Làm việc căng thẳng kéo dài khiến nhiều người rơi vào trạng thái hay quên, lơ đễnh và cạn kiệt năng lượng. Không ít dân văn phòng và sinh viên tìm đến các viên uống thảo dược chứa Rhodiola rosea với kỳ vọng cải thiện trí nhớ và tăng khả năng tập trung.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy Rhodiola rosea có tác dụng rõ rệt trong việc giảm căng thẳng, lo âu, mệt mỏi tinh thần và hỗ trợ bảo vệ tế bào thần kinh [1]. Tuy nhiên, hiệu quả cải thiện trực tiếp trí nhớ và khả năng tập trung hiện mới được chứng minh mạnh mẽ trên mô hình động vật [2], trong khi kết quả thử nghiệm ở người khỏe mạnh vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất [3].
Thảo dược vùng núi lạnh và cơ chế bảo vệ não bộ
Rhodiola rosea L. (thuộc họ Crassulaceae), còn được gọi là rễ vàng (golden root) hoặc rễ Bắc Cực (arctic root), là cây thân thảo lâu năm có hoa màu vàng [1]. Loài cây này mọc tự nhiên ở các vùng núi cao trên đất cát khô, vách đá ven biển và khe đá núi thuộc vùng Bắc Cực của châu Âu, châu Á (chủ yếu ở Siberia) và bờ biển phía đông Bắc Mỹ [1]. Từ lâu, thảo dược này đã xuất hiện trong y học cổ truyền tại Nga, Trung Quốc, Thụy Điển, Na Uy, Pháp, Đức và Iceland để kích thích hệ thần kinh, giảm mệt mỏi do căng thẳng và tăng năng suất làm việc [1].
Trong y học hiện đại, Rhodiola rosea được xếp vào nhóm chất thích nghi (adaptogen) — những hợp chất giúp tăng sức đề kháng không đặc hiệu của cơ thể trước các tác nhân gây căng thẳng về hóa học, sinh học và vật lý [4]. Các lợi ích trên hệ thần kinh của thảo dược này chủ yếu đến từ hai hoạt chất sinh học quan trọng nằm ở phần rễ và thân rễ là salidroside và rosavin [5].
Cơ chế bảo vệ thần kinh và hỗ trợ nhận thức của Rhodiola rosea diễn ra qua nhiều con đường sinh học khác nhau [2]. Chiết xuất thảo dược này giúp điều hòa hệ thống dẫn truyền thần kinh thông qua việc ức chế enzyme MAO, từ đó kích thích hoạt động của các monoamine trong não [6]. Cụ thể, việc sử dụng Rhodiola rosea làm tăng nồng độ serotonin (5-HT) và norepinephrine (NE) tại vỏ não, vỏ não trước trán và vỏ não trán [7]. Đồng thời, thảo dược này thúc đẩy sự gia tăng của dopamine (DA) và acetylcholine (ACh) trong hệ viền (limbic system) — khu vực chịu trách nhiệm làm dịu cảm xúc và duy trì trí nhớ [7].
Bên cạnh việc điều chỉnh chất dẫn truyền thần kinh, Rhodiola rosea và hoạt chất salidroside còn hoạt động như tác nhân chống oxy hóa, chống viêm và chống chết tế bào theo chương trình (anti-apoptosis) [2]. Nhờ khả năng bảo vệ hệ thần kinh khỏi tổn thương do oxy hóa và cải thiện chuyển hóa não bộ, thảo dược này được ghi nhận có tiềm năng hỗ trợ làm giảm nguy cơ khởi phát bệnh Alzheimer cũng như cải thiện suy giảm trí nhớ trong căn bệnh này [7].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm và mô hình động vật
Phần lớn dữ liệu khẳng định khả năng tăng cường học tập và ghi nhớ của Rhodiola rosea hiện đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào [1].
Một phân tích gộp công bố năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu từ 36 nghiên cứu tiền lâm sàng với tổng cộng 836 cá thể động vật để đánh giá toàn diện tác dụng này [2]. Trong bài kiểm tra mê cung nước Morris đánh giá khả năng học tập, kết quả gộp từ 28 nghiên cứu cho thấy Rhodiola rosea giúp rút ngắn đáng kể thời gian tìm đường thoát so với nhóm đối chứng [2]. Về chức năng ghi nhớ, 23 nghiên cứu ghi nhận thảo dược giúp tăng tần suất và thời gian động vật lưu lại ở góc mục tiêu, đồng thời 6 nghiên cứu khác cho thấy sự sụt giảm rõ rệt số lần mắc lỗi trong các bài kiểm tra né tránh bóng tối và mê cung chữ Y [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2016 đã thử nghiệm chiết xuất Rhodiola thương mại chuẩn hóa trên 60 cá thể chuột đực Wistar, chia làm nhóm chuột bình thường và nhóm chuột bị gây suy giảm trí nhớ bằng hóa chất scopolamine [6]. Kết quả đo đạc trong hộp thử nghiệm né tránh chủ động cho thấy chiết xuất Rhodiola giúp tăng số lần né tránh có điều kiện ở cả giai đoạn học tập lẫn kiểm tra lưu giữ trí nhớ trên cả hai nhóm chuột [6]. Dù vậy, hai thông số khác trong thí nghiệm là số lần thoát không điều kiện và số lần di chuyển qua lại giữa các lượt thử không có sự thay đổi [6].
