Đồ rán sẵn, khoai tây chiên, gà rán hay thức ăn nhanh là món khoái khẩu của nhiều trẻ em hiện nay. Nhiều phụ huynh chiều con hoặc vì bận rộn nên thường xuyên cho trẻ ăn các món này, nhưng lại lo lắng liệu thói quen đó có làm trẻ dậy thì sớm hay không.
Câu trả lời là có mối liên hệ chặt chẽ. Việc tiêu thụ thường xuyên thức ăn nhanh và thực phẩm giàu chất béo không chỉ làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì mà còn trực tiếp kích hoạt trục nội tiết sinh dục, dẫn đến tình trạng dậy thì sớm ở trẻ, đặc biệt là các bé gái [1][2].
Đồ rán sẵn, béo phì và sự thay đổi khẩu phần ăn của trẻ
Béo phì ở trẻ em là một trong những thách thức sức khỏe nghiêm trọng nhất của thế kỷ 21 [2]. Trẻ bị béo phì phải đối mặt với nhiều biến chứng như rối loạn chuyển hóa, bệnh tim mạch, biến chứng chỉnh hình và rối loạn tâm lý xã hội [2]. Đáng lo ngại hơn, những đứa trẻ này có nguy cơ tiếp tục béo phì khi trưởng thành cao gấp 5 lần, làm ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ [2]. Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là sự mất cân bằng năng lượng theo hướng dư thừa, do lượng calo nạp vào tăng cao trong khi năng lượng tiêu hao lại giảm vì lối sống ít vận động [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2011 phân tích dữ liệu của 31.337 trẻ em Mỹ từ 2 đến 18 tuổi qua 4 cuộc khảo sát quốc gia giai đoạn 1977-2006 đã chỉ ra xu hướng tăng khẩu phần ăn rất rõ rệt [3]. Các nhóm thực phẩm gồm nước ngọt, đồ ăn vặt mặn, món tráng miệng, khoai tây chiên, bánh mì kẹp thịt (burger), pizza, thức ăn nhanh kiểu Mexico và xúc xích chiếm hơn một phần ba tổng năng lượng nạp vào của trẻ trong giai đoạn 2003-2006 [3]. Khẩu phần của các món này đã tăng đáng kể trong suốt 30 năm, đặc biệt pizza tăng thêm 176 kcal (tương đương 736 kJ) trong thập kỷ cuối của giai đoạn nghiên cứu [3]. Đáng chú ý, kích thước khẩu phần khoai tây chiên chỉ tăng lên tại các cửa hàng thức ăn nhanh chứ không tăng ở cửa hàng tạp hóa hay nhà hàng thông thường, cho thấy các chuỗi thức ăn nhanh có liên quan đến việc tăng khẩu phần kém lành mạnh [3].
Thói quen ăn uống từ thời kỳ mang thai của người mẹ cũng định hình nguy cơ béo phì của trẻ. Nghiên cứu CANDLE công bố năm 2020 cho thấy kiểu ăn nhiều thức ăn nhanh của mẹ trong thai kỳ có liên quan đến quỹ đạo tăng trưởng và nguy cơ thừa cân, béo phì của trẻ khi lên 4 tuổi [4]. Trước đó, nghiên cứu đoàn hệ tương lai Omega tại Mỹ cũng ghi nhận việc mẹ bầu thường xuyên ăn cá rán và gà rán làm tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ, vốn là một yếu tố nguy cơ đã được xác lập gây béo phì ở trẻ nhỏ [4].
Cơ chế thức ăn nhiều dầu mỡ kích hoạt trục nội tiết sinh dục
Dậy thì là một quá trình sinh lý phức tạp được điều khiển bởi hệ thống nội tiết. Trong những năm gần đây, giới y học đã ghi nhận mối liên hệ giữa tình trạng thừa cân, béo phì và chứng dậy thì sớm trung ương (Central Precocious Puberty - CPP), đặc biệt phổ biến ở bé gái [1][2].
