Thời tiết giao mùa khiến người cao tuổi rất dễ mắc các bệnh cảm lạnh, viêm mũi họng hay viêm phổi. Nhiều gia đình có thói quen mua sữa chua, sữa lên men cho ông bà ăn mỗi ngày với hy vọng tăng sức đề kháng, phòng bệnh đường thở.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy thực phẩm lên men chứa lợi khuẩn (probiotic) thực sự có thể hỗ trợ miễn dịch hô hấp ở người lớn tuổi, giúp giảm nguy cơ mắc cảm lạnh hoặc rút ngắn số ngày bị bệnh [1]. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng vi khuẩn cụ thể, chứ không phải mọi sản phẩm lên men đều cho tác dụng giống nhau [2].
Vì sao người già dễ mắc bệnh đường hô hấp?
Tỷ lệ người trên 65 tuổi đang tăng nhanh ở hầu hết các quốc gia [2]. Khi tuổi tác cao lên, hệ miễn dịch trải qua những thay đổi bất lợi tự nhiên [2]. Quá trình này bao gồm sự thoái hóa của tuyến ức, giảm số lượng tế bào miễn dịch T nguyên thủy, giảm sự đa dạng của quần thể tế bào T và tích tụ các tế bào T ghi nhớ đặc hiệu [2]. Sự suy giảm dần các chức năng miễn dịch qua trung gian tế bào và miễn dịch dịch thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng hô hấp và viêm phổi ở người già [3]. Ngoài ra, tuổi già còn làm giảm hiệu quả bảo vệ của vắc-xin [4].
Bên cạnh sự lão hóa miễn dịch, các thay đổi sinh lý theo tuổi tác còn dễ dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng ở người cao tuổi [5]. Việc thiếu hụt năng lượng, chất đạm, vitamin và khoáng chất sẽ làm suy yếu thêm khả năng miễn dịch qua trung gian tế bào [5]. Thậm chí, chỉ một sự sụt giảm nhẹ nồng độ albumin trong huyết thanh xuống dưới mức bình thường cũng đã liên quan đến những biến đổi bất lợi ở các nhóm tế bào T [5].
Nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính hiện là lý do phổ biến nhất khiến người dân phải đi khám bệnh ở các nước phát triển, chiếm tới 75% tổng lượng kháng sinh sử dụng tại các quốc gia thu nhập cao [2]. Ở người lớn tuổi, nhiễm trùng đường thở và đường tiêu hóa vẫn là nguyên nhân đáng kể gây bệnh tật và tử vong [6]. Đặc biệt, nhiễm rhinovirus ở người (nguyên nhân phổ biến nhất gây nhiễm trùng hô hấp) thường liên quan đến tỷ lệ bệnh kéo dài cao hơn ở người già [1].
Cơ chế lợi khuẩn kích hoạt hàng rào miễn dịch
Lợi ích sức khỏe của thực phẩm lên men chủ yếu đến từ các vi khuẩn probiotic sống có khả năng định cư tại đường ruột và tạo ra tác động có lợi [7]. Dù đi vào đường tiêu hóa, các lợi khuẩn này lại có thể điều hòa phản ứng miễn dịch toàn thân, đóng vai trò quan trọng giúp người cao tuổi chống lại nhiễm trùng virus [7]. Lưu ý rằng dù có nhiều thảo luận về kháng thể niêm mạc IgA, các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trong bài viết này chủ yếu ghi nhận cơ chế thông qua tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK), tế bào lympho T, thực bào, các cytokine và kháng thể huyết thanh IgG1 [7].
Cụ thể, các tế bào lympho, tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK), đại thực bào và bạch cầu trung tính có khả năng tiêu diệt các tế bào bị nhiễm virus thông qua cơ chế gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể [7]. Tế bào NK đóng vai trò trực tiếp trong phòng thủ kháng virus [1]. Ở người cao tuổi, hoạt động của tế bào NK thấp có liên quan mật thiết đến sự phát triển của cảm lạnh thông thường, viêm phổi, viêm phế quản cấp tính và tử vong [1].
