Trẻ khỏe mạnh có cần uống thêm DHA mỗi ngày để thông minh hơn?

Nỗi lo con thua kém bạn bè và cơn sốt viên uống bổ não

Nhiều bậc phụ huynh hiện nay thường xuyên rỉ tai nhau về việc cho con uống bổ sung DHA dạng viên, kẹo dẻo hoặc siro mỗi ngày. Tâm lý chung là mong muốn con có trí nhớ vượt trội, tiếp thu bài nhanh và đạt kết quả học tập cao hơn trên lớp. Không ít gia đình sẵn sàng chi trả những khoản tiền lớn để duy trì thói quen này suốt nhiều năm tháng tuổi thơ của trẻ.

Tuy nhiên, liệu việc cho một đứa trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, ăn uống đầy đủ uống thêm thực phẩm bổ sung DHA có thực sự biến trẻ thành "thần đồng" như nhiều lời quảng cáo? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng là: Không có bằng chứng khoa học nhất quán nào cho thấy việc uống thêm DHA giúp trẻ khỏe mạnh thông minh vượt trội. Khi chế độ ăn hàng ngày đã đáp ứng đủ dinh dưỡng, việc nạp thêm chất này qua viên uống gần như không đem lại lợi ích nhận thức gia tăng rõ rệt.

DHA tham gia vào não bộ như thế nào?

Axit docosahexaenoic (DHA) là một axit béo thuộc nhóm omega-3 chuỗi dài, thành phần cấu trúc quan trọng trong màng tế bào thần kinh và võng mạc mắt ^[1]. Về mặt sinh học, DHA giúp duy trì tính lưu động của màng tế bào, hỗ trợ truyền dẫn tín hiệu thần kinh và hỗ trợ các kết nối xinap giữa các tế bào não ^[1]. Do đó, sự hiện diện của axit béo này đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển chức năng thị giác và nhận thức từ giai đoạn bào thai [5, 8].

Tốc độ xử lý thông tin là một trong những năng lực nhận thức phát triển sớm nhất ở trẻ nhỏ, tạo nền móng cho khả năng học tập, ghi nhớ và chức năng điều hành sau này ^[1]. Vì DHA cải thiện sự liên lạc giữa các tế bào thần kinh, các nhà khoa học giả định rằng nó có thể tác động tích cực đến tốc độ xử lý của não bộ ^[1]. Mặc dù vậy, việc não bộ cần dưỡng chất này để vận hành bình thường không đồng nghĩa với việc nạp lượng càng nhiều thì não sẽ càng hoạt động nhanh hay thông minh hơn mức sinh lý thông thường.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc bổ sung DHA?

Các thử nghiệm can thiệp bổ sung DHA cho trẻ em trong nhiều năm qua ghi nhận những kết quả rất trái ngược, dao động từ có cải thiện nhỏ đến hoàn toàn không có tác dụng.

Một nghiên cứu can thiệp mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trên 90 trẻ em khỏe mạnh từ 10 đến 12 tuổi đã đánh giá hiệu quả của hai mức liều DHA là 400 mg hoặc 1000 mg mỗi ngày trong vòng 8 tuần ^[2]. Kết quả cho thấy biện pháp can thiệp không mang lại tác động nhất quán hay có thể giải thích được đối với chức năng nhận thức hoặc tâm trạng ^[2]. Điểm số tốc độ nhận diện từ ngữ có biến động nhỏ giữa các nhóm nhưng các tác giả kết luận đây chỉ là dao động ngẫu nhiên và liều lượng trên không tạo ra lợi ích nhận thức nào ở trẻ có trí tuệ bình thường ^[2].

Tương tự, một thử nghiệm chéo có đối chứng ở quy mô lớn hơn với 450 học sinh phổ thông khỏe mạnh từ 8 đến 10 tuổi đã sử dụng liều 400 mg DHA kết hợp 56 mg EPA cùng vi chất mỗi ngày trong 16 tuần, sau đó theo dõi tiếp 8 tuần bổ sung ^[3]. Khi đánh giá toàn diện qua các bài kiểm tra IQ bằng lời và phi ngôn ngữ (KBIT-2), khả năng đọc viết (WIAT-II) và trí nhớ làm việc (WMTB-C), điểm số không có sự khác biệt giữa nhóm dùng dưỡng chất và nhóm dùng giả dược ^[3]. Chỉ trong phân tích nhóm nhỏ tuân thủ phác đồ nghiêm ngặt (235 trẻ), các tác giả mới thấy sự cải thiện ở bài kiểm tra chú ý thị giác và xung động ^[3].

