Nhiệt miệng hay loét áp-tơ niêm mạc miệng là tình trạng phổ biến mà hầu như ai cũng từng trải qua ít nhất một vài lần trong đời. Cảm giác đau rát nhói buốt mỗi khi nhai thức ăn, uống nước cam hay thậm chí là khi cử động môi nói chuyện khiến sinh hoạt hằng ngày bị đảo lộn đáng kể. Trước sự bất tiện này, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian lành tính, trong đó súc miệng bằng nước rễ cam thảo là mẹo truyền miệng được rất nhiều gia đình áp dụng.

Liệu việc súc miệng bằng nước cam thảo có cơ sở khoa học để giúp vết loét nhanh lành, hay chỉ là cảm giác dễ chịu nhất thời? Các bằng chứng lâm sàng hiện đại cho thấy chiết xuất từ rễ cam thảo thực sự có tác dụng giảm đau tại chỗ, giảm kích thước nốt loét và rút ngắn đáng kể thời gian lành thương [1]. Tuy nhiên, để phương pháp này phát huy hiệu quả thực tế và bảo đảm an toàn, người dùng cần hiểu rõ cơ chế, liều lượng và giới hạn y khoa của nó.

Nỗi ám ảnh từ những vết loét nhỏ trong khoang miệng

Loét miệng tái phát là một trong những bệnh lý viêm loét niêm mạc miệng phổ biến nhất, với ước tính có thể ảnh hưởng tới khoảng 20% dân số [2]. Biểu hiện đặc trưng của bệnh là sự xuất hiện của một hoặc nhiều vết loét tròn hoặc bầu dục có đáy màu trắng xám, viền xung quanh sưng đỏ và gây cảm giác đau xót dữ dội. Dù hầu hết các vết loét áp-tơ dạng nhẹ đều có thể tự khỏi sau khoảng 1 đến 2 tuần, cơn đau nhức trong những ngày đầu thường gây khó khăn lớn cho việc ăn uống và vệ sinh răng miệng.

Nguyên nhân chính xác gây ra nhiệt miệng đến nay vẫn chưa được y học xác định dứt khoát [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận thấy một số yếu tố nguy cơ thường kích hoạt đợt bùng phát loét miệng bao gồm căng thẳng thần kinh, di truyền, dị ứng với một số thực phẩm như sữa, phô mai, lúa mì, rối loạn huyết học, biến động nội tiết tố, hoặc thiếu hụt dinh dưỡng như vitamin B12, folate, sắt và kẽm [2]. Ngoài ra, tính toàn vẹn của hàng rào niêm mạc đóng vai trò rất quan trọng trong việc ngăn ngừa tổn thương tiến triển [2].

Chính vì nguyên nhân khởi phát đa dạng và chưa có thuốc điều trị dứt điểm hoàn toàn, mục tiêu can thiệp chủ yếu hiện nay là giảm đau rát, giảm mức độ viêm và đẩy nhanh quá trình biểu mô hóa để vết loét mau khép miệng [1]. Điều này mở đường cho việc nghiên cứu các dược thảo tự nhiên có hoạt tính kháng viêm và kích thích tái tạo biểu mô tại chỗ, tiêu biểu là rễ cây cam thảo [1].

Nước súc miệng cam thảo có thực sự giúp nhiệt miệng mau lành?

Câu trả lời theo góc nhìn y học thực chứng là có, chiết xuất cam thảo dùng tại chỗ đem lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện các triệu chứng nhiệt miệng [1]. Chiết xuất cam thảo dạng dung dịch súc miệng nồng độ 1% hoặc 5% đã được chứng minh giúp làm dịu cảm giác đau buốt và hỗ trợ vết loét thu nhỏ kích thước [1].

Khi sử dụng dung dịch chiết xuất cam thảo để can thiệp tại chỗ, thời gian lành vết loét trung bình được ghi nhận rút ngắn lại, thường dao động trong khoảng từ 4 đến 8 ngày [1]. So với diễn tiến tự nhiên kéo dài từ 10 đến 14 ngày của những vết loét thông thường, việc can thiệp bằng cam thảo giúp người bệnh thoát khỏi cảm giác đau đớn khó chịu sớm hơn đáng kể [1].

