Uống cà phê có làm hạ đường huyết phản ứng không?

Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê, nhưng sau đó lại gặp cảm giác bủn rủn tay chân, vã mồ hôi hoặc đói cồn cào. Tình trạng này thường khiến người dùng lo lắng liệu uống cà phê có gây hạ đường huyết phản ứng hay không.

Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào phản ứng hạ đường huyết sau khi nạp glucose hoặc carbohydrate tinh chế, chưa có thử nghiệm trực tiếp chứng minh bản thân cà phê gây ra hiện tượng này. Cảm giác run rẩy hay đói lả sau khi uống cà phê nhiều đường sữa phần lớn liên quan đến đáp ứng insulin với lượng đường đi kèm, hoặc nhầm lẫn với các phản ứng giao cảm khác.

Hạ đường huyết phản ứng là gì?

Hạ đường huyết phản ứng là tình trạng lượng đường trong máu giảm xuống mức thấp trong khoảng 2 đến 5 giờ sau khi ăn ^[1]. Tình trạng này được chia thành ba dạng lâm sàng: thể tiêu hóa xuất hiện trong vòng 120 phút, thể vô căn xuất hiện ở mốc 180 phút, và thể muộn xảy ra từ 240 đến 300 phút sau ăn ^[1].

Khi nạp carbohydrate tinh chế, lượng đường huyết tăng cao kích thích cơ thể tiết insulin quá mức ^[1], ^[2]. Lượng insulin tăng cao bất thường nhưng mang tính tạm thời này khiến đường huyết tụt nhanh, dẫn đến các triệu chứng thần kinh thực vật và thiếu hụt năng lượng não bộ ^[3], ^[4]. Triệu chứng thường thuyên giảm sau khi người bệnh được bổ sung carbohydrate ^[4].

Cơ chế biến thiên insulin sau khi nạp đường

Sự gia tăng bài tiết insulin đóng vai trò trung tâm trong các đợt hạ đường huyết sau ăn ^[3], ^[2]. Ở giai đoạn sớm trước khi tiến triển thành đái tháo đường týp 2, sự suy giảm đáp ứng insulin pha một làm đường huyết sau ăn tăng vọt, kéo theo sự tiết quá mức và chậm trễ của insulin ở pha hai ^[1].

Nghiên cứu trên 108 đối tượng thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống cho thấy, nồng độ insulin tại thời điểm hạ đường huyết (đường huyết từ 50 mg/dL trở xuống) cao bất thường ở 38% người béo phì và xuất hiện với tỷ lệ tương đương ở người không béo phì ^[3]. Sự tăng insulin này mang tính chất trễ pha khi mức insulin đang trên đà giảm nhưng vẫn đủ gây tụt đường huyết ^[3]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên 12 người mắc thể vô căn chỉ ra rằng sự suy giảm tiết glucagon đối ứng cũng góp phần làm tăng độ nhạy insulin và gây hạ đường huyết ^[5].

Cà phê hay lượng đường sữa tạo ra triệu chứng?

Bản thân hạt cà phê nguyên chất không chứa lượng carbohydrate tinh chế lớn để kích hoạt đợt tăng vọt insulin. Hiện tượng mệt lả hay bủn rủn thường xuất hiện khi sử dụng cà phê pha nhiều sữa đặc hoặc đường cát, tương tự như việc nạp một lượng lớn carbohydrate tinh chế ^[2].

Ngoài ra, các triệu chứng kích thích hệ thần kinh giao cảm do hạ đường huyết rất dễ bị nhầm lẫn trên thực tế lâm sàng ^[2], ^[6]. Một thử nghiệm trên 33 người có triệu chứng nghi ngờ hạ đường huyết cho thấy: nghiệm pháp dung nạp glucose kích thích tụt đường huyết nhưng không tương quan chặt chẽ với triệu chứng; khi chuyển sang bữa ăn thông thường, không ai bị hạ đường huyết dù vẫn xuất hiện cảm giác tương tự ^[6]. Do đó, caffein trong cà phê kích thích tim đập nhanh, run tay cũng có thể bị lầm tưởng là hạ đường huyết ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về cơn đói cồn cào

Nhiều người cho rằng cứ hễ đói cồn cào và run tay sau khi uống nước ngọt hay cà phê sữa nghĩa là cơ thể bị hạ đường huyết nặng. Thực tế, chẩn đoán này thường bị lạm dụng hoặc tự quy kết mà không có bằng chứng đo lường thực tế ^[2].

Nhiều trường hợp có biểu hiện adrenergic (hồi hộp, lo âu, run rẩy) thực chất bắt nguồn từ các rối loạn thần kinh hoặc nhạy cảm với chất kích thích thay vì hạ đường huyết thật sự ^[2]. Để xác định chính xác, người bệnh cần kiểm tra nồng độ glucose máu ngay tại thời điểm xuất hiện triệu chứng trong sinh hoạt hàng ngày ^[2].

Những điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra lời giải cho một số vấn đề:

• Chưa có dữ liệu thử nghiệm tác động độc lập của hoạt chất caffein lên đường huyết ở người có tiền sử hạ đường huyết phản ứng.
• Chưa có nghiên cứu xác định ngưỡng tiêu thụ đường sữa tối đa trong đồ uống pha cà phê để không kích hoạt hiện tượng tăng tiết insulin trễ.
• Mối liên hệ chính xác giữa phản ứng giao cảm do caffein và cơ chế điều hòa ngược của hormone glucagon chưa được khảo sát đầy đủ trong các trích đoạn được cung cấp.

Ai nên thận trọng với tình trạng này?

Người thừa cân, béo phì hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh đái tháo đường cần lưu ý đặc biệt, vì hạ đường huyết phản ứng muộn sau 4 đến 5 giờ có thể là dấu hiệu cảnh báo tiền đái tháo đường ^[1]. Nhóm đối tượng này thường có tình trạng kháng insulin và rối loạn bài tiết hormone ^[1], ^[4].

Những người từng trải qua phẫu thuật đường tiêu hóa cũng có nguy cơ cao bị hạ đường huyết phản ứng thể tiêu hóa do tốc độ tháo rỗng dạ dày diễn ra quá nhanh ^[4]. Ngoài ra, các trường hợp hiếm gặp có hội chứng tự miễn insulin cũng có thể gặp các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng sau bữa ăn ^[7], ^[8].

Gợi ý áp dụng thực tế

Để tránh các triệu chứng khó chịu sau khi uống cà phê hoặc dùng bữa, người dùng có thể áp dụng các biện pháp sau:

• Giảm thiểu lượng đường, sữa đặc và siro khi pha chế cà phê; ưu tiên đồ uống ít hoặc không thêm đường tinh luyện ^[2].
• Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày thay vì ăn quá nhiều tinh bột trong một lần nhằm giảm bớt các đỉnh tăng vọt glucose máu ^[7].
• Nếu thường xuyên bị run rẩy sau ăn, nên chủ động đo đường huyết bằng máy đo cá nhân tại thời điểm phát sinh triệu chứng để lưu lại dữ liệu trước khi đi khám ^[2].
• Đi khám chuyên khoa nội tiết nếu triệu chứng run rẩy, vã mồ hôi diễn ra thường xuyên kèm theo sụt cân hoặc tiền sử gia đình có người mắc đái tháo đường ^[1].

Hiện tượng run rẩy sau khi uống cà phê nhiều khả năng do nạp nhiều đường tinh chế kích hoạt biến thiên insulin, hoặc do phản ứng giao cảm của cơ thể. Duy trì thói quen giảm ngọt và theo dõi đường huyết thực tế là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa.