Nhiều người có thói quen uống một tách cà phê hoặc trà vào buổi sáng để tỉnh táo trước khi đến cơ sở y tế kiểm tra sức khỏe. Việc dùng đồ uống chứa caffeine trong thời gian nhịn để chuẩn bị lấy máu thường bị bỏ qua hoặc bị xem là vô hại vì không chứa đường hay calo.
Các bằng chứng từ nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng cho thấy tiêu thụ caffeine ngay trước khi lấy máu làm tăng đường huyết đói và suy giảm độ dung nạp glucose [1]. Đối với hai chỉ số thường được quan tâm trong bảng xét nghiệm là men gan và nồng độ cortisol huyết thanh, các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp dữ liệu để xác định mức độ ảnh hưởng.
Caffeine làm sai lệch xét nghiệm đường huyết thế nào?
Ở mức độ tác động ngắn hạn, việc nạp caffeine liên quan mật thiết đến sự suy giảm cấp tính độ nhạy insulin và giảm dung nạp glucose [2]. Tác động sinh học này xảy ra do caffeine đối kháng thụ thể adenosine hoặc kích thích hệ thần kinh giải phóng epinephrine [2].
Khi cơ thể giảm độ nhạy với insulin, quá trình hấp thu glucose vào mô bị chậm lại, dẫn đến đường huyết tăng cao hơn mức bình thường tại thời điểm thu mẫu máu [2]. Tình trạng này có thể giảm bớt sau nhiều tuần tiêu thụ đều đặn nhờ cơ chế dung nạp, nhưng phản ứng cấp tính ngay sau một liều caffeine vẫn làm biến động chỉ số máu [2].
Nghiên cứu lâm sàng về caffeine và đường huyết
Dữ liệu từ nghiên cứu UK Biobank năm 2021 chỉ ra mối liên quan rõ rệt giữa việc uống thức uống chứa caffeine trong vòng 1 giờ trước khi lấy máu với mức đường huyết cao hơn [1]. Sự chênh lệch này thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm người đã nhịn ăn trên 6 giờ, làm tăng nguy cơ kết quả bị phân loại nhầm vào ngưỡng tiền đái tháo đường [1].
Thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2007 trên 20 người mắc đái tháo đường típ 2 cho thấy dùng 250 mg caffeine trước thử nghiệm bữa ăn làm tăng diện tích dưới đường cong glucose thêm 28% và insulin thêm 19% [3]. Nghiên cứu chéo năm 2011 trên 10 nam giới trẻ khỏe mạnh cũng ghi nhận caffeine liều 5 mg/kg làm suy giảm khả năng dung nạp glucose sau đó [4].
Một nghiên cứu can thiệp 16 tuần ở nam giới thừa cân cho thấy dù thói quen dùng cà phê dài hạn có thể hỗ trợ chuyển hóa, việc tiếp nạp caffeine cấp tính vẫn gây suy giảm khả năng dung nạp glucose tức thì [5].
Tác động đến các chỉ số sinh hóa và dấu ấn viêm
Nghiên cứu trên UK Biobank ghi nhận caffeine uống gần giờ lấy máu không gây sai lệch lên các chỉ số chuyển hóa tim mạch khác được khảo sát trong nghiên cứu đó [1].
Đối với các chỉ số viêm, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2011 cho thấy tiêu thụ cà phê không làm thay đổi nồng độ protein phản ứng C (CRP) [2]. Nồng độ interleukin-6 (IL-6) ở nhóm dùng cà phê chứa caffeine có ghi nhận mức cao hơn nhóm không dùng, nhưng các bằng chứng giữa các nghiên cứu còn nhiều mâu thuẫn và mức nền IL-6 ban đầu giữa các nhóm có sự dao động lớn [2].
Điều chưa biết: Men gan và nồng độ cortisol
Trọng tâm bài viết đề cập đến men gan và cortisol huyết thanh, nhưng các nghiên cứu được cung cấp không chứa bất kỳ dữ liệu hay phép đo nào về hai chỉ số này.
Khoa học hiện chưa có dữ liệu đối chứng trong các tài liệu trên để kết luận uống caffeine trước khi lấy máu có làm sai lệch nồng độ cortisol hay men gan hay không. Người đi khám không nên tự ý suy diễn tác động đường huyết sang các xét nghiệm chức năng gan hoặc nội tiết tố.
Ai nên thận trọng trước khi lấy máu?
Người cần làm xét nghiệm đường huyết lúc đói hoặc thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống cần tránh nạp caffeine, vì chất này làm sai lệch ngưỡng chẩn đoán tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường [1].
Người bệnh đái tháo đường đang theo dõi hiệu quả điều trị cũng cần lưu ý, do caffeine làm tăng đáp ứng glucose sau ăn và ảnh hưởng đến kết quả đánh giá kiểm soát bệnh [3].
Cách chuẩn bị trước khi xét nghiệm
Khi có chỉ định nhịn ăn uống trước khi xét nghiệm máu, bạn chỉ nên uống nước lọc tinh khiết và tránh xa cà phê, trà hay nước tăng lực.
Thời điểm dùng caffeine trong vòng 1 giờ trước khi rút máu là khoảng thời gian dễ gây nhiễu chỉ số đường huyết nhất [1]. Nếu lỡ uống đồ uống chứa caffeine trước giờ hẹn, bạn nên báo cho nhân viên y tế để được cân nhắc thời điểm lấy mẫu phù hợp.