Đối với giai đoạn sơ sinh, một thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm soát (nghiên cứu DIAMOND) trên 181 trẻ sơ sinh bú sữa công thức đủ tháng đánh giá bốn mức nồng độ DHA gồm: 0%, 0,32%, 0,64% và 0,96% kéo dài đến 12 tháng tuổi ^[4]. Khi đánh giá ở thời điểm 18 tháng tuổi, điểm số phát triển tâm thần (MDI) trung bình của toàn bộ các nhóm có bổ sung đạt 104,1 điểm, cao hơn nhóm đối chứng không bổ sung đạt 98,4 điểm ^[4]. Điều đáng lưu ý là nồng độ 0,32% DHA trong sữa đã đủ để nâng cao nhận thức, các mức nồng độ cao hơn (0,64% và 0,96%) không mang lại thêm bất kỳ lợi ích bổ sung nào ^[4].

Ở nhóm trẻ lớn hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở trẻ từ 6 đến 10 tuổi tại Australia và Indonesia dùng liều 88 mg/ngày không cho thấy sự cải thiện về trí thông minh chung hoặc khả năng chú ý ^[5]. Một can thiệp khác tại Australia cũng ghi nhận kết quả học tập giữa nhóm trẻ uống bổ sung và nhóm đối chứng không có sự chênh lệch ^[5].

Lợi ích rõ ràng hơn ở nhóm thiếu hụt dinh dưỡng

Khi tổng hợp các bằng chứng, các nhà nghiên cứu nhận định rằng hiệu quả của việc bổ sung dầu cá hay DHA thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, trẻ suy dinh dưỡng hoặc có khẩu phần ăn nghèo nàn thiếu hụt cá biển ^[6]. Trong hoàn cảnh thiếu chất nền tảng, việc bù đắp lại lượng axit béo thiết yếu sẽ giúp các em phục hồi các chức năng thần kinh bị chậm trễ ^[6].

Ngược lại, ở những trẻ em được nuôi dưỡng tốt tại các quốc gia phát triển, chế độ ăn thông thường vốn đã cung cấp một lượng axit béo nhất định ^[6]. Trong một can thiệp chéo trên 800 học sinh, các nhà nghiên cứu nhận thấy việc cung cấp các bữa ăn học đường lành mạnh giàu cá giúp cải thiện thành tích học tập tốt hơn ^[6]. Một số nghiên cứu lâm sàng dùng liều 0,4 đến 1 g/ngày mang lại vài kết quả tích cực về tốc độ xử lý hoặc khả năng ghi nhớ từ ngữ, nhưng liều thấp khoảng 0,2 g/ngày thường không tạo ra chuyển biến ^[6].

Nghiên cứu trên 50 trẻ em từ 7 đến 14 tuổi mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) chưa từng dùng thuốc cho thấy việc bổ sung DHA trong 6 tháng không làm giảm các triệu chứng bệnh lý cốt lõi trên thang đo ADHD-RS-IV ^[7]. Dù vậy, nghiên cứu ghi nhận mức cải thiện nhỏ đối với chức năng tâm lý xã hội và sự chú ý tập trung, đồng thời không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào ^[7].

Đánh giá tổng quan hệ thống từ Cochrane năm 2017 cho thấy phần lớn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên không chứng minh được tác động tích cực của sữa công thức bổ sung DHA và ARA lên sự phát triển thần kinh lâu dài ở trẻ sinh đủ tháng ^[8]. Tương tự, tổng quan Cochrane năm 2015 chỉ ra việc người mẹ bổ sung DHA trong giai đoạn cho con bú không làm thay đổi khả năng ngôn ngữ, giải quyết vấn đề hay vận động của đứa trẻ ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến của cha mẹ khi mua DHA

Quan niệm sai lầm lớn nhất hiện nay là coi DHA như một loại "thuốc tăng thông minh" hay thần dược nâng cao chỉ số IQ cấp tốc. Não bộ của một đứa trẻ phát triển toàn diện nhờ sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền, môi trường giáo dục, giấc ngủ, vận động và một nền tảng dinh dưỡng đa dạng gồm đầy đủ protein, sắt, kẽm, i-ốt, vitamin nhóm B và chất béo.