Theo một tổng quan khoa học năm 2023, chế độ ăn nhiều chất béo (High-Fat Diet - HFD) liên quan mật thiết đến sự thay đổi các con đường sinh hóa, thần kinh - nội tiết và tạo ra trạng thái tiền viêm trong cơ thể [2]. Những biến đổi này đóng vai trò là yếu tố góp phần kích hoạt sớm trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục (trục HPG) — trung tâm chỉ huy quá trình dậy thì của cơ thể [5][2].
Ở cấp độ hormone và tế bào thần kinh, các nghiên cứu trên mô hình động vật đã làm rõ hơn cơ chế này. Chế độ ăn nhiều chất béo làm thay đổi nồng độ hormone sinh dục và leptin (một loại hormone do mô mỡ tiết ra giúp điều hòa cân bằng năng lượng và có vai trò báo hiệu cho não bộ về dự trữ mỡ của cơ thể để bắt đầu dậy thì) [1]. Đồng thời, chế độ ăn giàu chất béo làm tăng biểu hiện của kisspeptin tại vùng hạ đồi của não bộ [6]. Kisspeptin là một protein đóng vai trò "công tắc" khởi động trục nội tiết sinh dục; khi biểu hiện của chất này tăng lên sớm, nó sẽ thúc đẩy tuyến yên và tuyến sinh dục hoạt động sớm, dẫn đến dậy thì sớm [5][6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu về thức ăn nhanh và dậy thì sớm
Nhiều nghiên cứu từ khảo sát trên người đến thực nghiệm trên động vật đã cung cấp bức tranh toàn diện về tác động của chế độ ăn nhiều chất béo và đồ ăn nhanh đối với sự phát triển dậy thì.
Một nghiên cứu năm 2020 tại Hàn Quốc đã đánh giá toàn diện hành vi ăn uống và chất lượng bữa ăn của trẻ em bị dậy thì sớm thông qua công cụ chỉ số dinh dưỡng (NQ) [7]. Kết quả cho thấy điểm trung bình của nhóm trẻ này chỉ đạt 60,3 trên 100 điểm (mức trung bình), và nhóm trẻ vừa dậy thì sớm vừa béo phì có điểm số thấp hơn nữa, thuộc nhóm thấp nhất khi so sánh với các nghiên cứu khác trong nước [7]. Các nhà khoa học nhận thấy điểm số về sự điều độ trong ăn uống của trẻ rất thấp do tần suất ăn đồ ngọt, thức ăn nhanh, mì ăn liền, đồ ăn đêm và thức ăn đường phố quá cao, cùng với việc trẻ không tự kiểm soát được lượng tiêu thụ [7]. Những trẻ ăn nhiều đồ ăn vặt và thức ăn nhanh cũng tiêu thụ rất ít rau xanh và trái cây, làm ảnh hưởng đến lượng thức ăn trong các bữa chính [7]. Trẻ béo phì bị dậy thì sớm thường có thói quen ăn nhanh, uống nhiều đồ uống ngọt, ít vận động và xem tivi kéo dài [7].
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên chuột C57BL/6J đã cho chuột mẹ ăn chế độ giàu chất béo trong thời kỳ cho con bú và tiếp tục cho chuột con ăn chế độ này sau khi cai sữa [6]. Kết quả cho thấy chế độ ăn giàu chất béo gây tích tụ mỡ và béo phì ở chuột con, làm tăng cân ở chuột đực mạnh hơn chuột cái [6]. Ở chuột cái, chế độ ăn này gây béo phì, kích hoạt dậy thì sớm và làm tăng biểu hiện kisspeptin ở vùng hạ đồi [6]. Đáng chú ý, tình trạng béo phì và dậy thì sớm của chuột bố mẹ không tạo ra tác động cộng hưởng lên chuột con, nhưng một số lứa chuột con ăn nhiều chất béo dù có cân nặng bình thường vẫn bị dậy thì sớm [6]. Điều này gợi ý rằng chính thành phần chế độ ăn nhiều chất béo, chứ không chỉ riêng trọng lượng cơ thể, đã trực tiếp kích hoạt quá trình dậy thì [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 trên chuột cảnh báo về hậu quả lâu dài đối với thần kinh [5]. Chuột ăn chế độ nhiều chất béo sau khi cai sữa bị dậy thì sớm, tăng các hành vi liều lĩnh và bị ảnh hưởng phát triển thần kinh [5]. Khi trưởng thành, dù chuột được chuyển sang chế độ ăn tiêu chuẩn để đưa cân nặng, lượng mỡ và các chỉ số chuyển hóa về mức bình thường, những tổn thương về phát triển thần kinh vẫn không hồi phục hoàn toàn: chuột trưởng thành bị tăng lo âu và suy giảm trí nhớ [5].