Bên cạnh khả năng hỗ trợ phục hồi vết thương, các chế phẩm chứa cam thảo dùng bôi hoặc súc miệng tại chỗ không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể nào ở các nhóm can thiệp lâm sàng [1]. Điều này cho thấy tính an toàn tương đối cao khi sử dụng thảo dược này trực tiếp trên bề mặt niêm mạc khoang miệng [1].

Hoạt chất tự nhiên giúp cam thảo "dập lửa" vết loét

Rễ cam thảo là dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền ở nhiều nền văn hóa khác nhau nhằm điều trị các vấn đề về tiêu hóa, hô hấp và viêm nhiễm ngoài da [3]. Trong y học hiện đại, những phân tích hóa thực vật đã làm sáng tỏ nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học cao chứa trong rễ loại cây này, bao gồm glycyrrhizin, glabridin, isoliquiritigenin và licochalcone [3].

Các hoạt chất này mang lại tác dụng dược lý đa dạng, bao gồm khả năng kháng viêm mạnh mẽ, chống oxy hóa, kháng khuẩn và điều hòa miễn dịch tại chỗ [3]. Khi tiếp xúc với niêm mạc khoang miệng bị tổn thương, chiết xuất cam thảo giúp làm giảm đáng kể phản ứng viêm sưng mô liên kết quanh bờ vết loét, từ đó xoa dịu cảm giác đau nhức nhối khó chịu cho người bệnh [3].

Một cơ chế quan trọng khác của cam thảo là khả năng thúc đẩy gia tăng nồng độ yếu tố tăng trưởng biểu bì tại chỗ so với nhóm đối chứng [1]. Yếu tố tăng trưởng biểu bì này giữ vai trò thiết yếu đối với việc duy trì tính toàn vẹn và đẩy nhanh quá trình tái tạo của mô niêm mạc khoang miệng [1]. Nhờ kích thích biểu mô tăng sinh nhanh chóng, bờ vết loét khép lại nhanh hơn và bề mặt mô bị khuyết hổng sớm được che phủ hoàn chỉnh [1].

Không chỉ làm dịu mô viêm, cam thảo còn sở hữu đặc tính kháng khuẩn nhắm vào các chủng vi khuẩn phổ biến trong khoang miệng như Streptococcus mutans và Porphyromonas gingivalis [1]. Ở một số bệnh nhân, các hoạt chất trong cam thảo còn cho thấy tiềm năng ngăn ngừa hình thành màng sinh học vi khuẩn, hạn chế sự lan rộng của virus và tăng cường đáp ứng miễn dịch bảo vệ mô [3]. Việc ức chế các tác nhân vi sinh vật thường trú trong khoang miệng giúp ngăn ngừa tình trạng bội nhiễm tại ổ loét hở, tạo môi trường thuận lợi để vết thương liền sẹo nhanh chóng [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của cam thảo?

Hiệu quả của cam thảo trong điều trị nhiệt miệng không chỉ dựa trên kinh nghiệm dân gian mà đã được đánh giá qua các công trình nghiên cứu quy chuẩn. Năm 2023, một tổng quan hệ thống các thử nghiệm lâm sàng đã được thực hiện nhằm rà soát toàn diện tác dụng tại chỗ của cam thảo đối với bệnh viêm loét miệng áp-tơ tái phát [1].

Các nhà nghiên cứu đã tìm kiếm dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu y khoa uy tín bao gồm Science Direct, Scopus, Cochrane, PubMed, Google Scholar và ResearchGate cho đến thời điểm tháng 9 năm 2021 [1]. Để đảm bảo chất lượng bằng chứng, các tác giả chỉ chọn lọc những thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bằng tiếng Anh đạt điểm thang đo chất lượng Jadad từ 3 điểm trở lên, đồng thời loại trừ các nghiên cứu trên động vật, nghiên cứu ống nghiệm và báo cáo ca đơn lẻ [1].

