Nhiều nhân viên văn phòng thường xuyên đối mặt với tình trạng bước vào phòng họp nhưng quên mất tài liệu cần lấy, khó tập trung xử lý công việc phức tạp hoặc phản xạ chậm chạp sau nhiều giờ ngồi phòng máy lạnh. Thói quen di chuyển bằng xe kín, làm việc trong nhà từ sáng đến tối và che chắn quá kỹ khi ra đường khiến việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời gần như bằng không. Tình trạng "não cá vàng" hay đãng trí này liệu có bắt nguồn từ việc cơ thể thiếu hụt vitamin D do thiếu nắng?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy thiếu vitamin D thực sự có mối liên hệ mật thiết với suy giảm nhận thức, nhưng chủ yếu tác động lên chức năng điều hành và khả năng chú ý chứ không hẳn làm mất trí nhớ đơn thuần [1], [2]. Khi thiếu hụt vi chất này, bộ não gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, xử lý thông tin đa nhiệm và duy trì sự tập trung, khiến người bệnh dễ nhầm lẫn thành chứng hay quên [1], [2].

Cơ chế tác động của vi chất này lên não bộ

Vitamin D hoạt động như một loại hormone thần kinh (neurosteroid) có khả năng điều hòa nhiều hoạt động chức năng trong não bộ [3]. Sau khi được cơ thể tổng hợp qua da dưới tác động của tia cực tím hoặc hấp thu từ dinh dưỡng, vitamin D chuyển hóa và tương tác trực tiếp với các thụ thể đặc hiệu của nó [3].

Đáng chú ý, các thụ thể vitamin D (VDR) nằm tập trung nhiều ở vỏ não và hồi hải mã của con người [2]. Đây là hai khu vực trọng yếu chịu trách nhiệm trực tiếp về nhận thức, khả năng tư duy và xử lý dữ liệu [2]. Thông qua sự gắn kết với các thụ thể này, vitamin D góp phần duy trì tốc độ xử lý của hệ thần kinh, điều hòa chức năng tập trung và đảm bảo tính chính xác khi thực hiện các tác vụ tư duy phức tạp [3]. Khi nồng độ vi chất này suy giảm, các hoạt động điều hành và xử lý phản xạ tại vỏ não có thể bị ảnh hưởng trực tiếp [3], [2].

Thiếu hụt vi chất làm suy giảm chức năng điều hành, không chỉ là trí nhớ

Nhiều người lầm tưởng thiếu vitamin D sẽ gây quên ký ức hay sự kiện gần. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp chỉ ra mối liên hệ giữa thiếu hụt vitamin D và suy giảm trí nhớ tình tiết (episodic memory) vẫn chưa chắc chắn do kết quả nghiên cứu còn khiêm tốn và ít ý nghĩa lâm sàng [1], [4]. Ngược lại, dữ liệu khoa học cung cấp bằng chứng thuyết phục rằng nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh thấp dự báo tình trạng rối loạn chức năng điều hành [1], [4].

Chức năng điều hành bao gồm khả năng lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, sắp xếp trình tự công việc và điều chỉnh hành vi [2]. Do đó, khi các chức năng này giảm sút, bạn rất dễ lúng túng khi xử lý công việc dồn dập, mất tập trung hoặc quên mất việc tiếp theo cần làm [2].

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 thực hiện trên 100 người cao tuổi da trắng sinh sống tại cộng đồng có than phiền về trí nhớ (độ tuổi trung bình 71,02; 52% là nữ) đã chia người tham gia thành 3 nhóm: thiếu hụt (dưới 25 nmol/l), không đủ (25-50 nmol/l) và đủ (trên 50 nmol/l) [5]. Kết quả cho thấy nhóm thiếu hụt vitamin D mắc nhiều lỗi hơn đáng kể ở bài kiểm tra Trail Making Test-B (TMT-B) đánh giá sự linh hoạt tâm thần so với nhóm không đủ và nhóm đủ (với p lần lượt là 0,019 và 0,017) [5]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu, thiếu hụt vitamin D liên quan độc lập đến sự sút kém độ linh hoạt tâm thần (hệ số beta hiệu chỉnh = 1,48; p = 0,011), dù không làm suy giảm các bài kiểm tra ức chế nhận thức hay vận động khác [5].