Cũng trong năm 2016, một thí nghiệm tiêm một liều hoạt chất salidroside duy nhất qua đường màng bụng trên chuột trưởng thành đã ghi nhận sự cải thiện về trí nhớ liên quan đến nỗi sợ, đi kèm tác dụng giảm lo âu và chống trầm cảm rõ rệt trong các bài kiểm tra hành vi [4].
Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2018 đã đánh giá hoạt tính của salidroside, rosavin và 7 mẫu chiết xuất Rhodiola rosea thương mại trên lát cắt hồi hải mã cô lập — vùng não trung tâm của trí nhớ [5]. Kết quả cho thấy các hoạt chất và chiết xuất đều làm tăng cường điện thế kích thích dài hạn (LTP) tại khớp thần kinh, tạo ra phản ứng mạnh hơn ở các tế bào hình tháp [5]. Đáng chú ý, salidroside có hiệu quả cao hơn ở nồng độ thấp, trong khi rosavin hoạt động mạnh hơn ở nồng độ cao [5].
Thử nghiệm trên người nói gì?
Khi chuyển từ mô hình động vật sang thử nghiệm lâm sàng trên người, bức tranh về hiệu quả của Rhodiola rosea có sự phân hóa giữa tác dụng giảm căng thẳng và tác dụng tăng cường nhận thức trực tiếp.
Một bài tổng quan năm 2006 ghi nhận các nghiên cứu tại Đông Âu cho thấy việc uống Rhodiola rosea có thể cải thiện chức năng nhận thức và giảm mệt mỏi tinh thần [8]. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực hiện tại Tây Âu và Bắc Mỹ dù xác nhận đặc tính chống oxy hóa mạnh của thảo dược nhưng lại cho kết quả chưa nhất quán khi đánh giá hiệu quả tăng cường hiệu suất hoạt động ở người [8]. Tương tự, tổng quan năm 2022 khẳng định phần lớn tài liệu lâm sàng hiện nay tập trung vào hiệu quả giảm các triệu chứng căng thẳng cuộc sống, mệt mỏi và kiệt sức (burnout) hơn là tăng trí thông minh đơn thuần [1].
Để làm rõ tác dụng trên người khỏe mạnh, một bài tổng quan năm 2021 đã dẫn lại thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở trên 81 sinh viên đại học khỏe mạnh có biểu hiện lo âu nhẹ, độ tuổi từ 18 đến 35 [3]. Trong đó, nhóm can thiệp gồm 40 sinh viên được uống chiết xuất khô từ rễ Rhodiola rosea (mã chuẩn hóa WS 1375) với liều 200 mg mỗi lần, dùng 2 lần/ngày vào thời điểm 30 phút trước bữa sáng và 30 phút trước bữa trưa trong 14 ngày; nhóm đối chứng gồm 41 người không nhận điều trị [3]. Các nhà nghiên cứu tiến hành đo lường qua 4 giai đoạn: lúc ban đầu, sau khi uống 4 giờ, sau 7 ngày và sau 14 ngày [3].
Kết quả sau 14 ngày cho thấy nhóm sinh viên uống Rhodiola rosea giảm đáng kể mức độ căng thẳng, lo âu, tức giận, trầm cảm và bối rối tự báo cáo, đồng thời cải thiện tâm trạng tổng thể rõ rệt [3]. Tuy nhiên, khi kiểm tra khách quan qua các bài test về thời gian phản ứng đơn giản, thời gian phản ứng lựa chọn, duy trì sự chú ý và xử lý ký hiệu số, hiệu suất nhận thức không thay đổi ở cả hai nhóm [3]. Tình trạng giấc ngủ và cơn buồn ngủ ban ngày cũng không có sự khác biệt giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm đối chứng [3]. Điểm hạn chế của nghiên cứu này là thiết kế nhãn mở và thiếu nhóm dùng giả dược để đối chiếu [3].
Ngoài ra, bài tổng quan năm 2021 cũng đề cập đến một nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên 120 người lớn từ 50 đến 89 tuổi có suy giảm thể chất hoặc nhận thức tự cảm nhận [3]. Những người này sử dụng chế phẩm kết hợp chiết xuất rễ Rhodiola rosea cùng vitamin E, B6, B12, folate và magie, tuy nhiên dữ liệu chi tiết về kết quả nhận thức riêng biệt của từng thành phần không được tách rời trong trích đoạn [3].