Kết quả sau quá trình sàng lọc nghiêm ngặt đã thu nhận 6 thử nghiệm lâm sàng với tổng cộng 314 đối tượng tham gia [1]. Phân tích định tính từ các thử nghiệm này cho thấy cam thảo mang lại hiệu quả vượt trội trong việc giảm đau rát, thu nhỏ kích thước vết loét và rút ngắn thời gian lành thương [1]. Tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa của dược liệu này được xác định là diễn ra phụ thuộc vào liều lượng thông qua nhiều cơ chế phân tử khác nhau [1].

Về mặt bào chế và ứng dụng, các thử nghiệm lâm sàng đã sử dụng chiết xuất cam thảo dưới nhiều dạng dùng tại chỗ khác nhau, bao gồm dạng bột nhão, miếng dán ngậm và dung dịch súc miệng với nồng độ 1% hoặc 5% [1]. Điểm chung đáng khích lệ là không có bất kỳ phản ứng có hại nào được báo cáo ở các nhóm đối tượng sử dụng can thiệp bằng cam thảo, khẳng định đây là một liệu pháp hỗ trợ an toàn và hiệu quả cho người bị nhiệt miệng [1].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Mặc dù các dữ liệu lâm sàng hiện có đem lại góc nhìn rất tích cực, người tiêu dùng vẫn cần nhìn nhận công tâm về giá trị lẫn hạn chế của các bằng chứng khoa học. Điểm cộng lớn nhất là cam thảo mang lại tác động đa chiều: vừa xoa dịu triệu chứng đau, vừa kháng khuẩn và kích thích phục hồi mô niêm mạc [1], [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu tổng quan năm 2023 cũng nêu rõ rằng các tác giả đã không thể thực hiện phân tích gộp định lượng do sự không đồng nhất về mặt dữ liệu giữa các nghiên cứu lâm sàng [1]. Sự khác biệt về dạng bào chế từ miếng dán, kem bôi cho đến nước súc miệng cũng như sự dao động về nồng độ hoạt chất khiến việc chuẩn hóa liều lượng tối ưu tuyệt đối vẫn cần được đào sâu thêm [1].

Bên cạnh đó, các chuyên gia y tế cũng nhấn mạnh rằng mặc dù cam thảo bộc lộ tiềm năng trở thành một giải pháp thay thế đầy hứa hẹn cho các bệnh lý răng miệng thường gặp, chúng ta vẫn rất cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược quy mô lớn hơn để củng cố độ tin cậy về hiệu quả và tính an toàn [3]. Nước cam thảo tự sắc tại nhà chắc chắn sẽ có hàm lượng hoạt chất không đồng đều so với các dịch chiết tiêu chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo trị nhiệt miệng

Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều người là cho rằng cứ bị nhiệt miệng thì uống nước cam thảo thật nhiều vào bụng mới phát huy tác dụng "thanh nhiệt giải độc". Trên thực tế, các bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả lành vết loét áp-tơ chủ yếu tập trung vào dạng dùng tác động tại chỗ như bôi, dán hoặc súc miệng để hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với mô tổn thương [1]. Việc uống một lượng lớn nước cam thảo vào đường tiêu hóa không giúp nồng độ thuốc tại vết loét cao hơn mà còn có thể gây ra những nguy cơ sức khỏe toàn thân do quá liều hoạt chất.

Hiểu lầm thứ hai là xem nước cam thảo như một phương thuốc "thần kỳ" có khả năng trị dứt điểm hoàn toàn căn bệnh nhiệt miệng. Cần khẳng định rằng loét áp-tơ là bệnh lý có tính chất tái phát mạn tính và căn nguyên sinh bệnh học rất phức tạp liên quan đến miễn dịch và cơ địa [1], [2]. Cam thảo chỉ đóng vai trò hỗ trợ rút ngắn thời gian làm lành tổn thương và giảm cảm giác đau buốt, chứ không thể ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ tái phát trong tương lai [1].