Tại Ecuador, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 tại Viện Khoa học Thần kinh Guayaquil trên 113 người lớn (gồm 66 bệnh nhân tâm thần phân liệt và 47 bệnh nhân có rối loạn tâm thần thực thể khác, độ tuổi từ 22 đến 85) chỉ ra mối tương quan đáng kể giữa nồng độ vitamin D và chức năng điều hành [3]. Nồng độ vitamin D cao hơn đi kèm với mức độ suy giảm chức năng điều hành ít hơn [3]. Tốc độ xử lý thông tin ở người có lượng vitamin D tối ưu cao hơn nhóm thiếu hụt; đồng thời mức vitamin D thấp cũng đi kèm với độ chính xác và khả năng tập trung kém hơn ở nhóm có tổn thương thực thể [3].

Ở nhóm người cao tuổi (>65 tuổi) nhận dịch vụ chăm sóc tại nhà, các nhà khoa học nhận thấy hiệu suất nhận thức—đặc biệt là chức năng điều hành chứ không phải trí nhớ—có liên quan đến nồng độ vitamin D tuần hoàn trong khoảng từ 50 đến 75 nmol/L [1]. Bổ sung vitamin D3 trong 16 tháng ở người cao tuổi cũng cho thấy khả năng cải thiện chức năng điều hành [1]. Một nghiên cứu kéo dài 18 tuần so sánh liều cao 4.000 IU/ngày và liều thấp 400 IU/ngày ở người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy nhóm liều cao cải thiện được trí nhớ không gian thị giác [4].

Dữ liệu dài hạn từ một nghiên cứu theo dõi 2 năm công bố năm 2025 trên 5.454 người (nam từ 55-75 tuổi, nữ từ 60-75 tuổi bị thừa cân/béo phì và mắc hội chứng chuyển hóa) cho thấy lượng vitamin D nạp vào từ chế độ ăn uống có liên quan đến việc cải thiện nhận thức [6]. Mức tiêu thụ vitamin D qua ăn uống cao hơn giúp cải thiện chức năng nhận thức toàn cầu, chức năng điều hành, ngôn ngữ và làm giảm mức độ sa sút khả năng chú ý trong 2 năm [6].

Những giới hạn quan trọng từ các thử nghiệm bổ sung

Mặc dù mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D và nhận thức là rõ ràng, việc bổ sung dưỡng chất này có mang lại phép màu lập tức hay không vẫn còn những kết quả trái chiều [7], [8].

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mang tên VitaMIND công bố năm 2025 tiến hành theo dõi từ xa trong 24 tháng trên 620 người từ 50 tuổi trở lên bị thiếu hụt vitamin D mức độ nhẹ đến trung bình kèm suy giảm nhận thức sớm [8]. Kết quả cho thấy việc uống vitamin D hàng ngày không đem lại lợi ích vượt trội có ý nghĩa thống kê so với giả dược đối với chức năng điều hành (đo bằng bài kiểm tra TMT-B) cũng như các chỉ số nhận thức chung [8].

Tương tự, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đa trung tâm công bố năm 2021 trên 95 bệnh nhân người lớn ốm nặng bị thiếu vitamin D đã đánh giá hiệu quả của liều duy nhất 540.000 IU vitamin D3 đường ruột ngay sau nhập viện [7]. Sau thời gian theo dõi trung vị 443 ngày, điểm nhận thức toàn cầu RBANS ở nhóm dùng vitamin D là 79,6 so với 82,1 ở nhóm giả dược (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR 0,83); điểm chức năng điều hành lần lượt là 8,1 và 8,7 (OR hiệu chỉnh 0,72) [7]. Các nhà nghiên cứu kết luận một liều cao vitamin D3 đường ruột không giúp cải thiện nhận thức toàn diện hay chức năng điều hành dài hạn ở nhóm bệnh nhân này [7].

