Người bệnh tiểu đường hoặc người có nguy cơ đường huyết cao thường tìm kiếm thảo dược tự nhiên để hỗ trợ kiểm soát bệnh. Cây rễ vàng (Rhodiola rosea) đang được truyền tai nhau như giải pháp giúp ổn định đường máu và cải thiện đề kháng insulin. Liệu loại thảo dược vùng lạnh này có thực sự giảm được đường huyết ở người như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Chiết xuất Rhodiola rosea cho thấy khả năng giảm đường huyết lúc đói và cải thiện phản ứng với insulin trên các mô hình chuột mắc tiểu đường [1]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện có chủ yếu dừng ở mức thử nghiệm trên động vật và kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các nghiên cứu [2]. Trong một thử nghiệm nhỏ trên vận động viên khỏe mạnh, thảo dược này không làm thay đổi mức đường huyết [3].
Cây rễ vàng và cơ chế tác động lên đường huyết
Rhodiola rosea (còn gọi là cây rễ vàng hay hồng cảnh thiên) thuộc họ Thuốc bỏng (Crassulaceae), sinh trưởng tự nhiên ở vùng Bắc Cực và các khu vực núi cao thuộc châu Âu, châu Á, Bắc Mỹ [2]. Phần thân rễ và rễ của cây từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền tại Đông Âu và châu Á nhằm tăng cường thể lực, cải thiện tinh thần và giúp cơ thể thích nghi với căng thẳng [2]. Trong y học dân gian, chiết xuất từ loài cây này cũng được dùng như một vị thuốc hỗ trợ trị tiểu đường [4].
Các nhà khoa học đã bước đầu giải mã cách thức thảo dược này can thiệp vào quá trình chuyển hóa đường trong cơ thể thông qua mô hình động vật. Nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột mắc tiểu đường dạng tuýp 1 cho thấy chiết xuất nước Rhodiola làm tăng tiết chất nội sinh beta-endorphin từ tuyến thượng thận [5]. Chất này sau đó kích hoạt các thụ thể opioid mu trong cơ thể để phát huy tác dụng hạ đường huyết [5].
Khi sử dụng liên tục trong 3 ngày trên chuột tiểu đường, chiết xuất nước Rhodiola làm tăng biểu hiện của chất vận chuyển glucose loại 4 (GLUT 4 - một loại protein đóng vai trò như "cánh cửa" đưa đường từ máu vào tế bào cơ xương để tiêu thụ) [5]. Đồng thời, thảo dược này làm giảm rõ rệt biểu hiện của enzyme PEPCK tại gan (enzyme thúc đẩy gan tự sản xuất thêm đường đưa vào máu) [5]. Nhờ hai mũi nhọn vừa tăng tiêu thụ đường ở cơ vừa giảm tạo đường mới ở gan, mức glucose trong huyết tương của chuột đã giảm xuống theo liều lượng sử dụng [5]. Khi các nhà nghiên cứu cắt bỏ tuyến thượng thận hai bên hoặc dùng chất cyprodime để khóa thụ thể opioid mu, tác dụng hạ đường huyết và điều chỉnh GLUT 4, PEPCK của thảo dược đều bị đảo ngược hoặc suy yếu [5].
Bên cạnh cơ chế nội tiết, tình trạng căng thẳng oxy hóa tăng cao cũng đóng vai trò quan trọng gây ra bệnh tiểu đường và các biến chứng [4]. Nghiên cứu năm 2006 trên chuột tiểu đường tuýp 2 chỉ ra rằng chiết xuất Rhodiola rosea giúp bảo vệ gan thông qua việc giảm quá trình peroxy hóa lipid (sự phá hủy chất béo do gốc tự do) [4]. Thảo dược này đồng thời làm tăng mức glutathione dạng khử và thúc đẩy hoạt động của hàng loạt enzyme chống oxy hóa tại gan như glutathione reductase, glutathione S-transferase, glutathione peroxidase, catalase và superoxide dismutase [4].
Các nghiên cứu trên mô hình tiểu đường nói gì?
Dữ liệu khoa học hiện tại về tác động của Rhodiola rosea lên đường huyết chủ yếu đến từ các phòng thí nghiệm sử dụng mô hình chuột.
Một nghiên cứu năm 2022 đã đánh giá tác động của chiết xuất Rhodiola rosea trên mô hình chuột mắc tiểu đường tuýp 2 (dòng chuột db/db bị bất hoạt thụ thể leptin, 6 tuần tuổi) [1]. Chuột được cho uống chiết xuất chất lượng chuẩn hóa thông qua ống thông dạ dày với liều 25 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần, so sánh với nhóm chuột đối chứng chỉ uống nước [1]. Kết thúc điều trị ở tuần tuổi thứ 10 và kiểm tra tiếp ở tuần tuổi thứ 11 (tức 1 tuần sau khi ngưng thảo dược), nhóm chuột dùng Rhodiola rosea có mức đường huyết lúc đói thấp hơn đáng kể so với nhóm uống nước, dù cả hai nhóm vẫn còn tình trạng tăng đường huyết lúc đói [1].
