Tập yoga mặt có thực sự xóa mờ nếp nhăn rãnh cười?

Nhiều người tìm đến các bài tập yoga mặt như một giải pháp tự nhiên với hy vọng làm săn chắc cơ bắp, nâng đỡ vùng má và xóa mờ nếp nhăn rãnh cười mà không cần can thiệp thẩm mỹ. Trào lưu này được quảng bá rầm rộ trên mạng xã hội với lời hứa hẹn giúp khuôn mặt trẻ trung nhờ cơ chế tăng thể tích cơ.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy bài tập cơ mặt có tác dụng rất hạn chế trong việc phục hồi trương lực cơ ^[1]. Trái lại, việc co cơ lặp đi lặp lại có thể làm trầm trọng thêm sự hình thành nếp gấp trên da mặt ^[1].

Cơ chế hình thành nếp nhăn và rãnh cười

Các cơ trên khuôn mặt được chia thành hai nhóm chính gồm nhóm cơ biểu cảm và nhóm cơ nhai ^[1]. Sự hình thành các nếp nhăn trên mặt chủ yếu xuất phát từ tình trạng chùng nhão của các cơ biểu cảm nông nằm trong hệ thống cân cơ nông ^[1]. Hệ thống này có nhiệm vụ kết nối da với vách ngăn mỡ; khi cơ bị giãn xệ, lớp da bề mặt sẽ chùng xuống và tạo thành các đường rãnh nhăn ^[1].

Quá trình lão hóa của cơ mặt bắt nguồn từ sự biến đổi trương lực cơ và các cử động lặp đi lặp lại của chính các khối cơ đó ^[1]. Khi tuổi tác tăng lên, cơ mặt có xu hướng dài ra, trương lực cơ gia tăng, biên độ cử động bị rút ngắn lại và trương lực cơ ở trạng thái nghỉ tiến gần hơn đến mức co tối đa ^[1]. Sự co cơ quá mức trong các hoạt động thường ngày như nhai, nuốt và nói cũng đã được ghi nhận là có liên quan đến việc xuất hiện các nếp nhăn trên khuôn mặt ^[2].

Ngoài ra, nếp nhăn và rãnh cười còn chịu sự chi phối mạnh mẽ từ cấu trúc xương nâng đỡ bên dưới ^[1]. Sau tuổi 30, xương hàm trên có thể bị tiêu và thụt lùi vào trong, khiến vùng má bị phẳng, môi trên bị trũng xuống và mở rộng ra ^[1]. Góc hàm dưới cũng biến đổi từ dạng chữ L sang chữ I, gây nhô hàm dưới và thay đổi đường viền hàm ^[1]. Cung gò má trải qua quá trình tái cấu trúc trước sau làm sâu thêm hố gò má ^[1]. Từ 30 đến 50 tuổi, các cấu trúc trán dưới phẳng đi, cánh mũi mở rộng và đầu mũi rủ xuống ^[1]. Những biến đổi cơ mặt thực chất có thể chỉ là sự thích ứng đối với các thay đổi của dây chằng và khung xương ^[1]. Do đó, sự phát triển nếp nhăn là một quá trình phức tạp, bắt nguồn từ nhiều yếu tố chứ không chỉ đơn thuần do lối sống kém khoa học ^[3].

Giữa phì đại cơ và nguy cơ hằn sâu nếp gấp da

Ý tưởng đằng sau trào lưu yoga mặt là làm phì đại các khối cơ bên dưới để nâng đỡ lớp mô mềm bị chảy xệ, tương tự như việc tập tạ để tăng cơ bắp cơ thể [1, 6]. Dù vậy, các bằng chứng y khoa khẳng định rằng bài tập cơ mặt có tác dụng rất hạn chế trong việc khôi phục lại trương lực cơ ^[1].

Mặt khác, việc thực hiện các động tác co cơ mặt liên tục lại ẩn chứa nguy cơ cơ học đối với làn da. Sự lão hóa cơ mặt vốn dĩ bắt nguồn từ chính các chuyển động lặp đi lặp lại ^[1]. Việc co cơ biểu cảm quá mức đã được chứng minh là có liên quan đến sự xuất hiện của các nếp nhăn và rãnh sâu ^[2]. Khi da đã bước vào giai đoạn lão hóa, việc ép da phải gấp nếp liên tục thông qua các bài tập yoga mặt có thể phản tác dụng, khiến các đường hằn da như rãnh cười trở nên sâu hơn thay vì được nâng đỡ.

