Nhiều phụ nữ sau sinh tìm đến chế độ ăn keto hoặc cắt giảm tối đa carbohydrate với mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn này trong giai đoạn đang cho con bú tiềm ẩn những rủi ro chuyển hóa nguy hiểm mà ít người lường trước.

Bằng chứng y khoa hiện tại từ các báo cáo ca bệnh và tổng quan hệ thống cho thấy, phụ nữ nuôi con bú áp dụng chế độ ăn ít carbohydrate hoặc keto có nguy cơ đối mặt với tình trạng nhiễm toan ceton dù hoàn toàn không mắc bệnh tiểu đường [1] [2]. Đây là một cấp cứu nội khoa nguy hiểm, đòi hỏi phải nhập viện và can thiệp điều trị khẩn cấp [3] [4].

Cơ chế kích hoạt nhiễm toan ceton ở phụ nữ cho con bú

Ở phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, nhu cầu cơ chất và năng lượng để cơ thể sản xuất sữa là rất lớn [1]. Chế độ ăn ít carbohydrate khiến lượng cơ chất cung cấp bị giới hạn nghiêm trọng và dẫn đến trạng thái cân bằng năng lượng âm tính [1]. Khi thiếu hụt glucose, cơ thể bị đẩy vào trạng thái tăng ly giải lipid để tạo năng lượng, từ đó làm gia tăng lượng thể ceton trong máu [1] [5].

Thông thường, việc hạn chế carbohydrate tạo ra trạng thái nhiễm ceton dinh dưỡng [5]. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa nhu cầu chuyển hóa cao của tuyến sữa và tình trạng thiếu hụt carbohydrate trầm trọng có thể vượt qua khả năng kiểm soát của cơ thể [1] [6]. Quá trình này đẩy nồng độ axit trong máu tăng cao đột ngột, dẫn tới tình trạng nhiễm toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion đe dọa tính mạng [6] [7].

Các báo cáo y khoa ghi nhận những gì?

Bằng chứng y khoa về rủi ro này chủ yếu đến từ các báo cáo ca lâm sàng riêng lẻ và tổng quan hệ thống các ca bệnh nhập viện [2].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 đã tổng hợp dữ liệu từ 16 nghiên cứu giai đoạn 2012–2023, toàn bộ đều là báo cáo ca hoặc chuỗi ca lâm sàng [2]. Phụ nữ trong các báo cáo này thực hiện chế độ ăn keto, low-carb hoặc biến thể ít carbohydrate chủ yếu nhằm mục đích giảm cân sau sinh [2]. Đa số các trường hợp đều phải nhập viện với các triệu chứng như nôn mửa, yếu cơ, buồn nôn, đau bụng, khó chịu toàn thân và mệt mỏi [2]. Dù vậy, tổng quan ghi nhận các báo cáo không đề cập đến kết cục xấu trực tiếp ở trẻ bú mẹ ngoài việc thay đổi thói quen bú [2].

Năm 2015, một trường hợp phụ nữ khỏe mạnh đang cho con bú bị nhiễm toan ceton do kết hợp chế độ ăn ít carb, nhiều chất béo (LCHF) đã được ghi nhận [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố căng thẳng sinh lý như nhịn ăn, nhiễm trùng hoặc nuôi con bú tạo lực đẩy dẫn đến biến chứng này [1].

Năm 2017, một báo cáo khác ghi nhận bệnh nhân nữ 27 tuổi, sau sinh 8 tuần và đang cho con bú hoàn toàn theo chế độ ít carbohydrate [6]. Khi bị viêm dạ dày ruột và không thể ăn uống trong vài ngày, cô rơi vào tình trạng toan chuyển hóa nặng với nồng độ 3-hydroxybutyrate trong máu lên tới 5,4 mmol/L [6]. Bệnh nhân hồi phục nhanh sau khi được truyền dextrose, natri bicarbonat tĩnh mạch và được tư vấn tăng carbohydrate trong khẩu phần [6].

Năm 2019, một ca lâm sàng mô tả người mẹ 24 tuổi, sau sinh 18 tuần, ăn keto nghiêm ngặt để cải thiện lối sống [5]. Dù khẩu phần ăn vẫn đáp ứng đủ calo mỗi ngày, bệnh nhân vẫn bị nhiễm toan ceton nghiêm trọng kèm buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, đau bụng và chuột rút vùng lưng dưới [5].

Năm 2022 và 2023, các báo cáo tiếp tục ghi nhận phụ nữ 36 tuổi và 31 tuổi nuôi con bú hoàn toàn phải vào khoa hồi sức tích cực vì nhiễm toan ceton nặng sau khi ăn giảm carbohydrate để giảm cân [3] [4]. Cả hai trường hợp đều đáp ứng tốt và hồi phục sau khi được bù carbohydrate hoặc truyền dextrose kết hợp insulin [3] [4].