Khi thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường tiêm ở tuần tuổi thứ 10, đường huyết ở cả hai nhóm chuột không tăng thêm, có thể do mức đường nền lúc đói đã quá cao, sau đó giảm nhẹ trong vòng 120 phút [1]. Đáng chú ý, trong nghiệm pháp dung nạp insulin thực hiện ở tuần tuổi thứ 11, nhóm chuột được uống Rhodiola rosea có mức đường huyết giảm liên tục suốt 2 giờ sau tiêm insulin và luôn thấp hơn nhóm đối chứng tại mọi thời điểm đo [1]. Ngược lại, nhóm chuột uống nước chỉ giảm mạnh đường huyết trong 30 phút đầu (giảm khoảng 33%) rồi lại tăng đường huyết trở lại trong 90 phút tiếp theo [1]. Kết quả này gợi ý thảo dược đã làm thay đổi phản ứng của cơ thể chuột với insulin theo hướng phức tạp nhưng có lợi [1].
Một thử nghiệm khác năm 2006 thực hiện trên chuột nhắt mắc tiểu đường tuýp 2 (dòng C57BL/Ks db/db) kéo dài 12 tuần [4]. Chuột được chia thành nhóm đối chứng (10 con), nhóm dùng chiết xuất vỏ quế (200 mg/kg/ngày, 10 con) và nhóm dùng chiết xuất Rhodiola rosea (200 mg/kg/ngày, 10 con) [4]. Sau 12 tuần, chiết xuất Rhodiola rosea làm giảm đáng kể lượng đường trong máu cũng như cải thiện hệ thống chống oxy hóa ở gan chuột [4].
Đối với biến chứng thận do tiểu đường tuýp 2, một nghiên cứu năm 2013 đã thử nghiệm chiết xuất cồn của Rhodiola rosea trên chuột cống Wistar được gây bệnh bằng chế độ ăn giàu béo, nhiều calo kết hợp tiêm chất streptozocin (STZ) [6]. Chuột được chia thành nhóm bình thường, nhóm đối chứng bệnh, nhóm dùng Rhodiola rosea liều thấp, liều cao và nhóm dùng thuốc huyết áp Captopril trong 8 tuần [6]. Kết quả ở cuối tuần thứ 8 cho thấy các nhóm dùng thảo dược giảm đáng kể đường huyết lúc đói, cholesterol toàn phần, triglyceride, độ thanh thải creatinine, lượng albumin nước tiểu trong 24 giờ, tỷ lệ khối lượng thận trên trọng lượng cơ thể và diện tích cầu thận so với nhóm đối chứng bệnh [6]. Mức biểu hiện của yếu tố gây xơ hóa TGF-beta1 trong mô thận cũng giảm rõ rệt ở nhóm dùng thảo dược [6].
Dữ liệu trái chiều và thử nghiệm trên người
Dù nhiều thí nghiệm trên động vật cho kết quả khả quan, không phải nghiên cứu nào cũng ghi nhận khả năng hạ đường huyết của Rhodiola.
Năm 2012, các nhà khoa học khảo sát tác dụng của chiết xuất cồn Rhodiola trên chuột cống Wistar bị gây tiểu đường bằng tiêm STZ kèm suy tim [2]. Sau 21 ngày điều trị, chiết xuất này giúp tăng cung lượng tim và kích hoạt biểu hiện gen cũng như protein PPARdelta tại mô tim của chuột bệnh [2]. Tuy nhiên, các chỉ số liên quan đến bệnh tiểu đường (như mức đường huyết tăng cao và insulin huyết tương thấp) lại không hề thay đổi sau đợt điều trị [2]. Điều này cho thấy tác động hạ đường của thảo dược có thể phụ thuộc vào dạng chiết xuất, thời gian dùng hoặc đặc điểm tổn thương tụy của từng mô hình.