Gần đây hơn, một nghiên cứu năm 2024 đã chia chuột cái thành 4 nhóm để thử nghiệm tác động của chế độ ăn giàu chất béo và phương pháp nhịn ăn cách ngày (ADF) [1]. Kết quả khẳng định chế độ ăn nhiều chất béo làm tăng chiều dài cơ thể, gây béo phì, gây dậy thì sớm và làm biến đổi hormone sinh dục cũng như leptin [1]. Khi áp dụng nhịn ăn cách ngày trên nhóm chuột ăn nhiều chất béo, tình trạng béo phì và dậy thì sớm đã được ngăn chặn [1]. Tuy nhiên, ở nhóm chuột có cân nặng bình thường, việc nhịn ăn cách ngày lại làm giảm chiều dài cơ thể, giảm cân nặng tổng thể cũng như trọng lượng tử cung và buồng trứng, đồng thời làm giảm hormone tăng trưởng (GH), giảm hormone sinh dục và gây dậy thì muộn [1]. Dù việc tiêm bổ sung hormone GH giúp ngăn chặn sự sụt giảm tăng trưởng nhưng vẫn không khắc phục được tình trạng dậy thì muộn ở nhóm này [1].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện có mang lại lợi ích lớn trong việc xác định chế độ ăn uống và lối sống là những yếu tố có thể điều chỉnh được để phòng ngừa béo phì và dậy thì sớm [7][2]. Việc hiểu rõ tác hại của chế độ ăn nhiều chất béo giúp xây dựng các chiến lược bảo vệ sự phát triển sinh lý và sức khỏe sinh sản của trẻ [2].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng các bằng chứng trực tiếp trên lĩnh vực nhi khoa còn khá khan hiếm và số lượng nghiên cứu còn hạn chế [2]. Nhiều cơ chế sâu về thần kinh và nội tiết như biểu hiện kisspeptin hay tổn thương trí nhớ hiện mới được chứng minh trên mô hình chuột thực nghiệm [1][5][6].
Bên cạnh đó, mối liên hệ giữa môi trường thực phẩm và béo phì không phải lúc nào cũng đồng nhất. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 gồm 16 nghiên cứu đoàn hệ và 71 nghiên cứu cắt ngang tại 14 quốc gia ở trẻ dưới 18 tuổi cho thấy: việc có nhiều nhà hàng thức ăn nhanh quanh nơi ở thường làm tăng lượng tiêu thụ thức ăn nhanh, nhưng phân tích gộp lại không thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với chỉ số cân nặng (chỉ có 17 trong số 39 nghiên cứu báo cáo mối liên hệ thuận với thừa cân, béo phì) [8]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 tại Hàn Quốc cũng là nghiên cứu đầu tiên phân tích chỉ số NQ ở trẻ dậy thì sớm nên còn nhiều hạn chế khi đem so sánh với nhóm trẻ bình thường trong các nghiên cứu trước đó [7].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng trẻ phải béo phì rõ rệt thì ăn nhiều đồ chiên rán mới gây dậy thì sớm. Thực tế, thực nghiệm năm 2017 cho thấy ngay cả khi cân nặng ở mức bình thường, bản thân thành phần chế độ ăn giàu chất béo vẫn có thể trực tiếp kích hoạt sự khởi phát dậy thì sớm [6].
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý chủ quan, nghĩ rằng trẻ ăn nhiều đồ béo dẫn đến dậy thì sớm thì lớn lên chỉ cần ăn kiêng giảm cân lại là mọi thứ sẽ bình thường. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng dù cân nặng và mỡ cơ thể có thể trở về bình thường khi thay đổi chế độ ăn lúc trưởng thành, các hệ lụy lên sự phát triển thần kinh như chứng lo âu và suy giảm trí nhớ do dậy thì sớm từ chế độ ăn nhiều mỡ có thể kéo dài suốt đời và không hồi phục hoàn toàn [5].
