Nhiều cha mẹ quan tâm đến chế độ ăn keto (giàu chất béo, rất ít carbohydrate) vì những lời đồn thổi về hiệu quả chuyển hóa. Tuy nhiên, việc áp dụng thực đơn ngặt nghèo này cho trẻ nhỏ đặt ra lo ngại lớn về sự phát triển thể chất.

Các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy chế độ ăn keto làm chậm tăng trưởng chiều cao ở trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm dưới 3 đến 5 tuổi [1], [2]. Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu hiện có đều thực hiện trên trẻ mắc động kinh kháng thuốc hoặc rối loạn chuyển hóa cần can thiệp y tế, chưa có nghiên cứu chứng minh tác động trên trẻ em khỏe mạnh [3], [1], [4].

Cơ chế khiến chế độ ăn keto làm giảm hormone tăng trưởng

Chế độ ăn keto làm giảm nồng độ IGF-1 và thay đổi trục nội tiết cần thiết cho sự phát triển xương của trẻ [3]. Yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) giữ vai trò chủ đạo thúc đẩy đĩa sụn tiếp hợp phát triển và tích lũy mô xương [3].

Khi trẻ duy trì trạng thái nhiễm ceton sâu, nồng độ acid beta-hydroxybutyric trong máu tăng cao tỷ lệ nghịch với tốc độ tăng trưởng chiều cao [5]. Một nghiên cứu trên 22 trẻ nhận thấy cả tốc độ phát triển chiều cao lẫn nồng độ IGF-1 huyết thanh đều giảm sút rõ rệt sau khi bắt đầu ăn keto [3], [5]. Thậm chí ở người trưởng thành, chế độ ăn keto làm giảm tới 46% IGF-1 chỉ sau 7 ngày dù vẫn cung cấp đủ năng lượng và protein [3].

Bằng chứng lâm sàng về tốc độ tăng trưởng chiều cao của trẻ

Nghiên cứu theo dõi dài hạn khẳng định mức độ suy giảm chiều cao rõ rệt nhất trong những năm đầu áp dụng thực đơn keto [1]. Tác động này được ghi nhận đồng nhất qua nhiều cỡ mẫu lâm sàng:

  • Nghiên cứu hồi cứu trên 265 trẻ tại Anh ghi nhận điểm z-score chiều cao giảm có ý nghĩa thống kê ở mốc 1 năm (139 trẻ, p = 0,018), 2 năm (86 trẻ, p < 0,0005) và 3 năm (27 trẻ, p = 0,001) [1].
  • Nghiên cứu tiến cứu trên 237 trẻ động kinh kháng thuốc (độ tuổi trung bình bắt đầu ăn là 3 tuổi 8 tháng) cho thấy z-score chiều cao giảm nhẹ trong 6 tháng đầu dưới 0,5 điểm, nhưng mức độ sụt giảm lớn hơn nhiều ở mốc 2 năm [2].
  • Nghiên cứu tiến cứu trên 22 trẻ (tuổi trung vị 5,5) ghi nhận chiều cao, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và tốc độ phát triển chiều cao đều suy giảm đáng kể trong thời gian điều trị keto [5].
  • Trái lại, nghiên cứu năm 2025 trên 23 trẻ áp dụng chế độ ăn Atkins sửa đổi (MAD) không thấy sự thay đổi z-score chiều cao sau 6 và 12 tháng, kể cả ở trẻ dưới 3 tuổi [4].

Những nhóm trẻ có nguy cơ chậm chiều cao cao hơn

Trẻ nhỏ tuổi và trẻ dùng phác đồ keto cổ điển chịu tác động tiêu cực về tầm vóc nặng nề hơn các nhóm khác [1].

Dữ liệu tại Anh chỉ ra mức sụt giảm z-score chiều cao diễn ra mạnh hơn ở trẻ nhỏ tuổi tại thời điểm 2 năm (p < 0,005) và 3 năm (p = 0,008) [1]. Trẻ không tự đi lại được và trẻ tuân thủ chế độ keto cổ điển cũng ghi nhận mức giảm chiều cao lớn hơn so với chế độ Atkins sửa đổi ở mốc 2 năm [1].

Chế độ dinh dưỡng không cân đối cũng là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới thấp còi [6]. Nghiên cứu trên 35 trẻ cho thấy tăng trưởng chiều cao kém liên quan đến lượng calo hoặc protein nạp vào đạt dưới 80% nhu cầu khuyến nghị, hoặc tỷ lệ protein trên năng lượng từ 1,4 g protein/100 kcal trở xuống [6]. Tình trạng toan chuyển hóa với nồng độ bicarbonate huyết thanh dưới 20 mEq/L cũng gây tác động tiêu cực đáng kể lên chiều cao [4].

Điều y văn hiện tại chưa thể giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về tác động của chế độ ăn keto trên trẻ em hoàn toàn khỏe mạnh. Tất cả hồ sơ lâm sàng hiện có đều thu thập từ bệnh nhi có bệnh lý nền nặng như động kinh kháng thuốc hoặc hội chứng thiếu hụt GLUT1 [1], [7].

Ngoài ra, trích đoạn nghiên cứu chưa đưa ra số liệu đo lường trực tiếp về mật độ khoáng chất của xương (BMD) trên trẻ ăn keto dài hạn. Khả năng bắt kịp đà tăng trưởng để đạt chiều cao tối ưu lúc trưởng thành sau khi ngừng thực đơn này cũng cần thêm nhiều theo dõi dài hạn [1], [2].

Trẻ ăn keto cần được theo dõi và can thiệp y tế ra sao?

Trẻ bắt buộc phải điều trị bằng keto cần được theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ dinh dưỡng và bác sĩ nội tiết nhi. Để phòng ngừa chậm lớn, nhóm tác giả nghiên cứu năm 2014 khuyến nghị duy trì tỷ lệ protein trên năng lượng ở mức 1,5 g protein/100 kcal [6].

Nếu trẻ chậm chiều cao do thiếu hụt hormone tăng trưởng thứ phát, liệu pháp hormone thay thế (GHT) có thể được cân nhắc [8]. Một báo cáo theo dõi 6 trẻ từ 2 đến 7 tuổi bắt đầu ăn keto và chậm lớn ghi nhận điều trị hormone tăng trưởng suốt hơn 4 năm đã giúp chuẩn hóa chỉ số IGF-1, ổn định hoặc cải thiện đà phát triển chiều cao mà không làm ảnh hưởng đến nồng độ ceton hay tần suất co giật [8]. Gia đình tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate này cho trẻ nhỏ khi không có chỉ định chuyên khoa.

Chế độ ăn keto tiềm ẩn nguy cơ thực tế làm chậm phát triển chiều cao ở trẻ dưới 5 tuổi thông qua việc suy giảm IGF-1 và toan chuyển hóa [3], [4]. Phụ huynh không nên tự ý áp dụng thực đơn nhiều chất béo này cho mục đích tăng cân hay cải thiện hành vi của trẻ mà phải tuân thủ hướng dẫn y khoa.