Quan trọng hơn, khi bước sang thử nghiệm trên người, tác động lên đường huyết chưa được tái현. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã theo dõi 14 nam vận động viên được đào tạo bài bản, sử dụng thực phẩm bổ sung Rhodiola rosea liên tục trong 4 tuần so sánh với khi dùng giả dược [3]. Sau khi thực hiện bài kiểm tra gắng sức tim phổi đến mức kiệt sức, nhóm dùng thảo dược giảm được nồng độ axit béo tự do trong huyết tương, giảm mức lactate máu và giảm chỉ số tổn thương cơ xương (creatine kinase) có ý nghĩa thống kê [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu xác nhận việc bổ sung Rhodiola rosea không tạo ra bất kỳ ảnh hưởng nào lên mức đường huyết của các vận động viên này [3]. Các chỉ số về khả năng chống oxy hóa trong máu, thông số viêm, nhịp tim tối đa và mức tiêu thụ oxy tối đa (VO2 max) cũng không thay đổi [3].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ đường huyết
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng kết quả trên chuột thí nghiệm với hiệu quả chữa bệnh ở người. Chuột trong các nghiên cứu được dùng liều chiết xuất chuẩn hóa rất cao (như 25 mg/kg hoặc 200 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày) và đưa thẳng vào dạ dày bằng ống thông để kiểm soát chính xác liều lượng [1], [4]. Cơ địa chuyển hóa của loài gặm nhấm và người có nhiều khác biệt, nên một chất làm giảm đường máu ở chuột đái tháo đường chưa chắc mang lại hiệu quả tương đương trên bệnh nhân thực tế.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng dùng Rhodiola rosea có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tiểu đường. Ngay cả trong nghiên cứu năm 2022 trên chuột, dù thảo dược giúp giảm đường huyết lúc đói tốt hơn nhóm chỉ uống nước, bản thân những con chuột được điều trị bằng thảo dược vẫn ở trong tình trạng tăng đường huyết lúc đói chứ không về lại mức bình thường hoàn toàn [1]. Việc tự ý bỏ thuốc tây để chuyển sang uống rễ cây tiềm ẩn nguy cơ mất kiểm soát đường huyết nghiêm trọng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang điều trị tiểu đường bằng insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết đường uống cần đặc biệt thận trọng. Trên mô hình động vật, Rhodiola rosea làm thay đổi phản ứng với insulin ngoại sinh, khiến đường huyết giảm sâu và kéo dài hơn suốt 2 giờ sau tiêm [1]. Nếu cơ chế này cũng xảy ra ở người bệnh đang tiêm insulin, việc dùng kèm thảo dược không kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Những người có bệnh lý nền về thận, gan hoặc tim mạch do biến chứng tiểu đường không nên tự ý mua các chế phẩm truyền miệng. Dù có nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất giúp cải thiện chức năng tim và bảo vệ thận giai đoạn sớm [2], [6], hiệu quả và độ an toàn lâu dài trên bệnh nhân suy thận, suy tim thực tế vẫn cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em cũng không có dữ liệu an toàn trong các nghiên cứu nêu trên nên cần tránh tự ý sử dụng.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn tìm hiểu sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ Rhodiola rosea, người tiêu dùng nên ưu tiên mục đích nâng cao sức bền thể chất, hỗ trợ giảm mỏi cơ sau vận động nặng — vốn là công dụng đã được ghi nhận bước đầu trên người khỏe mạnh sau 4 tuần sử dụng [3]. Với mục tiêu kiểm soát đường huyết, thảo dược này hiện chỉ nên xem là hướng nghiên cứu tiềm năng, chưa phải giải pháp điều trị chuẩn.
Khi chọn mua sản phẩm trên thị trường, cần chú ý đến nguồn gốc và tiêu chuẩn kiểm định chất lượng của nhà sản xuất. Các nhà khoa học lưu ý rằng hiệu quả sinh học của Rhodiola rosea phụ thuộc chặt chẽ vào các dấu ấn sinh học được chuẩn hóa trong dịch chiết [1]. Cách thức chiết xuất (chiết xuất nước hay chiết xuất cồn) cũng tạo ra các tác động sinh lý rất khác nhau trong các thử nghiệm [2], [5].
Người có bệnh nền tiểu đường hoặc rối loạn dung nạp glucose bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào chứa Rhodiola. Trong quá trình sử dụng, cần duy trì đo đường huyết mao mạch thường xuyên tại nhà để theo dõi sát phản ứng của cơ thể. Nền tảng cốt lõi để kiểm soát đường huyết vẫn là tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ ăn cân bằng giảm tinh bột tinh chế, uống đủ nước và vận động thể lực đều đặn.
Tóm lại, Rhodiola rosea thể hiện tiềm năng giảm đường huyết, bảo vệ gan thận và hỗ trợ hoạt động của insulin khá ấn tượng trên các mô hình chuột mắc tiểu đường [1], [4], [6]. Tuy nhiên, bằng chứng trên người vẫn còn bỏ ngỏ và thử nghiệm trên vận động viên khỏe mạnh chưa ghi nhận tác dụng hạ đường máu [3]. Người bệnh nên giữ thái độ tỉnh táo, không dùng thảo dược thay thế thuốc điều trị và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.