Ngồi trước màn hình máy tính hàng giờ liền khiến nhiều lập trình viên và nhân viên văn phòng thường xuyên chịu cảnh mắt khô rát, cộm xốn và mờ nhòe. Để đối phó, không ít người truyền tai nhau thói quen uống viên dầu cá Omega-3 mỗi ngày với hy vọng "bôi trơn" đôi mắt từ bên trong.
Trước thắc mắc liệu uống Omega-3 có thực sự cải thiện tình trạng khô mắt ở dân công nghệ (IT), câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có hỗ trợ tích cực [1]. Việc bổ sung axit béo Omega-3 giúp cải thiện độ ổn định của màng phim nước mắt, giảm tốc độ bốc hơi nước mắt và làm dịu các triệu chứng khó chịu ở người dùng máy tính cường độ cao [1]. Hiệu quả này đặc biệt rõ rệt ở những người vốn có hàm lượng Omega-3 trong cơ thể thấp [2].
Vì sao dân IT dễ khô mắt và Omega-3 tác động thế nào?
Khô mắt là tình trạng phức tạp làm giảm sự thoải mái của mắt và hiệu suất thị giác [3]. Mức độ ảnh hưởng của khô mắt đến chất lượng sống từng được đánh giá tương đương cơn đau thắt ngực mức độ vừa, và ở trường hợp nặng có thể sánh với chạy thận nhân tạo hoặc đau thắt ngực nặng [3]. Đặc trưng của hội chứng khô mắt là tăng áp suất thẩm thấu (độ mặn/đậm đặc) của màng phim nước mắt và tình trạng viêm trên bề mặt nhãn cầu [4].
Axit béo Omega-3 và Omega-6 là các dưỡng chất thiết yếu cho sự cân bằng nội môi bề mặt nhãn cầu mà cơ thể không tự sản sinh được, bắt buộc phải hấp thu từ thực phẩm [5]. Tuy nhiên, chế độ ăn điển hình ở các nước phát triển thường thiếu hụt Omega-3 và dư thừa Omega-6 [6]. Hai loại axit béo này cần được tiêu thụ theo tỷ lệ hợp lý để phát huy tác dụng [6].
Khi được bổ sung, Omega-3 hoạt động thông qua hai cơ chế chính là kháng viêm và cải thiện chất lượng tuyến tiết [4]. Về mặt kháng viêm, Omega-3 điều hòa con đường axit arachidonic (AA), chặn các chất gây viêm eicosanoid và giảm cytokine [5]. Thành phần DHA trong Omega-3 thúc đẩy tổng hợp prostaglandin E3 có tính kháng viêm, đồng thời ức chế tạo ra các tiền chất prostaglandin gây viêm từ Omega-6 [4]. Tại tuyến lệ, tác động kháng viêm giúp ngăn chặn quá trình tự chết (apoptosis) của các tế bào biểu mô tiết nước mắt [6].
Cơ chế thứ hai là thay đổi thành phần axit béo của tuyến bờ mi (tuyến Meibomian) và đặc tính dịch tiết của tuyến này [4]. Bổ sung Omega-3 giúp làm sạch tình trạng viêm tuyến bờ mi, tạo ra lớp màng lipid (lớp dầu) mỏng hơn và đàn hồi hơn để bảo vệ màng phim nước mắt cùng giác mạc, ngăn nước mắt bốc hơi quá nhanh [6].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả trên người dùng máy tính?
