Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê, nhưng với người mắc viêm bàng quang kẽ, thức uống này thường bị nghi ngờ là thủ phạm kích hoạt cơn đau. Câu hỏi đặt ra là liệu cà phê có thực sự làm trầm trọng thêm các triệu chứng tiết niệu hay không.
Theo các khảo sát lâm sàng và ghi nhận tự báo cáo từ người bệnh, đồ uống chứa caffeine như cà phê thường xuyên làm tăng cảm giác khó chịu hoặc kích hoạt các đợt bùng phát triệu chứng [1], [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu dịch tễ đối chứng ghi nhận tác động này mang tính cá thể hóa cao chứ không xảy ra đồng loạt trên mọi bệnh nhân [3]. Ngoài ra, giả thuyết cho rằng tính axit hay caffeine làm tổn thương trực tiếp niêm mạc bàng quang vẫn chưa được chứng minh trong các tài liệu hiện có.
Bằng chứng từ khảo sát tự báo cáo của người bệnh
Một nghiên cứu năm 2020 của Mạng lưới Nghiên cứu MAPP trên 24 nam và 29 nữ cho thấy 96,2% bệnh nhân từng trải qua ít nhất một đợt bùng phát triệu chứng [1]. Trong khảo sát này, đồ uống chứa caffeine và đồ uống có cồn nằm trong nhóm các yếu tố kích hoạt thường gặp nhất được người bệnh tự ghi nhận [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nữ giới và những người có tình trạng tăng nhạy cảm cảm giác soma có xu hướng báo cáo số lượng yếu tố kích hoạt nhiều hơn [1].
Một tài liệu tổng quan y khoa năm 2005 cũng ghi nhận việc sử dụng các thức uống chứa cồn hoặc caffeine thường xuyên làm gia tăng cảm giác khó chịu ở vùng trên xương mu [2]. Người bệnh thường thấy giảm bớt khó chịu sau khi đi tiểu, nhưng việc nạp caffeine lại kích thích phản ứng đau và mót tiểu quay trở lại [2].
Khảo sát đối chứng: Caffeine có phải tác nhân cho tất cả mọi người?
Mặc dù nhiều người xem đồ uống chứa caffeine là tác nhân gây đau, nghiên cứu case-crossover công bố năm 2019 trên 292 người bệnh lại đưa ra góc nhìn thận trọng hơn [3]. Khi đánh giá toàn bộ mẫu nghiên cứu, chỉ có hoạt động tình dục gần đây (tỷ số chênh OR = 1,44) và triệu chứng giống nhiễm trùng tiết niệu (OR = 3,39) là có liên quan rõ rệt với việc khởi phát cơn bùng phát [3].
Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và đợt bùng phát chỉ xuất hiện trong các phân tích phụ ở nhóm những bệnh nhân vốn đã nghi ngờ một số thực phẩm cụ thể [3]. Nhóm tác giả kết luận rằng các yếu tố khởi phát do bệnh nhân báo cáo mang tính chất riêng biệt theo từng cá nhân hoặc từng nhóm nhỏ [3]. Việc áp dụng một chế độ kiêng khem cứng nhắc trên diện rộng cho tất cả mọi người là điều chưa được ủng hộ hoàn toàn bởi bằng chứng khoa học [3].
Mức độ nghiêm trọng của các đợt bùng phát triệu chứng
Các đợt bùng phát của viêm bàng quang kẽ gây suy giảm đáng kể chất lượng sống của người mắc [4], [5]. Một nghiên cứu năm 2016 theo dõi nhật ký của bệnh nhân cho thấy trong đợt bùng phát, các triệu chứng chính gồm đau vùng chậu, đau khi tiểu, mót tiểu và tiểu nhiều lần đều tăng ít nhất 2 điểm trên thang đo 10 điểm, với tổng điểm triệu chứng xấu đi trung bình 11 điểm [6].
Khảo sát trên 72 bệnh nhân có đợt bùng phát ghi nhận thời gian kéo dài của cơn đau biến thiên từ vài giây đến hàng tháng [4]. Khi đợt đau kéo dài nhiều ngày, nhu cầu sử dụng dịch vụ y tế tăng lên rõ rệt và gây xáo trộn lớn đến sinh hoạt thường nhật [4]. Phỏng vấn sâu trên 57 phụ nữ cũng cho thấy cơn đau khiến nhiều người phải nghỉ việc, hạn chế quan hệ tình dục và nhập viện cấp cứu [5].
