Nỗi lo mỡ máu cao và lời đồn về thảo quả

Mỡ máu cao, hay rối loạn chuyển hóa lipid máu, là vấn đề sức khỏe phổ biến hiện nay do lối sống ít vận động và chế độ ăn dư thừa năng lượng [1]. Tình trạng này đặc trưng bởi sự gia tăng nồng độ cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG), cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C), hoặc suy giảm cholesterol lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [2], [3]. Rối loạn lipid huyết tương là một trong những yếu tố nguy cơ lớn nhất dẫn tới xơ vữa động mạch và bệnh tim thiếu máu cục bộ, nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới [2], [1].

Để kiểm soát mỡ máu bên cạnh việc dùng thuốc, nhiều người tìm kiếm các loại thảo mộc, gia vị quen thuộc trong gian bếp với mong muốn hỗ trợ hạ mỡ tự nhiên [2], [3]. Trong số đó, thảo quả thường được nhắc tới như một vị thuốc cổ truyền hỗ trợ tiêu hóa và giảm mỡ thừa [4]. Nhưng liệu việc thêm thảo quả vào thực đơn hàng ngày có thực sự giúp hạ mỡ máu hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp xác nhận việc thêm thảo quả vào bữa ăn giúp giảm cholesterol toàn phần hay triglyceride ở người. Dù các hợp chất tự nhiên từ thực vật và các chất chống oxy hóa nói chung đã được nghiên cứu về tiềm năng điều hòa mỡ máu [2], [3], thảo quả chưa được chứng minh lâm sàng về tác dụng hạ mỡ máu cụ thể.

Tình trạng tăng mỡ máu nguy hiểm thế nào đối với cơ thể?

Lipid là thành phần cấu tạo thiết yếu của tế bào, nhưng khi nồng độ của chúng trong huyết tương tăng cao quá mức sẽ gây ra nhiều hệ lụy cho tim mạch [1]. Các lipid huyết tương gồm cholesterol, triglyceride, phospholipid và este cholesterol [1]. Chúng kết hợp với các apolipoprotein tạo thành các lipoprotein như LDL, VLDL và HDL để hòa tan và di chuyển trong tuần hoàn [1].

Khi tỷ lệ LDL-C tăng cao và HDL-C suy giảm, mảng xơ vữa dễ hình thành bên trong lòng mạch, làm tăng nguy cơ gặp các biến cố tim mạch nghiêm trọng [1]. Ngoài bệnh tim mạch và xơ vữa động mạch, rối loạn lipid máu còn là yếu tố then chốt dẫn tới bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, béo phì và tiểu đường [3]. Thống kê tại Trung Quốc cho thấy tỷ lệ người trưởng thành mắc chứng rối loạn lipid máu lên tới 35,6% và có xu hướng trẻ hóa rõ rệt [3].

Trong cơ chế bệnh sinh của rối loạn mỡ máu do chế độ ăn nhiều chất béo, sự gia tăng mạnh mẽ của cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và ApoB đi kèm với sự sụt giảm nghiêm trọng của HDL-C và ApoA-I [5]. Tình trạng này đồng thời gây rối loạn chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa glucose và làm gia tăng căng thẳng oxy hóa trong cơ thể [5].

Cơ chế tác động của thực vật tự nhiên đối với mỡ máu

Theo các bài tổng quan khoa học, các sản phẩm tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật ăn được hoặc dược liệu đã được quan sát thấy khả năng hỗ trợ hạ mỡ máu qua ba cơ chế chính [2], [6]:

  • Ức chế hấp thu cholesterol tại đường tiêu hóa [2], [3].
  • Ức chế quá trình tổng hợp cholesterol tại gan [2], [3].
  • Cơ chế chống oxy hóa, bảo vệ tế bào và mạch máu trước stress oxy hóa [2], [3].