Trước đó, y văn cũng ghi nhận các ca bệnh có mức toan máu nghiêm trọng với độ pH máu động mạch tụt xuống 7,07 hay thậm chí 6,9 do nhu cầu tạo sữa kết hợp nhịn ăn tương đối [7].

Dấu hiệu cảnh báo cần chú ý

Phụ nữ đang nuôi con bú nếu áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate cần lưu ý các dấu hiệu cảnh báo sớm của tình trạng toan hóa máu [2]. Các triệu chứng lâm sàng thường được ghi nhận bao gồm buồn nôn dữ dội, nôn mửa kéo dài, đau bụng và mệt lỏi kiệt sức [2] [5].

Nhiều người bệnh còn xuất hiện tình trạng yếu cơ, chuột rút cơ bắp hoặc khó chịu lơ mơ toàn thân [2] [5]. Khi xuất hiện các biểu hiện này, việc tiếp tục ăn kiêng hoặc tự điều trị tại nhà có thể làm tình trạng toan chuyển hóa diễn tiến nặng hơn [3] [4].

Những điều khoa học chưa biết rõ

Bằng chứng hiện có về nhiễm toan ceton khi cho con bú hoàn toàn dựa trên các báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh hồi cứu [2]. Do rủi ro nghiêm trọng về đạo đức, không có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào kiểm tra tính an toàn của chế độ ăn keto trên phụ nữ đang cho con bú [5].

Khoa học hiện chưa xác định được ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn cho từng người mẹ trong giai đoạn tiết sữa [1]. Khả năng chuyển hóa và sử dụng thể ceton của mỗi cá nhân là khác nhau và không thể dự đoán trước [1]. Ngoài ra, dữ liệu về ảnh hưởng lâu dài của tình trạng này đối với chất lượng sữa và sự phát triển của trẻ nhỏ vẫn còn rất hạn chế [2].

Hiểu lầm thường gặp về ăn keto sau sinh

Nhiều người tin rằng người không mắc đái tháo đường thì không bao giờ bị nhiễm toan ceton khi ăn keto [1] [5]. Dữ liệu thực tế chứng minh áp lực chuyển hóa từ việc tạo sữa kết hợp thiếu hụt carbohydrate hoàn toàn có thể kích hoạt biến chứng toan ceton nguy hiểm ở người không có tiền sử tiểu đường [1] [3].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần ăn đủ lượng calo hàng ngày từ chất béo và protein thì sẽ an toàn [5]. Báo cáo ca bệnh năm 2019 đã ghi nhận trường hợp mẹ cho con bú ăn đủ tổng lượng calo nhưng vẫn bị nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng do thiếu hụt nghiêm trọng carbohydrate [5].

Ai nên thận trọng?

Tất cả phụ nữ đang trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ đều cần thận trọng và được khuyến cáo tránh áp dụng các chế độ ăn cắt giảm carbohydrate nghiêm ngặt [1] [2].

Nguy cơ biến chứng toan ceton càng tăng cao ở những người có thêm các yếu tố căng thẳng sinh lý phụ kèm theo [1] [6]. Các yếu tố nguy cơ bao gồm việc nhịn ăn gián đoạn, mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính, rối loạn tiêu hóa gây nôn mửa không dung nạp được thức ăn, hoặc phụ nữ đang nuôi con sinh đôi [1] [6].

Hướng xử trí và áp dụng thực tế

Chế độ ăn keto và các hình thức cắt giảm tinh bột cực đoan không phù hợp cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ [1]. Nỗ lực giảm cân chủ động thông qua việc hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt nên tạm hoãn cho đến khi trẻ cai sữa [1].

Khi phát hiện các triệu chứng bất thường như buồn nôn, nôn mửa, đau bụng hoặc suy nhược, người mẹ cần ngừng chế độ ăn hạn chế carbohydrate và đến cơ sở y tế ngay [2] [6]. Dữ liệu lâm sàng cho thấy tình trạng nhiễm toan ceton do cho con bú có khả năng hồi phục nhanh chóng nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời bằng dinh dưỡng giàu carbohydrate hoặc truyền dịch đường tĩnh mạch [4] [6].

Việc kiểm soát cân nặng sau sinh là nhu cầu chính đáng, nhưng an toàn chuyển hóa cần được đặt lên hàng đầu. Phụ nữ sau sinh nên duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ các nhóm chất và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào trong khẩu phần ăn.