khi uống [4].
Tuy nhiên, việc sử dụng liều cao hoạt chất HCA không hoàn toàn vô hại, mà đã có những tiền lệ báo cáo về tác dụng bất lợi [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã khảo sát khả năng ức chế tích tụ mỡ và tính an toàn mô bệnh học của chiết xuất Garcinia cambogia chứa (-)-HCA trên chuột đực béo phì Zucker đang phát triển (6 tuần tuổi) [5]. Chuột được cho ăn các chế độ ăn chứa mức HCA khác nhau gồm 0, 10, 51, 102 và 154 mmol/kg thức ăn trong thời gian 92 hoặc 93 ngày [5]. Kết quả cho thấy liều cao nhất (154 mmol HCA/kg thức ăn) giúp ức chế đáng kể sự tích tụ mỡ mào tinh hoàn so với các nhóm khác [5]. Thế nhưng, các chế độ ăn chứa từ 102 mmol HCA/kg thức ăn trở lên (tương đương 778 và 1244 mg HCA/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày) lại gây teo tinh hoàn và độc tính mạnh trên tinh hoàn của chuột [5]. Trong khi đó, mức liều 51 mmol HCA/kg thức ăn (tương đương 389 mg HCA/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày) hoặc thấp hơn không gây ra hiện tượng này, nên mức 389 mg HCA/kg/ngày được xác định là ngưỡng không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) trong thí nghiệm đó [5].
Rủi ro từ chất lượng viên uống giảm cân trên thị trường
Bên cạnh vấn đề liều lượng sinh học, chất lượng thực tế của các viên uống giảm cân thương mại là một mối lo ngại lớn đối với người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm nhạy cảm như phụ nữ sau sinh.
Theo thống kê năm 2016 được dẫn lại trong một nghiên cứu, hơn 39% dân số trưởng thành trên thế giới bị thừa cân và 13% bị béo phì [1]. Nhu cầu sử dụng thực phẩm bổ sung có nguồn gốc thực vật để kiểm soát cân nặng ngày càng tăng cao vì người tiêu dùng thường mặc định chúng là giải pháp thay thế tự nhiên và không gây hại [1]. Tuy nhiên, nhiều tranh cãi đã nổ ra xoay quanh tính an toàn của các sản phẩm chứa Garcinia cambogia, đòi hỏi phải có sự giám sát liên tục về thành phần [1].
Một nghiên cứu đánh giá chất lượng công bố năm 2022 đã tiến hành phân tích đa phương pháp trên 18 mẫu thực phẩm bổ sung giảm cân có thành phần Garcinia cambogia đang lưu hành nhằm phát hiện các hành vi gian lận thương mại [1]. Khi kiểm tra bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép nối đầu dò tử ngoại (LC-UV), các nhà nghiên cứu phát hiện tới 33% số mẫu có sự sai lệch giữa hàm lượng (-)-HCA công bố trên nhãn và hàm lượng thực tế đo được trong phòng thí nghiệm [1].
Đáng lo ngại hơn, khi phân tích bằng sắc ký khí khối phổ (GC-MS), nhóm nghiên cứu đã phát hiện nhiều hợp chất lạ vốn không hề tồn tại trong quả Garcinia cambogia tự nhiên và cũng không được kê khai trên nhãn sản phẩm [1]. Các hợp chất không khai báo này có khả năng phát sinh do quá trình tiếp xúc với nhiệt độ hoặc do nhà sản xuất đã pha trộn thêm tá dược, chất độn hay các chiết xuất khác vào viên uống [1].
Khoảng trống bằng chứng ở phụ nữ cho con bú
Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu độc học trên động vật, bằng chứng lâm sàng trên người của Garcinia cambogia vẫn có những giới hạn rõ rệt. Tổng quan năm 2012 chỉ ra rằng hầu hết các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người đều được thực hiện với cỡ mẫu nhỏ và chủ yếu diễn ra trong thời gian ngắn [3]. Không có thử nghiệm nào trong số đó chứng minh được liệu hiệu quả và độ an toàn của việc tiêu thụ chiết xuất Garcinia cambogia hay HCA có duy trì sau 12 tuần can thiệp hay không [3].
Đối với phụ nữ đang cho con bú, việc sử dụng bất kỳ hoạt chất hay thảo dược nào cũng cần xét đến nguyên tắc dược động học về sự bài tiết thuốc qua sữa mẹ để đảm bảo an toàn cho trẻ [6]. Một tổng quan năm 2022 về Garcinia cambogia cho biết các phương pháp phân tích nhằm phát hiện chất chuyển hóa của thảo dược này trong dịch sinh học (tập trung vào nồng độ HCA để xác định dược động học) mới chỉ bước đầu được giới thiệu [2]. Trong các tài liệu nghiên cứu hiện có, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đánh giá trực tiếp nồng độ bài tiết của HCA qua sữa mẹ hay tác động lâu dài của nó lên trẻ sơ sinh bú mẹ.