Một nghiên cứu công bố năm 2022 về dinh dưỡng cho hội chứng mỏi mắt kỹ thuật số ghi nhận bằng chứng khoa học mạnh mẽ ủng hộ lợi ích của axit béo không bão hòa đa chuỗi dài Omega-3 (PUFAs) đối với bệnh khô mắt [1]. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp trong báo cáo này chỉ ra người dùng Omega-3 cải thiện tốt hơn đáng kể về tốc độ bốc hơi nước mắt, áp suất thẩm thấu nước mắt và mức độ nặng của triệu chứng so với giả dược [1]. Tỷ số chênh (OR) cho sự cải thiện thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT - chỉ số đo độ bền vững của lớp nước mắt trên bề mặt nhãn cầu) cao hơn rõ rệt ở nhóm điều trị tích cực (OR: 8,72; p < 0,001), đi kèm sự gia tăng tiết nước mắt qua nghiệm pháp Schirmer (p < 0,001) [1]. Đặc biệt, các nghiên cứu tiến cứu trên người trưởng thành trẻ tuổi mắc hội chứng thị giác máy tính (dùng máy tính từ 3 giờ/ngày trở lên) cho thấy sự cải thiện đáng kể về độ ổn định màng phim nước mắt và triệu chứng khô mắt chủ quan chỉ sau 45 ngày bổ sung [1].
Để kiểm chứng rõ hơn trên nhóm làm việc trực quan với màn hình, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2023 đã đánh giá 950 người dùng thiết bị hiển thị hình ảnh (máy tính, màn hình điện tử) có triệu chứng khô mắt [2]. Nhóm can thiệp gồm 470 người uống 4 viên nang mỗi lần, ngày 2 lần trong 6 tháng; mỗi viên chứa 180 mg EPA và 120 mg DHA [2]. Nhóm đối chứng gồm 480 người uống 4 viên giả dược (dầu ô liu) ngày 2 lần và được theo dõi tại thời điểm ban đầu, sau 1, 3 và 6 tháng [2].
Kết quả ban đầu cho thấy 81% bệnh nhân có chỉ số Omega-3 (tỷ lệ EPA và DHA trong màng tế bào hồng cầu) ở mức thấp [2]. Sau thời gian can thiệp, nhóm dùng Omega-3 tăng đáng kể chỉ số Omega-3, giảm áp suất thẩm thấu nước mắt, tăng chỉ số Schirmer, kéo dài thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT), tăng mật độ tế bào đài (goblet cell) và cải thiện triệu chứng khô mắt, trong khi nhóm giả dược không có thay đổi đáng kể [2]. Đáng chú ý, sự cải thiện các thông số kiểm tra tốt hơn một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0,001) ở phân nhóm bệnh nhân có chỉ số Omega-3 ban đầu rất thấp (dưới 4%) [2].
Bằng chứng trên các nhóm tình trạng khô mắt khác
Bên cạnh nhóm làm việc máy tính, một phân tích gộp công bố năm 2014 đã đánh giá 7 nghiên cứu độc lập (xuất bản từ năm 2007 đến 2013) với tổng cộng 790 người tham gia để so sánh Omega-3 với giả dược [3]. Phân tích 5 nghiên cứu có dữ liệu độ lệch chuẩn cho thấy Omega-3 giúp kéo dài thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) thêm 1,58 giây (P = 0,007) và cải thiện điểm số lượng nước mắt Schirmer thêm 0,74 (P = 0,001) [3]. Tuy nhiên, sự kết hợp dữ liệu từ bảng câu hỏi chỉ số bệnh bề mặt nhãn cầu (OSDI - thang điểm đánh giá triệu chứng chủ quan) lại cho thấy mức cải thiện không đạt ý nghĩa thống kê (chênh lệch -4,54 điểm; P = 0,09) [3].
Khi kết hợp Omega-3 với các vi chất khác, hiệu quả giảm triệu chứng ghi nhận rất khả quan. Nghiên cứu tiến cứu nhãn mở năm 2014 trên 905 bệnh nhân khô mắt (72% là phụ nữ, độ tuổi trung vị 60) đang phải dùng nước mắt nhân tạo cho thấy tác dụng của việc uống 3 viên/ngày sản phẩm chứa Omega-3 và chất chống oxy hóa (liều 1,5 g) trong 12 tuần [7]. Sau 12 tuần, điểm trung bình tổng các triệu chứng (cộm, rát, đỏ mắt, đau mắt, mỏi mắt, mờ mắt) giảm mạnh từ 11,9 xuống 6,8 (P < 0,001) [7]. Tỷ lệ người bị triệu chứng khô mắt hành hạ gần như suốt ngày giảm từ 53,5% xuống 34,1% [7]. Có 68,1% bệnh nhân dung nạp kính áp tròng tốt hơn và số lần nhỏ nước mắt nhân tạo trung bình mỗi ngày giảm từ 3,8 lần xuống 3,3 lần (P < 0,001) [7].