Như vậy, bằng chứng khoa học cho thấy việc duy trì nồng độ vitamin D tối ưu trong thời gian dài giúp bảo vệ chức năng thần kinh, nhưng dùng liều dồn dập hoặc bổ sung khi mức thiếu hụt chỉ ở mức nhẹ không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả nhận thức thần tốc [7], [8].

Những hiểu lầm thường gặp về vitamin D và trí não

Một hiểu lầm phổ biến là hễ xuất hiện chứng hay quên, đãng trí là cần mua ngay vitamin D liều cao để uống bổ não. Trên thực tế, vitamin D tác động chủ yếu lên tốc độ xử lý, khả năng tập trung và tính linh hoạt thần kinh chứ không phục hồi các vùng ký ức bị tổn thương hay đảo ngược tức thì bệnh lý đãng trí [1], [5].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần uống viên bổ sung là đủ thay thế lối sống. Nghiên cứu năm 2019 ghi nhận sự kết hợp giữa bổ sung vitamin D và luyện tập thể chất đều đặn (như bài tập đi bộ Nordic walking) giúp cải thiện rõ rệt sự chú ý, chức năng điều hành và tốc độ xử lý ở phụ nữ lớn tuổi [2]. Hiệu quả nhận thức chịu tác động của cả quá trình vận động lẫn nồng độ vi chất, không thể chỉ trông cậy vào một viên uống [2].

Ai nên thận trọng và cần tầm soát?

Những người làm việc văn phòng khép kín cả ngày, người lớn tuổi ít ra ngoài trời, hoặc người có khiếu nại chủ quan về tình trạng suy giảm nhận thức nên chủ động kiểm tra nồng độ vi chất [5], [4], [2]. Nồng độ 25-hydroxyvitamin D huyết thanh dưới 20 ng/mL hoặc dưới 25 nmol/L được xem là ngưỡng thiếu hụt đáng lo ngại liên quan đến suy giảm hoạt động thể chất và tư duy [5], [2].

Tuy nhiên, người mắc bệnh lý nền nặng, người có rối loạn chuyển hóa canxi, sỏi thận hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng các sản phẩm bổ sung. Tuyệt đối không tự ý uống các liều cực cao đột ngột khi chưa có chỉ định và theo dõi y khoa chuyên biệt.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho dân văn phòng

Để cải thiện tình trạng uể oải tư duy và hỗ trợ chức năng điều hành não bộ, bạn nên kết hợp hài hòa giữa lối sống và dinh dưỡng mỗi ngày:

Tận dụng ánh nắng tự nhiên: Dành 10 đến 15 phút vào đầu giờ sáng hoặc giờ nghỉ trưa để tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời tự nhiên ở vùng tay và chân. Điều này giúp kích hoạt quá trình tự tổng hợp vitamin D tự nhiên của cơ thể qua da [3].

Tăng cường qua đường ăn uống: Bổ sung các thực phẩm giàu vitamin D vào thực đơn hàng tuần như cá hồi, cá trích, lòng đỏ trứng, sữa và ngũ cốc tăng cường vi chất [6]. Chế độ ăn duy trì đều đặn lượng vi chất này đã được chứng minh giúp hạn chế suy giảm khả năng chú ý qua thời gian [6].

Vận động thể chất ngoài trời: Kết hợp các hoạt động thể thao nhẹ nhàng như đi bộ nhanh, chạy bộ hoặc các bài tập phối hợp để gia tăng độ linh hoạt của não bộ cùng với tối ưu hóa hấp thụ vi chất [2].

Khi cảm thấy các dấu hiệu mất tập trung, xử lý công việc chậm chạp hay suy giảm trí nhớ kéo dài gây ảnh hưởng lớn đến cuộc sống, bạn hãy đến cơ sở y tế để được xét nghiệm vi chất và tư vấn lộ trình chăm sóc toàn diện từ bác sĩ chuyên khoa.