Lợi ích thực sự và những giới hạn cần biết
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy lợi ích rõ ràng nhất của Rhodiola rosea ở người là khả năng xoa dịu tâm lý, giảm lo âu, đẩy lùi cảm giác tức giận, bối rối và mệt mỏi khi làm việc căng thẳng [3]. Khi tâm trạng ổn định và gánh nặng áp lực được giải tỏa, người làm việc trí óc sẽ có cảm giác đầu óc nhẹ nhàng và làm việc năng suất hơn [1].
Dù vậy, giới hạn lớn của bằng chứng hiện tại là sự chênh lệch giữa kết quả trên động vật và trên người [1]. Trong khi chuột thí nghiệm cải thiện khả năng học tập và ghi nhớ rất rõ rệt [2], sinh viên khỏe mạnh uống Rhodiola rosea trong 14 ngày lại không tăng điểm số trong các bài kiểm tra tốc độ phản xạ hay xử lý thông tin [3]. Bên cạnh đó, việc phát triển các hoạt chất bổ não tự nhiên luôn gặp thách thức kỹ thuật vì liều lượng tối ưu phải vượt qua được hàng rào máu não mới có thể kích thích các cơ chế phản ứng tại hệ thần kinh trung ương [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ não
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi Rhodiola rosea như một "viên thuốc thông minh" giúp tăng ngay lập tức trí nhớ và tốc độ xử lý thông tin cho người khỏe mạnh. Thực tế, nghiên cứu trên sinh viên cho thấy thảo dược này không làm thay đổi các chỉ số nhận thức khách quan sau 4 giờ, 7 ngày hay 14 ngày sử dụng, mà chủ yếu giúp người dùng bớt lo âu và căng thẳng [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mọi sản phẩm chiết xuất Rhodiola rosea trên thị trường đều có chất lượng như nhau. Phân tích năm 2018 trên 7 mẫu chiết xuất thương mại chỉ ra sự biến thiên rất lớn về hàm lượng hoạt chất salidroside và rosavin [5]. Thậm chí, một mẫu chiết xuất từ Trung Quốc hoàn toàn không có rosavin, và ngay cả các mẫu thu hoạch từ cùng vùng địa lý Altai cũng có hàm lượng chênh lệch nhau [5]. Ngoài ra, một số chiết xuất còn chứa các hợp chất khác gây tương tác đối kháng làm giảm hiệu quả sinh học trên tế bào thần kinh [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù Rhodiola rosea có lịch sử sử dụng lâu đời và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe [1], người tiêu dùng không nên tự ý dùng bừa bãi. Các sản phẩm từ rễ và thân rễ Rhodiola rosea vốn được thiết kế để giảm tạm thời các triệu chứng căng thẳng như mệt mỏi và suy nhược, không phải là thuốc điều trị dứt điểm hay chữa khỏi các bệnh lý thần kinh [5].
Do thảo dược này có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương [5] và can thiệp vào nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, norepinephrine, dopamine [7] cũng như ức chế enzyme MAO [6], những người có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị (đặc biệt là thuốc tác động lên hệ thần kinh, thuốc chống trầm cảm) cần hết sức lưu ý. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người cao tuổi có nhiều bệnh mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Áp dụng thực tế để tối ưu hiệu quả làm việc
Nếu bạn đang trải qua giai đoạn học tập, thi cử hoặc làm việc căng thẳng và muốn sử dụng Rhodiola rosea để hỗ trợ tinh thần, việc lựa chọn sản phẩm và cách dùng đóng vai trò quyết định.
Trước hết, hãy ưu tiên chọn các sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín có công bố chuẩn hóa hàm lượng hai hoạt chất đánh dấu là salidroside và rosavin [5]. Các chiết xuất có hàm lượng cao của cả hai hoạt chất này đã được chứng minh là mang lại hiệu quả sinh học tốt nhất ngay ở nồng độ thấp [5].
Về cách dùng, bạn có thể tham khảo phác đồ đã được áp dụng an toàn và hiệu quả trong nghiên cứu lâm sàng: sử dụng liều 200 mg chiết xuất khô chuẩn hóa mỗi lần, uống 2 lần mỗi ngày vào thời điểm 30 phút trước bữa ăn sáng và 30 phút trước bữa ăn trưa trong đợt 14 ngày [3]. Việc uống vào buổi sáng và buổi trưa giúp tận dụng đặc tính kích thích hệ thần kinh để làm việc tỉnh táo mà không gây xáo trộn giấc ngủ vào ban đêm [3]. Ngoài ra, ở người lớn tuổi, Rhodiola rosea có thể được kết hợp cùng các vi chất như vitamin E, B6, B12, folate và magie để hỗ trợ sức khỏe tổng thể [3].
Song song với việc dùng thảo dược, duy trì lối sống khoa học với chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và vận động thể chất đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ não bộ. Rhodiola rosea là một trợ thủ tốt giúp làm dịu thần kinh và giảm mệt mỏi trước áp lực cuộc sống, nhưng cần được sử dụng đúng kỳ vọng, đúng chất lượng chuẩn hóa và có sự tư vấn y tế khi cần thiết.