Nhiều thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng thực phẩm lên men chứa probiotic giúp cải thiện hoạt động của tế bào NK và tăng số lượng tế bào lympho mang dấu ấn CD56 trong máu ngoại vi ở người cao tuổi khỏe mạnh [7]. Các hợp chất polysaccharide tạo ra bởi chủng khuẩn Lactobacillus bulgaricus OLL1073R-1 trong sữa chua được chứng minh có tác dụng kích thích miễn dịch, làm tăng cường hoạt động của tế bào NK [1].
Ngoài ra, việc bổ sung lợi khuẩn như chủng B. lactis HN019 giúp tăng tế bào lympho T hỗ trợ (CD4+) và tế bào T hoạt hóa (CD25+), tăng tế bào đa nhân và tế bào NK ở tình nguyện viên cao tuổi khỏe mạnh [7]. Trong một nghiên cứu mở có đối chứng giả dược trên 200 tình nguyện viên khỏe mạnh, việc ăn sữa chua chứa probiotic đã làm tăng tế bào NK, các chất truyền tin miễn dịch IL-12, IFN-gamma và kháng thể IgG1 [7]. Ở mô hình chuột, việc uống lợi khuẩn bất hoạt bằng nhiệt từ sản phẩm sữa Mông Cổ cũng làm tăng sản xuất IFN-alpha, IL-12, IFN-gamma và tăng hoạt tính tế bào NK, giúp giảm triệu chứng cúm [7].
Bằng chứng giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng tại nhiều trung tâm đã được công bố năm 2010 để đánh giá tác dụng của sữa lên men chứa chủng Lactobacillus casei DN-114 001 [6]. Nghiên cứu thực hiện trên 1.072 tình nguyện viên cao tuổi sống tự lập tại cộng đồng với độ tuổi trung vị là 76 tuổi [6]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên làm hai nhóm: nhóm dùng 200 g/ngày sản phẩm sữa lên men (537 người) và nhóm đối chứng dùng sữa không lên men (535 người) trong 3 tháng, sau đó theo dõi thêm 1 tháng [6].
Kết quả cho thấy sản phẩm sữa lên men giúp giảm đáng kể thời gian trung bình của mỗi đợt nhiễm trùng thông thường xuống còn 6,5 ngày so với 8 ngày ở nhóm đối chứng [6]. Tổng thời gian mắc bệnh tích lũy cũng giảm xuống còn 7 ngày so với 8 ngày ở nhóm đối chứng [6]. Sự sụt giảm thời gian mắc bệnh này đặc biệt rõ rệt đối với nhóm nhiễm trùng đường hô hấp trên và bệnh viêm mũi họng [6]. Xét nghiệm phân của nhóm dùng sữa lên men ghi nhận sự gia tăng lượng vi khuẩn L. casei ở mức từ 2 đến 3,8 x 10^7 đơn vị hình thành khuẩn lạc trên mỗi gam phân [6]. Tuy nhiên, tổng số đợt mắc bệnh, mức độ nặng, triệu chứng sốt, lượng thuốc sử dụng và các thông số máu miễn dịch không có sự khác biệt giữa hai nhóm [6].
Tại Nhật Bản, một nghiên cứu đa trung tâm khác thực hiện trên 154 người cao tuổi sử dụng dịch vụ chăm sóc ban ngày tại 4 cơ sở ở Tokyo [2]. Những người này được uống sữa lên men chứa chủng Lactobacillus casei Shirota (LcS) hoặc đồ uống giả dược [2]. Kết quả kết luận rằng sữa lên men chứa chủng LcS có khả năng làm giảm thời gian mắc các đợt nhiễm trùng hô hấp trên cấp tính [2].