Một báo cáo năm 2018 về việc sử dụng thảo dược ở phụ nữ đang cho con bú cũng nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực này để đảm bảo tính an toàn khi phụ nữ dùng các sản phẩm thảo dược mà không gây rủi ro cho chính họ hoặc trẻ sơ sinh [7].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược giảm cân sau sinh
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều bà mẹ sau sinh là đánh đồng khái niệm "chiết xuất thảo dược tự nhiên" với "tuyệt đối an toàn". Thực tế nghiên cứu cho thấy người tiêu dùng thường tìm đến các thực phẩm bổ sung nguồn gốc thực vật vì tin rằng chúng vô hại [1]. Tuy nhiên, việc dùng Garcinia cambogia làm gia vị nấu ăn thông thường rất khác với việc uống viên nang chứa hoạt chất HCA cô đặc ở liều cao — vốn đã được chứng minh là có thể gây độc tính cơ quan trên động vật khi vượt ngưỡng an toàn [5].
Hiểu lầm thứ hai là tin tưởng tuyệt đối vào thông tin ghi trên bao bì thực phẩm chức năng giảm cân. Như nghiên cứu năm 2022 đã vạch rõ, cứ 3 sản phẩm được kiểm tra thì có 1 sản phẩm (33%) sai lệch hàm lượng hoạt chất, chưa kể sự hiện diện của các chất lạ không được công bố trên nhãn [1]. Khi người mẹ uống các sản phẩm trôi nổi này, cả mẹ và bé đều phải đối mặt với nguy cơ tiếp xúc với các tạp chất không xác định.
Ai nên thận trọng khi dùng Garcinia cambogia?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng và nên tránh tự ý sử dụng viên uống giảm cân Garcinia cambogia là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Sự thiếu hụt dữ liệu an toàn dài hạn trên 12 tuần [3] cùng rủi ro tạp chất không khai báo trong thực phẩm bổ sung [1] khiến việc dùng viên uống này trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ trở nên bất lợi.
Những người có dự định sử dụng sản phẩm chứa HCA kéo dài cũng cần cảnh giác, bởi các thử nghiệm lâm sàng hiện tại chưa đánh giá được tính an toàn sau mốc 12 tuần sử dụng liên tục [3]. Nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc thanh thiếu niên đang phát triển cũng không nên lạm dụng liều cao do các cảnh báo về độc tính gây teo tinh hoàn đã được ghi nhận trên mô hình động vật thử nghiệm [5].
Đối với phụ nữ sau sinh có bệnh lý nền (như bệnh lý tim mạch hoặc các bệnh mạn tính khác) đang phải dùng thuốc điều trị, việc dùng thêm bất kỳ sản phẩm thảo dược nào cũng phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Trong y khoa, các bác sĩ luôn phải dựa trên nguyên tắc dược động học về bài tiết thuốc qua sữa mẹ để thảo luận và đưa ra quyết định an toàn nhất cho cả mẹ và con [6].
Giải pháp kiểm soát cân nặng thực tế và an toàn sau sinh
Thay vì tìm đến các viên uống giảm cân tiềm ẩn nhiều rủi ro, các bà mẹ sau sinh hoàn toàn có thể kiểm soát cân nặng một cách tự nhiên, an toàn thông qua chính việc nuôi con bằng sữa mẹ kết hợp với chế độ dinh dưỡng hợp lý.
Nuôi con bằng sữa mẹ được xem là tiêu chuẩn vàng trong dinh dưỡng trẻ nhỏ với những lợi ích sức khỏe đã được khẳng định vững chắc cho cả mẹ và bé [6]. Nghiên cứu năm 2022 chỉ rõ đối với người mẹ, việc cho con bú giúp làm giảm tình trạng giữ cân sau sinh, đồng nghĩa với việc hỗ trợ kiểm soát cân nặng hiệu quả [8]. Không dừng lại ở đó, cho con bú còn giúp giảm nguy cơ mắc bệnh ung thư vú và bệnh tiểu đường ở người mẹ, đồng thời mang lại cảm giác hạnh phúc và gắn kết tình cảm sâu sắc giữa mẹ và con [8]. Đối với trẻ sơ sinh, sữa mẹ cung cấp nguồn dinh dưỡng toàn diện, giúp thiết lập hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, giảm nguy cơ dị ứng và các tình trạng viêm nhiễm khác nhau [8]. Việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời mang lại sự cải thiện rõ rệt cho sức khỏe lâu dài của cả hai mẹ con [7].
Bên cạnh việc duy trì cho con bú đều đặn, một chế độ ăn uống đầy đủ và cân bằng sẽ cung cấp tất cả các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển và duy trì một cơ thể khỏe mạnh [1]. Nếu muốn sử dụng quả bứa, người mẹ chỉ nên tiếp cận ở góc độ ẩm thực truyền thống, chẳng hạn như dùng một lượng nhỏ vỏ quả bứa làm gia vị tạo vị chua trong các món ăn hàng ngày giúp bữa ăn ngon miệng hơn [2], thay vì uống các loại viên nén chiết xuất cô đặc không rõ chất lượng.
Tóm lại, phụ nữ đang cho con bú không nên sử dụng các loại viên uống giảm cân chứa chiết xuất Garcinia cambogia do thiếu bằng chứng an toàn dài hạn và nguy cơ sản phẩm lẫn tạp chất. Duy trì nuôi con bằng sữa mẹ kết hợp chế độ ăn uống cân bằng chính là phương pháp giảm cân sau sinh khoa học, an toàn và mang lại lợi ích kép bền vững nhất cho cả mẹ và bé.