Một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn khác vào năm 2016 trên loạt bệnh nhân dùng viên uống chứa Omega-3, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa cũng ghi nhận giảm xung huyết kết mạc và giảm phụ thuộc nước mắt nhân tạo [5]. Về mức độ hài lòng, có 28,2% bệnh nhân rất hài lòng, 57,5% hài lòng và 14,3% không hài lòng [5]. Về phía bác sĩ nhãn khoa, 41,2% đánh giá mức cải thiện lâm sàng là lớn, 50,4% đánh giá nhẹ và 8,4% đánh giá không cải thiện [5].
Ngoài ra, Omega-3 còn cho thấy lợi ích ở các nhóm bệnh lý đặc thù. Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2016 ở bệnh nhân khô mắt sau phẫu thuật đục thủy tinh thể cho thấy bổ sung lượng lớn Omega-3 giúp cải thiện điểm OSDI, TBUT và áp suất thẩm thấu nước mắt vượt trội so với nhóm đối chứng (P < 0,001), dù chỉ số Schirmer tăng từ 3,96 lên 4,96 nhưng chưa tạo khác biệt thống kê lớn [4]. Một nghiên cứu khác năm 2017 trên 36 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (tuổi trung bình 65,57; thời gian mắc bệnh trung bình 14,85 năm) bị khô mắt vừa đến nặng dùng Omega-3 trong 3 tháng cũng ghi nhận tăng chỉ số Schirmer-I (p < 0,05), tăng TBUT (p < 0,001), giảm mức độ dị sản vảy tế bào kết mạc sau 1 và 3 tháng, đồng thời giảm điểm triệu chứng OSDI ở cả mốc 1 và 3 tháng (p < 0,001) [8].
Hiểu lầm thường gặp khi bổ sung dầu cá cho mắt
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên uống Omega-3 như một dạng "thuốc nhỏ mắt đường uống" có tác dụng tức thì sau vài ngày. Thực tế, các chỉ số lâm sàng và triệu chứng cơ năng cần thời gian từ 1 tháng, 45 ngày, 12 tuần cho đến 6 tháng sử dụng đều đặn mới ghi nhận sự thay đổi rõ rệt [1].
Hiểu lầm thứ hai là ai uống Omega-3 cũng sẽ hết cảm giác cộm xốn như nhau. Các y văn chỉ ra rằng dấu hiệu lâm sàng tại phòng khám không phải lúc nào cũng tương đồng với triệu chứng chủ quan của người bệnh [6]. Phân tích gộp năm 2014 chứng minh dù độ bền màng phim nước mắt và lượng nước mắt cải thiện thực sự, điểm số cảm nhận chủ quan (OSDI) có thể không khác biệt rõ rệt ở một số nhóm [3]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2023 khẳng định chỉ số Omega-3 trong hồng cầu mới là yếu tố dự báo ai sẽ hưởng lợi nhiều nhất: những người vốn thiếu hụt Omega-3 (chỉ số dưới 4%) mới có sự bứt phá mạnh mẽ về chất lượng nước mắt [2]. Ngay cả khi dùng công thức phối hợp, vẫn có khoảng 8,4% đến 14,3% trường hợp không ghi nhận cải thiện hoặc không hài lòng [5].