Cơ chế kích ứng bàng quang: Giả thuyết và thực nghiệm
Về cơ chế sinh học, các tài liệu hiện có chưa cung cấp bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về việc axit hay caffeine từ cà phê làm mòn lớp niêm mạc bàng quang. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ mô phỏng phản ứng bùng phát thông qua tác nhân sinh học khác [7].
Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột chuyển gen URO-OVA/OT-I cho thấy việc bơm lipopolysaccharide (LPS) liều thấp (1 microgam) vào bàng quang đã kích hoạt phản ứng viêm sớm với sự xâm nhập của đại thực bào [7]. Quá trình này làm tăng biểu hiện mRNA của các cytokine gây viêm gồm IL-1beta, IL-6 và chất trung gian truyền dẫn đau substance P precursor [7]. Chuột bị giảm dung tích bàng quang và tăng tần suất đi tiểu kéo dài tới 14 ngày [7]. Mô hình này cho thấy bàng quang bị viêm mạn tính rất dễ phản ứng với các yếu tố kích thích nhỏ, nhưng chưa có dữ liệu tương tự đối với các thành phần trong cà phê [7].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu cung cấp chưa làm rõ nồng độ caffeine hoặc lượng cà phê tiêu thụ tối thiểu có thể gây kích ứng bàng quang. Mối liên hệ giữa độ axit (pH) của thức uống với mức độ tổn thương thực thể ở niêm mạc bàng quang người vẫn chưa được kiểm chứng trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng. Đồng thời, chưa có dữ liệu so sánh tác động giữa cà phê khử caffeine (decaf) và cà phê thông thường đối với tần suất bùng phát cơn đau.
Ai nên thận trọng với cà phê?
Những người được chẩn đoán mắc viêm bàng quang kẽ hoặc hội chứng đau bàng quang đang trong giai đoạn bùng phát triệu chứng nên thận trọng khi uống cà phê [1], [2]. Nhóm phụ nữ có cơ địa tăng nhạy cảm cảm giác soma cũng dễ gặp phản ứng bất lợi hơn với các yếu tố ăn uống [1]. Nếu nhận thấy cơn đau vùng chậu hoặc tần suất đi tiểu tăng lên rõ rệt sau khi dùng thức uống chứa caffeine, người bệnh nên chủ động giảm bớt hoặc tạm dừng để đánh giá phản ứng của cơ thể [1], [3].
Cách áp dụng thực tế và theo dõi triệu chứng
Người bệnh không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn mọi thực phẩm một cách cực đoan mà nên thực hiện nhật ký theo dõi cá nhân [6], [3]. Hãy ghi lại thời điểm uống cà phê cùng mức độ đau và số lần đi tiểu trong ngày để xác định xem caffeine có thực sự là yếu tố kích hoạt riêng của bản thân hay không [6], [3].
Khi xuất hiện đợt bùng phát, khảo sát lâm sàng cho thấy có 74,5% bệnh nhân áp dụng biện pháp uống thêm nước lọc hoặc dịch lỏng để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng [1]. Một nghiên cứu can thiệp sơ bộ năm 2022 cũng gợi ý chế độ ăn kháng viêm dựa trên thực vật và ít chất béo bão hòa có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng sống cho phụ nữ mắc bệnh này [8]. Mọi điều chỉnh điều trị chuyên sâu cần có sự tham vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tiết niệu.
Lời khuyên cân bằng
Cà phê và đồ uống chứa caffeine thường được ghi nhận là yếu tố làm nặng thêm cảm giác khó chịu ở nhiều bệnh nhân viêm bàng quang kẽ [1], [2]. Tuy nhiên, phản ứng này mang tính cá thể và chưa có bằng chứng khẳng định cơ chế phá hủy niêm mạc do axit từ thức uống [3]. Người bệnh nên lắng nghe cơ thể, theo dõi triệu chứng thực tế và trao đổi với chuyên gia y tế thay vì kiêng khem quá mức mà không có cơ sở rõ ràng.