Bên cạnh đó, các hợp chất nhóm flavonoid rất dồi dào trong các loài thực vật, trái cây và rau củ, đóng vai trò điều hòa cân bằng nội môi lipid qua cơ chế đa mục tiêu [3]. Flavonoid giúp thúc đẩy quá trình hấp thu cholesterol, tăng cường vận chuyển cholesterol ngược, đồng thời ức chế viêm và rối loạn hệ vi sinh đường ruột [3]. Việc dùng thuốc hạ lipid máu thông thường có thể đi kèm một số tác dụng phụ, nên nghiên cứu thảo dược tự nhiên đang là hướng đi được quan tâm [3].

Dù vậy, một loại thực vật chỉ có thể coi là có khả năng hạ mỡ máu khi nó được thử nghiệm chứng minh trực tiếp trên các mô hình khoa học kiểm soát nghiêm ngặt [6], [7].

Nghiên cứu nói gì về thảo quả?

Thảo quả, có tên khoa học là Amomum tsaoko, từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền để trị đau bụng, đầy trướng bụng, đồng thời là một loại gia vị nấu ăn có tác dụng khai vị, kiện tỳ và kích thích tiêu hóa [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát tác dụng của thảo quả (Amomum tsaoko) trên mô hình chuột bị chứng khó tiêu chức năng thông qua phân tích chuyển hóa [4]. Nghiên cứu này tập trung so sánh tác dụng của thảo quả và 3 dược liệu dễ bị nhầm lẫn (Amomum paratsaoko, Amomum koenigii, Alpinia katsumadai Hayata) trên chuột thí nghiệm [4]. Các tác giả đã đo lường tỷ lệ làm rỗng dạ dày, tốc độ đẩy ruột, các chỉ số sinh hóa huyết thanh, biến đổi mô bệnh học và chất chuyển hóa trong phân [4].

Kết quả cho thấy thảo quả tác động lên 5 con đường chuyển hóa quan trọng ở chuột bị khó tiêu chức năng, bao gồm sinh tổng hợp ubiquinone và terpenoid-quinone, chuyển hóa glycerophospholipid, chuyển hóa tyrosine, sinh tổng hợp axit mật sơ cấp, và chuyển hóa purine [4]. Nghiên cứu này kết luận rằng thảo quả hỗ trợ điều trị chứng khó tiêu thông qua việc điều hòa các chất chuyển hóa trong cơ thể [4].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 này hoàn toàn tập trung vào chứng khó tiêu chức năng [4]. Nghiên cứu không đánh giá hiệu quả của thảo quả đối với việc làm hạ cholesterol toàn phần hay triglyceride trong bối cảnh điều trị mỡ máu cao [4].

Các thảo dược và thực vật khác được nghiên cứu ra sao?

Để làm rõ sự khác biệt giữa các bằng chứng thực nghiệm, cần nhìn vào cách các chiết xuất thực vật khác được kiểm chứng tác dụng hạ mỡ máu:

Năm 2024, một nghiên cứu trên mô hình tế bào HepG2 và chuột thí nghiệm đã đánh giá hỗn hợp chiết xuất từ ba dược liệu: Hoàng kỳ (Astragalus membranaceus), Hắc mai biển (Hippophae rhamnoides L.) và Bồ công anh (Taraxacum mongolicum) phối hợp theo tỷ lệ 3:1:2 [6]. Kết quả cho thấy hỗn hợp này giúp điều hòa đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C, HDL-C và nâng cao năng lực chống oxy hóa tổng thể qua các con đường truyền tín hiệu nội bào [6].

Cũng trong năm 2024, một nghiên cứu khác chứng minh dầu mắc-ca (Macadamia integrifolia) giàu axit béo không bão hòa đơn (khoảng 80%) có tác dụng giảm nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và tăng HDL-C trên chuột thí nghiệm bị tăng mỡ máu do chế độ ăn giàu chất béo [7].

Năm 2023, nghiên cứu về viên nang Ngân Lam Điều Chỉ (YL) trên chuột bị rối loạn lipid máu do triton WR-1339 ghi nhận công thức thảo dược này làm giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C, cùng các yếu tố gây viêm như Il6, Tnf-alpha [8].

Những thử nghiệm trên cho thấy để khẳng định một loại thảo mộc có tác dụng hạ mỡ máu, các nhà khoa học phải kiểm tra cụ thể sự thay đổi của nồng độ TC, TG và lipoprotein huyết thanh [6], [8], [7]. Đối với thảo quả (Amomum tsaoko), các dữ liệu lâm sàng và tiền lâm sàng chứng minh hiệu quả giảm mỡ máu chuyên biệt như vậy vẫn chưa có trong các tài liệu kiểm chứng [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo quả và gia vị hạ mỡ

Nhiều người lầm tưởng rằng gia vị có nguồn gốc thảo dược tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc tây y để hạ mỡ máu. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy hiểm.

Thứ nhất, việc thảo quả kích thích tiêu hóa, tạo cảm giác ăn ngon miệng không đồng nghĩa với việc nó "đốt cháy" hay loại bỏ mỡ thừa ra khỏi máu [4]. Thảo quả được chứng minh là tác động lên chuyển hóa liên quan đến chứng khó tiêu chức năng, chứ không phải giải pháp hạ lipid huyết thanh [4].

Thứ hai, việc tự ý bỏ thuốc điều trị rối loạn lipid máu do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng nước sắc hoặc viên uống từ các loại hạt gia vị có thể khiến chỉ số cholesterol và triglyceride tăng vọt mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ hình thành mảng xơ vữa động mạch và đột quỵ [2], [1].

Thứ ba, sự nhầm lẫn giữa thảo quả thật (Amomum tsaoko) và các loài cây tương tự như Amomum paratsaoko, Amomum koenigii hoặc Alpinia katsumadai Hayata rất dễ xảy ra do hình thái quả bên ngoài tương đối giống nhau [4]. Sự khác nhau về nguồn gốc có thể dẫn đến sự khác biệt lớn về tác động chuyển hóa trong cơ thể [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng thảo quả?

Thảo quả là một loại gia vị có tính ấm nóng, chứa nhiều tinh dầu thơm đặc trưng. Do đó, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có cơ địa nhiệt, hay nóng trong, lở loét miệng hoặc táo bón nặng.
  • Người mắc các bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng giai đoạn cấp tính, bởi hàm lượng tinh dầu và vị cay nóng của gia vị có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú nên sử dụng ở lượng gia vị thông thường trong nấu nướng, không nên tự ý dùng chiết xuất cô đặc liều cao.
  • Người đang dùng các thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc rối loạn lipid máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào dạng đậm đặc.

Cách áp dụng thảo quả an toàn trong bữa ăn

Thảo quả là loại gia vị tuyệt vời giúp gia tăng hương vị đậm đà cho các món canh, súp, nước dùng phở, món hầm hay nước kho thịt cá. Để sử dụng an toàn và phát huy giá trị dinh dưỡng, người nội trợ có thể lưu ý:

  • Dùng với lượng vừa phải: Chỉ nên dùng 1-2 quả đập dập cho một nồi nước dùng hoặc món hầm lớn cho cả gia đình.
  • Kết hợp thực phẩm lành mạnh: Dùng thảo quả để nấu các món súp nhiều rau củ, ức gà bỏ da hoặc cá, thay vì dùng kèm các món nội tạng động vật hay thịt mỡ nhiều chất béo bão hòa.
  • Không lạm dụng: Xem thảo quả như một chất tạo hương tự nhiên giúp kích thích vị giác và tiêu hóa, không phụ thuộc vào thảo quả như một biện pháp chữa bệnh mỡ máu [4].

Kết luận

Thảo quả là loại gia vị và thảo dược truyền thống có giá trị trong việc hỗ trợ kiện tỳ, kích thích tiêu hóa và giảm chứng khó tiêu chức năng [4]. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng khoa học xác thực việc thêm thảo quả vào thực đơn giúp hạ mỡ máu, giảm cholesterol toàn phần hay triglyceride. Để kiểm soát mỡ máu hiệu quả, người bệnh cần duy trì chế độ ăn lành mạnh, tích cực vận động và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị y khoa từ bác sĩ chuyên khoa.