Bằng chứng giúp giảm nguy cơ nhiễm bệnh và cải thiện dinh dưỡng
Không chỉ rút ngắn số ngày ốm, một số chủng lợi khuẩn còn giúp giảm nguy cơ mắc bệnh ngay từ đầu. Một phân tích gộp từ hai nghiên cứu độc lập kết luận rằng việc ăn sữa chua lên men bằng chủng L. bulgaricus OLL1073R-1 giúp tăng cường hoạt động của tế bào NK và giảm nguy cơ mắc cảm lạnh thông thường ở người cao tuổi xuống khoảng 2,6 lần [2]. Một thử nghiệm không làm mù khác trên người cao tuổi đã tiêm vắc-xin cúm và phế cầu khuẩn cũng cho thấy việc dùng thực phẩm bổ sung chứa L. paracasei cùng các vitamin giúp giảm tần suất mắc bệnh, đặc biệt là nhiễm trùng hô hấp do virus [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, nhãn mở có đối chứng công bố năm 2017 đã khảo sát việc dùng sữa chua bổ sung chủng khuẩn N1115 trong 12 tuần ở người cao tuổi khỏe mạnh [5]. Kết quả cho thấy nhóm ăn sữa chua N1115 giảm đáng kể nguy cơ mắc và tần suất mắc nhiễm trùng đường hô hấp trên so với nhóm đối chứng [5]. Dù mức độ nghiêm trọng của bệnh không khác biệt đáng kể giữa hai nhóm, tổng số người tham gia có điểm triệu chứng trên 5 ở nhóm dùng sữa chua N1115 có giảm nhẹ [5].
Đối với người già yếu nằm viện, lợi ích còn thể hiện ở việc cải thiện dinh dưỡng [8]. Một thử nghiệm mù đôi năm 2007 đã theo dõi 24 bệnh nhân nội trú trên 70 tuổi phải nuôi ăn hoàn toàn qua ống thông trong 12 tuần [8]. Toàn bộ bệnh nhân nhận 3.768 kJ (900 kcal)/ngày dinh dưỡng qua ống thông [8]. Trong đó, nhóm can thiệp được dùng 373 kJ (89 kcal)/ngày sữa lên men chứa Lactobacillus johnsonii La1 (LC1) kết hợp với 3.395 kJ (811 kcal)/ngày dinh dưỡng qua ống thông; nhóm đối chứng dùng toàn bộ bằng dinh dưỡng ống thông chuẩn [8].
Kết quả tại nhóm dùng sữa lên men LC1 cho thấy tỷ lệ phần trăm số ngày bị nhiễm trùng giảm mạnh từ 15,4% (trong giai đoạn theo dõi ban đầu) xuống còn 5,7% trong giai đoạn can thiệp, mức giảm này lớn hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [8]. Nhóm dùng LC1 cũng tăng nồng độ hemoglobin (Hb) trong máu, có xu hướng tăng albumin huyết thanh, giảm yếu tố gây viêm TNF-alpha và có xu hướng tăng hoạt tính thực bào trong máu ở những người có chỉ số ban đầu thấp [8].
Không phải lợi khuẩn nào cũng mang lại hiệu quả
Bằng chứng khoa học hiện tại không hoàn toàn đồng nhất cho mọi sản phẩm [5]. Trong khi nghiên cứu về chủng L. casei DN-114 001 cho thấy khả năng giảm thời gian bị bệnh nhưng không giảm số lần mắc bệnh [6], thì nghiên cứu về chủng N1115 lại cho thấy giảm tần suất mắc bệnh nhưng không giảm độ nặng [5].
Đáng chú ý, một số thử nghiệm quy mô lớn ghi nhận kết quả không có tác dụng [4]. Cụ thể, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược tiến hành từ tháng 10/2007 đến tháng 4/2008 trên 737 người cao tuổi khỏe mạnh (từ 65 tuổi trở lên) tại 53 viện dưỡng lão ở Antwerp, Bỉ [4]. Người tham gia được chia làm hai nhóm: nhóm probiotic (375 người) uống mỗi ngày 2 chai sữa lên men chứa tối thiểu 6,5 x 10^9 vi khuẩn Lactobacillus casei Shirota (LcS) sống mỗi chai, và nhóm giả dược (362 người) uống sản phẩm tương tự không có vi khuẩn trong suốt 176 ngày [4]. Sau 21 ngày bắt đầu nghiên cứu, tất cả đối tượng đều được tiêm vắc-xin cúm [4].