Các nghiên cứu ứng dụng công nghệ hiện đại cho thấy sự kết hợp giữa sóng vô tuyến (RF) và kích thích cơ mặt cường độ cao (HIFES) có thể hỗ trợ tái cấu trúc mô và cải thiện nếp nhăn ^[4]. Tuy nhiên, đây là tác động kích thích cơ chuyên sâu bằng thiết bị y tế có kiểm soát năng lượng nhiệt và co cơ, hoàn toàn khác với việc tự vận động co cơ biểu cảm thủ công tại nhà ^[4].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của bài tập cơ mặt

Để kiểm chứng hiệu quả thực sự của phương pháp tập cơ mặt đối với việc trẻ hóa, nhiều nhà khoa học đã tiến hành đánh giá nghiêm ngặt thông qua các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan hệ thống.

Một tổng quan hệ thống năm 2014 đã tìm kiếm trên các cơ sở dữ liệu y khoa như Medline, Web of Science, Science Direct, SciELO và LILACS về các phương pháp bài tập mặt, yoga mặt và mát-xa mặt ^[5]. Tổng quan này thu thập được 9 báo cáo nghiên cứu ^[5]. Kết quả phân tích cho thấy dù cả 9 nghiên cứu đều ghi nhận kết quả tích cực, nhưng không có nghiên cứu nào sử dụng nhóm chứng và quy trình phân nhóm ngẫu nhiên ^[5]. Các dữ liệu này chỉ dừng lại ở mức báo cáo ca đơn lẻ, chuỗi ca nhỏ hoặc nghiên cứu trước - sau trên một nhóm duy nhất ^[5]. Thêm vào đó, việc đánh giá hiệu quả trong hầu hết các nghiên cứu đều mang tính chủ quan do chính tác giả hoặc đối tượng tự nhận xét mà không có thiết kế mù ^[5]. Nhóm tác giả kết luận rằng các bằng chứng hiện tại chưa đủ để xác định liệu bài tập cơ mặt có hiệu quả cho việc trẻ hóa hay không, và cần có các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn ^[5].

Một thử nghiệm có nhóm chứng được thực hiện năm 2013 trên 18 người tham gia nhằm đánh giá 4 bài tập cơ mặt được cho là giúp giảm nhăn và giảm chảy xệ ^[6]. Trong đó, 9 người thuộc nhóm can thiệp thực hiện tập luyện hàng ngày trong 7 tuần ^[6]. Hình ảnh trước và sau 7 tuần của 5 vùng mặt gồm trán, rãnh mũi má, vùng trên môi trên, đường viền hàm và vùng dưới cằm được một hội đồng người quan sát và chính người tham gia chấm điểm ^[6]. Kết quả cho thấy chỉ có duy nhất một điểm khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm: ở nhóm tập luyện, hình ảnh vùng môi trên sau can thiệp được hội đồng chọn là trông trẻ hơn với tần suất cao hơn ^[6]. Các vùng còn lại, bao gồm nếp nhăn rãnh mũi má, không ghi nhận cải thiện vượt trội có ý nghĩa ^[6]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chưa thể khẳng định các bài tập cơ mặt mang lại hiệu quả ^[6].

Năm 2023, một báo cáo ca lâm sàng ghi nhận việc can thiệp trị liệu cơ chức năng kết hợp phản hồi sinh học điện cơ trên một phụ nữ 55 tuổi trong 9 buổi trị liệu hàng tuần ^[2]. Liệu trình này thực hiện các bài tập đẳng trương, đẳng trương lực và thủ thuật lâm sàng nhằm làm giảm sự co thắt của các cơ biểu cảm khuôn mặt ^[2]. Dù ghi nhận kết quả tích cực trong việc tái huấn luyện mẫu hình cơ chức năng và giảm dấu hiệu lão hóa, báo cáo này nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để chứng minh hiệu quả ^[2]. Điểm đáng lưu ý là can thiệp này hướng tới việc giảm thiểu sự co cơ quá mức chứ không phải cố gắng kích thích làm phì đại cơ ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và các yếu tố thúc đẩy lão hóa da

Bằng chứng khoa học về việc tập cơ mặt để làm đầy rãnh cười hiện rất yếu ớt và thiếu tính thuyết phục [6, 7]. Hầu hết các thử nghiệm đều có cỡ mẫu nhỏ, thiếu nhóm đối chứng ngẫu nhiên và dựa vào thang đo chủ quan [6, 7]. Trong khi đó, tác dụng của việc tập luyện lên trương lực cơ mặt là rất hạn chế ^[1].

Bên cạnh yếu tố giải phẫu xương và cơ, sự xuống cấp của bề mặt da chịu tác động rất lớn từ lối sống. Một nghiên cứu năm 1995 trên 282 người khỏe mạnh đã đo lường nếp nhăn vùng khóe mắt ngoài theo thang điểm Daniell ^[7]. Kết quả phân tích mô hình hồi quy logistic cho thấy hút thuốc lá làm tăng nguy cơ nhăn da với tỷ số chênh OR = 3,1 (khoảng tin cậy 95%: 1,28 - 7,76; p = 0,008) ^[7]. Phơi nắng cũng làm tăng nguy cơ với OR = 1,50 (khoảng tin cậy 95%: 1,25 - 1,80; p = 0,05) và tuổi tác có OR = 1,18 (khoảng tin cậy 95%: 1,13 - 1,23; p = 0,024) ^[7].