Tác dụng phụ và những ai nên thận trọng
Dầu cá Omega-3 nhìn chung có độ an toàn và khả năng dung nạp tốt khi phối hợp cân bằng trong cơ thể [6]. Trong nghiên cứu năm 2016 trên hơn một nghìn người, có 1.067 bệnh nhân (chiếm 79,2%) hoàn toàn không gặp bất kỳ tác dụng ngoại ý nào và không có ai phải bỏ cuộc vì tác dụng phụ [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2014 trên 905 người cũng ghi nhận 634 bệnh nhân (70,1%) không gặp biến cố bất lợi nào [7].
Tuy nhiên, một tỷ lệ người dùng có thể gặp các rối loạn tiêu hóa nhẹ đến vừa. Phổ biến nhất là tình trạng ợ hơi có mùi tanh của cá, xuất hiện ở 13,5% đến 14,6% số người sử dụng [7]. Các triệu chứng ít gặp hơn bao gồm buồn nôn (từ 4,6% đến 4,9%), tiêu chảy (từ 1,3% đến 2,7%) và nôn mửa (từ 0,3% đến 0,4%) [5].
Những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm cần lưu ý các phản ứng phụ này khi bắt đầu sử dụng liều cao [5]. Ngoài ra, người có bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, người vừa trải qua phẫu thuật mắt hoặc đang điều trị bằng các loại thuốc chuyên khoa nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý bổ sung thực phẩm chức năng để đảm bảo an toàn và phù hợp với phác đồ điều trị.
Cách áp dụng thực tế cho dân văn phòng
Để bảo vệ đôi mắt khi phải làm việc với máy tính từ 3 giờ mỗi ngày trở lên, dân IT có thể ưu tiên bổ sung Omega-3 thông qua chế độ ăn uống tự nhiên giàu cá biển để cân bằng lại tỷ lệ Omega-3 và Omega-6 [6]. Hai hoạt chất quan trọng nhất cần chú ý là EPA và DHA, bởi đây được xem là thành phần mang lại hiệu quả điều trị tích cực nhất cho bề mặt nhãn cầu [5].
Nếu lựa chọn viên uống bổ sung, người dùng cần đọc kỹ bảng thành phần hàm lượng EPA và DHA thay vì chỉ nhìn tổng trọng lượng viên dầu cá. Trong nghiên cứu năm 2023 cho người dùng máy tính, liều lượng được sử dụng là 8 viên mỗi ngày chia 2 lần (mỗi viên chứa 180 mg EPA và 120 mg DHA) duy trì trong 6 tháng [2], trong khi một số công thức phối hợp chất chống oxy hóa dùng liều 1,5 g chia 3 viên mỗi ngày trong 12 tuần [7]. Để giảm hiện tượng ợ tanh mùi cá hoặc buồn nôn, có thể chia nhỏ liều dùng trong ngày và uống sát bữa ăn.
Bên cạnh dinh dưỡng, người làm việc máy tính không nên bỏ đột ngột nước mắt nhân tạo nếu mắt đang khô rát, mà có thể giảm dần tần suất nhỏ mắt khi màng phim nước mắt tự nhiên đã ổn định hơn sau vài tuần bổ sung dưỡng chất [7]. Kết hợp cho mắt nghỉ ngơi hợp lý, chớp mắt đầy đủ và uống đủ nước sẽ giúp duy trì bề mặt nhãn cầu khỏe mạnh.
Tóm lại, bổ sung axit béo Omega-3 là giải pháp có cơ sở khoa học vững chắc giúp dân IT cải thiện độ bền màng phim nước mắt, tăng tiết nước mắt và giảm viêm bề mặt nhãn cầu [1]. Dù vậy, đây là liệu pháp hỗ trợ cần sự kiên trì tối thiểu từ 6 đến 12 tuần và phát huy tác dụng tốt nhất ở người có chế độ ăn thiếu hụt Omega-3 [2]. Khi tình trạng khô mắt kéo dài kèm đỏ rát hoặc nhìn mờ, người bệnh nên đến khám bác sĩ chuyên khoa mắt để được đo chất lượng nước mắt và tư vấn liều lượng bổ sung phù hợp.