Một ngộ nhận khác là suy nghĩ cam thảo là cây cỏ tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng được, ngậm càng lâu hoặc pha nước càng đặc thì vết loét càng nhanh khỏi. Bất kỳ dược liệu nào khi sử dụng quá mức đều có thể gây kích ứng niêm mạc hoặc dẫn đến sự hấp thu không mong muốn qua hệ tuần hoàn. Dùng thảo dược đúng nồng độ và đúng cách thức luôn là nguyên tắc hàng đầu.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cam thảo?

Mặc dù chiết xuất cam thảo dùng ngoài tại chỗ với nồng độ 1% đến 5% không gây tác dụng phụ rõ rệt trong các thử nghiệm lâm sàng ngắn ngày [1], người dùng vẫn cần lưu ý một số vấn đề an toàn quan trọng. Cam thảo chứa hoạt chất chính là glycyrrhizin, một chất nếu nuốt phải với số lượng lớn hoặc sử dụng kéo dài qua đường uống có thể gây giữ nước, hạ kali máu và làm tăng huyết áp.

Do đó, những người có tiền sử bệnh tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc rối loạn điện giải cần hết sức cẩn thận khi súc miệng bằng nước cam thảo. Nguyên tắc an toàn là chỉ súc miệng và nhổ bỏ hoàn toàn dung dịch ra ngoài, tuyệt đối không được nuốt nước sắc cam thảo vào dạ dày.

Phụ nữ đang mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ loại nước súc miệng thảo dược nào. Ngoài ra, nếu vết loét miệng kéo dài bất thường trên 2 tuần không có dấu hiệu thuyên giảm, kích thước vết loét quá lớn gây sốt cao hoặc nổi hạch vùng cổ, người bệnh cần đến bệnh viện khám ngay vì đó có thể là dấu hiệu cảnh báo của những bệnh lý nghiêm trọng khác chứ không đơn thuần là nhiệt miệng lành tính.

Cách áp dụng thực tế an toàn và đúng cách tại nhà

Để khai thác hiệu quả kháng viêm và hỗ trợ lành thương của cam thảo mà vẫn bảo đảm tính an toàn, bạn có thể thực hiện theo các bước hướng dẫn đơn giản sau:

  • Chuẩn bị nguyên liệu: Sử dụng rễ cam thảo khô sạch có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng từ các hiệu thuốc đông y uy tín. Lấy khoảng 5 đến 10 gram rễ cam thảo phiến mỏng, rửa sơ qua nước sạch để loại bỏ bụi bẩn.
  • Cách đun sắc: Cho lượng cam thảo trên vào khoảng 200ml đến 250ml nước sạch, đun sôi nhỏ lửa trong khoảng 10 đến 15 phút để các hoạt chất như glycyrrhizin và flavonoid hòa tan vào nước. Sau đó tắt bếp, lọc bỏ phần bã và để nước nguội về nhiệt độ phòng hoặc hơi ấm nhẹ.
  • Thời điểm và thao tác súc miệng: Sau khi chải răng sạch sẽ sau bữa ăn, ngậm một ngụm nước cam thảo vừa phải trong khoang miệng. Nhẹ nhàng súc và giữ dung dịch tiếp xúc với vùng niêm mạc bị loét trong khoảng 1 đến 2 phút để hoạt chất thẩm thấu, sau đó nhổ bỏ hoàn toàn. Thực hiện đều đặn 2 đến 3 lần mỗi ngày.
  • Kết hợp thói quen lành mạnh: Trong những ngày bị nhiệt miệng, cần tránh ăn các món quá cay, quá mặn, đồ chiên rán giòn cứng hoặc hoa quả có tính axit cao để không làm tổn thương thêm vết loét. Bổ sung đầy đủ nước lọc và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh để cơ thể nhanh phục hồi.

Súc miệng bằng nước cam thảo là một giải pháp hỗ trợ tại chỗ lành tính, có cơ sở khoa học giúp làm dịu cơn đau rát và rút ngắn thời gian liền sẹo của vết loét nhiệt miệng [1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ phát huy tối đa công năng khi được dùng đúng cách thức súc và nhổ bỏ, kết hợp cùng chế độ nghỉ ngơi, dinh dưỡng khoa học và vệ sinh răng miệng sạch sẽ mỗi ngày.