Tương tự, một nghiên cứu tại South Glamorgan, xứ Wales từ năm 1988 đến 1991 trên 792 đối tượng từ 60 tuổi trở lên (độ tuổi trung bình là 71) đã đánh giá lão hóa da mặt, cổ và mu bàn tay trên thang điểm 10 ^[8]. Điểm số lão hóa da trung bình là 5,5 +- 1,5 ^[8]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến khẳng định chỉ có tuổi tác và lượng tiêu thụ thuốc lá hàng ngày là liên quan có ý nghĩa thống kê với tình trạng lão hóa da ^[8]. Đáng chú ý, việc hút 20 điếu thuốc lá mỗi ngày tạo ra tác động tương đương với gần 10 năm lão hóa theo thời gian thực ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hút thuốc lá là yếu tố quyết định quan trọng gây ra nếp nhăn vĩ mô ở người lớn tuổi ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp về yoga mặt

Nhiều người lầm tưởng rằng cơ mặt cũng giống cơ bắp tay, cơ đùi, càng tập luyện co bóp thì cơ càng săn chắc và đẩy căng lớp da bên trên. Trên thực tế, cơ mặt gắn liền với hệ thống cân mỡ nông và việc cơ biểu cảm co kéo lặp lại nhiều lần chính là một trong những nguyên nhân trực tiếp hình thành nếp nhăn [3, 4].

Hiểu lầm thứ hai là bài tập mặt có thể giải quyết được tình trạng hóp má hay rãnh cười sâu. Các rãnh nhăn này chịu sự chi phối mạnh mẽ từ quá trình teo ngót xương hàm trên và biến đổi xương gò má sau tuổi 30 ^[1]. Các bài tập vận động cơ bề mặt hoàn toàn không có khả năng đảo ngược những thoái hóa ở khung xương này ^[1].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Những người đã có nếp nhăn tĩnh sâu vùng rãnh cười và khóe mắt nên thận trọng khi thực hiện các bài tập yoga mặt. Việc co cơ cường độ cao có thể làm tăng biên độ gấp nếp của da, biến các nếp nhăn nông thành nếp nhăn vĩnh viễn khó hồi phục [3, 4].

Những người có tình trạng tăng trương lực cơ mặt, thường xuyên có thói quen nghiến răng hoặc co cứng cơ hàm cũng không nên tự ý tập luyện các động tác làm căng siết cơ [3, 4]. Thay vì cố làm phì đại cơ, nhóm đối tượng này cần các bài tập điều chỉnh hành vi để giảm bớt sự co thắt của cơ biểu cảm ^[2]. Người có vấn đề bệnh lý về cơ mặt hoặc khớp thái dương hàm cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài tập vận động vùng mặt nào.

Gợi ý chăm sóc và bảo vệ vùng da mặt thực tế

Thay vì phụ thuộc vào các bài tập vận động cơ chưa rõ hiệu quả, việc kiểm soát các tác nhân phá hủy cấu trúc da bên ngoài mang lại lợi ích thiết thực hơn nhiều:

• Từ bỏ thuốc lá: Vì hút 20 điếu thuốc mỗi ngày có thể đẩy nhanh tốc độ lão hóa da tương đương gần 10 năm tuổi thật, việc ngưng hút thuốc là biện pháp hàng đầu để ngăn chặn nếp nhăn xuất hiện sớm và sâu hơn [2, 8].
• Hạn chế tiếp xúc với ánh nắng: Tác động tích lũy từ ánh nắng mặt trời là yếu tố nguy cơ độc lập thúc đẩy quá trình nhăn da ^[7]. Cần che chắn cẩn thận và hạn chế phơi nắng để giảm thiểu tổn thương da ^[7].
• Giảm thói quen co cơ biểu cảm quá mức: Điều chỉnh các thói quen cử động như nhai lệch bên, siết hàm hoặc cau mày liên tục để tránh tạo áp lực nếp gấp lên da ^[2].
• Thăm khám chuyên khoa: Khi rãnh cười sâu do cấu trúc xương tụt lùi hoặc tiêu mỡ ^[1], nên tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu hoặc bác sĩ thẩm mỹ để có phương án can thiệp thích hợp thay vì tự tập luyện sai cách.

Yoga mặt không phải là phương pháp được khoa học công nhận có thể xóa mờ rãnh cười do hạn chế trong việc hồi phục trương lực cơ và nguy cơ tạo nếp gấp da liên tục [3, 6, 7]. Một lối sống khoa học, không khói thuốc và tránh ánh nắng mặt trời kết hợp tư vấn y khoa là nền tảng vững chắc nhất để duy trì vẻ trẻ trung của làn da [2, 8].