Hiểu lầm thứ ba là áp dụng các phương pháp nhịn ăn cực đoan cho trẻ. Thấy nhịn ăn gián đoạn có thể giảm béo, nhiều phụ huynh ép con nhịn ăn mà không biết rằng ở trẻ có cân nặng bình thường, việc nhịn ăn kéo dài qua đêm hoặc nhịn ăn cách ngày làm suy giảm hormone tăng trưởng (GH) và hormone sinh dục, dẫn đến chậm lớn và dậy thì muộn [1].
Ai nên thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là các bé gái. Nhiều nghiên cứu nhấn mạnh mối liên hệ giữa thừa cân, béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo và dậy thì sớm trung ương diễn ra rõ rệt và phổ biến hơn ở bé gái [1][2].
Nhóm thứ hai là phụ nữ đang mang thai. Chế độ ăn nhiều thức ăn nhanh, cá rán, gà rán và đồ uống có đường của mẹ trong thai kỳ có liên quan đến nguy cơ đái tháo đường thai kỳ và làm tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) cũng như nguy cơ thừa cân, béo phì của con trong những năm đầu đời [4].
Nhóm thứ ba là các bậc phụ huynh có con đang ở mức cân nặng bình thường. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo phụ huynh của trẻ có cân nặng bình thường cần hết sức thận trọng, không nên áp dụng việc nhịn ăn kéo dài qua đêm cho trẻ vì nguy cơ làm giảm tăng trưởng và rối loạn thời điểm dậy thì [1].
Ngoài ra, nếu nhận thấy trẻ có các dấu hiệu phát triển tính trạng sinh dục sớm hoặc tăng cân mất kiểm soát, phụ huynh không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng khắc nghiệt mà cần đưa trẻ đến khám bác sĩ chuyên khoa nội tiết nhi để được chẩn đoán và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp, đặc biệt khi trẻ có bệnh nền hoặc cần can thiệp y tế.
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn gia đình
Thời thơ ấu là giai đoạn hình thành thói quen ăn uống, và trẻ em thường có thái độ tích cực cũng như khả năng thay đổi hành vi rất tốt nếu được giáo dục dinh dưỡng đúng cách và duy trì chế độ ăn cân bằng tại nhà [7].
Về lựa chọn thực phẩm và cách chế biến, gia đình cần chủ động giảm lượng thức ăn nhiều chất béo, hạn chế tối đa tần suất trẻ ăn các món rán sẵn, thức ăn nhanh (gà rán, cá rán, khoai tây chiên, pizza, burger), mì ăn liền, đồ ngọt, nước ngọt có đường, đồ ăn vặt ban đêm và thức ăn đường phố [4][5][7][3]. Thay vào đó, cần tăng cường sự đa dạng thực phẩm, bổ sung nhiều rau xanh và trái cây vào các bữa ăn chính để trẻ no lâu và đủ vi chất [7].
Về kiểm soát khẩu phần, khi đi ăn ngoài hoặc mua đồ ăn sẵn, phụ huynh nên chú ý đến kích thước phần ăn vì khẩu phần tại các chuỗi thức ăn nhanh thường lớn và chứa nhiều năng lượng dư thừa [3]. Về lối sống sinh hoạt, cần rèn cho trẻ thói quen ăn uống điều độ, không ăn quá nhanh, hạn chế thời gian ngồi xem tivi và tăng cường các hoạt động thể chất để tiêu hao năng lượng, tránh tích tụ mỡ thừa [7][2].
Đồ rán sẵn và thức ăn nhanh dù tiện lợi và hấp dẫn nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy béo phì và kích hoạt sớm trục nội tiết sinh dục ở trẻ. Việc kiểm soát chế độ ăn nhiều chất béo ngay từ giai đoạn mang thai và suốt thời thơ ấu là chìa khóa quan trọng để bảo vệ sự phát triển thể chất, tâm thần và sức khỏe sinh sản lâu dài của con trẻ [4][5][2]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng tại gia đình kết hợp cùng lối sống năng động sẽ giúp trẻ phát triển đúng nhịp sinh học tự nhiên [7][2].