Nhiều phụ huynh tin rằng uống càng nhiều thì con sẽ càng học giỏi. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra não bộ chỉ cần một lượng dưỡng chất nhất định để bão hòa nhu cầu cấu trúc [2, 4]. Việc bổ sung liều cao vượt ngưỡng như mức 1000 mg mỗi ngày không hề làm tăng tốc độ xử lý trí não so với liều thông thường, thậm chí còn gây ra sự chậm lại trong một số bài đo tốc độ nhận biết ^[2]. Không có loại thực phẩm bổ sung nào có thể thay thế được thói quen đọc sách, sự tương tác tình cảm của cha mẹ và phương pháp học tập tích cực.

Những ai cần thận trọng trước khi bổ sung?

Thực phẩm bổ sung chứa dầu cá nhìn chung an toàn và ít gây phản ứng có hại nghiêm trọng trong các thử nghiệm lâm sàng ^[7]. Dù vậy, không phải đối tượng nào cũng nhận được lợi ích giống nhau, và việc dùng tùy tiện đôi khi dẫn đến tác động không mong muốn.

Một nghiên cứu trên trẻ em từ 6 đến 11 tuổi tại Nam Phi có tình trạng thiếu máu do thiếu sắt và thiếu omega-3 đã ghi nhận một hiện tượng nghịch lý: việc bổ sung dầu cá không mang lại cải thiện nhận thức chung, thậm chí còn xuất hiện tác động bất lợi lên trí nhớ ở các bé gái bị thiếu máu thiếu sắt ^[6]. Điều này nhắc nhở rằng việc bổ sung đơn lẻ một chất béo khi cơ thể đang thiếu hụt các vi chất cốt lõi khác như sắt có thể không mang lại kết quả như mong đợi ^[6].

Cha mẹ của những trẻ có bệnh lý nền, trẻ đang điều trị các rối loạn hành vi hoặc trẻ có tình trạng rối loạn đông máu cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi quyết định cho dùng chế phẩm bổ sung dài ngày. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài nhằm mục đích thúc đẩy kết quả thi cử.

Gợi ý chế độ ăn uống tự nhiên đáp ứng đủ DHA

Đối với trẻ phát triển bình thường, nguồn dưỡng chất từ thực phẩm tự nhiên luôn là ưu tiên hàng đầu, vừa an toàn, tiết kiệm lại cung cấp thêm nhiều dưỡng chất bổ trợ khác [7, 8].

Cha mẹ có thể xây dựng thực đơn gia đình với những gợi ý sau:

• Duy trì khẩu phần ăn có cá biển từ 2 đến 3 bữa mỗi tuần. Các loại cá giàu omega-3 lành mạnh gồm cá hồi, cá thu, cá trích, cá mòi hoặc các loại thủy hải sản địa phương dễ tìm.
• Kết hợp đa dạng các nguồn chất béo thực vật chứa axit béo tiền chất trong bữa ăn hàng ngày như dầu hạt cải, dầu đậu nành, hạt óc chó, hạt lanh hoặc quả bơ.
• Với trẻ nhỏ dưới 1 tuổi, ưu tiên bú mẹ hoàn toàn hoặc sử dụng các loại sữa công thức có hàm lượng thành phần cân bằng được kiểm định phù hợp tiêu chuẩn lứa tuổi [2, 5].
• Chế biến cá bằng các phương pháp đơn giản như hấp, nấu canh, kho nhạt hoặc áp chảo ở nhiệt độ vừa phải để hạn chế sự oxy hóa các chuỗi axit béo không bão hòa.

DHA là một dưỡng chất thiết yếu cho sự phát triển của hệ thần kinh, nhưng nó không phải là chiếc đũa thần tạo nên trí tuệ. Đối với những đứa trẻ khỏe mạnh và ăn uống cân đối, việc lạm dụng viên uống bổ sung mỗi ngày là tốn kém và không thực sự cần thiết. Sự đầu tư bền vững nhất cho trí não của con trẻ chính là những bữa ăn gia đình ấm cúng, giấc ngủ sâu và một môi trường khuyến khích khám phá, học hỏi mỗi ngày.