Kết quả phân tích thống kê cho thấy việc uống sữa lên men chứa LcS hàng ngày không mang lại hiệu quả có ý nghĩa thống kê hay lâm sàng trong việc bảo vệ khỏi các triệu chứng hô hấp [4]. Tỷ số chênh (OR) của nhóm probiotic là 0,8715 (khoảng tin cậy 95%: 0,6168 - 1,2887), tức không giảm xác suất xuất hiện triệu chứng hay số ngày bị bệnh [4]. Sản phẩm này cũng không tạo ra sự khác biệt đáng kể nào đối với phản ứng kháng thể sau khi tiêm vắc-xin cúm [4]. Ngoài ra, một số nghiên cứu khác sử dụng chủng L. casei Shirota hoặc kết hợp các chủng L. rhamnosus GG, L. rhamnosus, B. breve và P. freudenreichii cũng báo cáo không có tác dụng lên số lần mắc hay thời gian kéo dài triệu chứng nhiễm trùng hô hấp [2].
Những hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng mọi loại sữa chua hay thực phẩm lên men đều có khả năng "chữa khỏi" hoặc ngăn chặn hoàn toàn bệnh hô hấp. Thực tế, dữ liệu lâm sàng cho thấy lợi khuẩn không làm giảm mức độ nghiêm trọng của cơn sốt hay giảm lượng thuốc điều trị khi đã mắc bệnh [6]. Thực phẩm lên men chỉ đóng vai trò hỗ trợ miễn dịch, không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin.
Về độ an toàn, các thử nghiệm trên người cao tuổi ghi nhận sản phẩm sữa lên men an toàn và được dung nạp tốt [6]. Ngay cả ở nhóm người bệnh trên 70 tuổi ăn qua ống thông, việc bổ sung sữa lên men theo liều lượng tính toán sẵn cũng cho thấy tính khả thi và cải thiện chỉ số máu [8]. Tuy nhiên, những người cao tuổi đang có bệnh nền phức tạp, suy giảm miễn dịch nặng hoặc đang điều trị nội trú cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc điều trị bệnh lý nền hoặc bỏ tiêm vắc-xin cúm, phế cầu định kỳ để chuyển sang chỉ dùng thực phẩm lên men.
Áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày của người cao tuổi
Để tận dụng lợi ích từ thực phẩm lên men cho người lớn tuổi, gia đình có thể lựa chọn các sản phẩm sữa chua hoặc sữa uống lên men từ các nhà sản xuất uy tín, có công bố rõ chủng lợi khuẩn trên bao bì. Những chủng đã được nghiên cứu nhiều trên đối tượng cao tuổi bao gồm Lactobacillus casei DN-114 001 [6], Lactobacillus bulgaricus OLL1073R-1 [1], chủng N1115 [5] hoặc Lactobacillus johnsonii La1 [8].
Về liều lượng và thời gian, các nghiên cứu cho thấy hiệu quả thường đạt được khi sử dụng đều đặn mỗi ngày trong thời gian tối thiểu từ 12 tuần (3 tháng) trở lên [6]. Lượng dùng tham khảo trong thử nghiệm lâm sàng là khoảng 200 g sản phẩm sữa lên men mỗi ngày [6]. Vì lợi ích kháng virus phụ thuộc nhiều vào sự hiện diện của vi khuẩn probiotic sống định cư trong ruột [7], người dùng nên bảo quản sữa chua đúng nhiệt độ lạnh theo hướng dẫn, tránh đun nóng làm chết lợi khuẩn.
Cuối cùng, miễn dịch hô hấp của người già gắn liền với tình trạng dinh dưỡng tổng thể [5]. Việc ăn thêm sữa chua mỗi ngày cần đi kèm với một chế độ ăn uống cân bằng, cung cấp đủ năng lượng, chất đạm, vitamin và khoáng chất để duy trì mức albumin máu ổn định, qua đó giữ vững hàng rào tế bào miễn dịch tự nhiên của cơ thể [5].