Khi sốt cao hoặc đau nhức, nhiều người có thói quen nấu nước lá hu đay uống kèm thuốc tây hạ sốt để mong bệnh mau khỏi. Tâm lý chung thường cho rằng thảo dược tự nhiên lành tính nên uống thêm sẽ chỉ có lợi chứ không hại [1]. Liệu cách kết hợp này có thực sự an toàn, hay ẩn chứa nguy cơ quá liều và ngộ độc thuốc?
Câu trả lời ngắn gọn là: Uống chung thảo dược như hu đay với thuốc tây hạ sốt có nguy cơ dẫn đến tương tác bất lợi, làm thay đổi nồng độ và hoạt tính thuốc trong cơ thể, từ đó có thể gây độc tính như quá liều hoặc làm mất tác dụng điều trị [2]. Dù chưa có dữ liệu lâm sàng đo lường riêng lẻ từng hoạt chất của cây hu đay khi đi cùng paracetamol, các nghiên cứu y khoa về tương tác thảo dược và thuốc tây đều cảnh báo việc dùng đồng thời hai nhóm này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen và các thuốc kê đơn khác [3].
Cơ chế thảo dược làm biến đổi thuốc tây trong cơ thể
Thảo dược vốn được sử dụng làm thực phẩm và thuốc từ lâu đời, thường được dùng kèm với các loại thuốc kê đơn [4]. Tuy nhiên, mỗi loại thảo dược có thành phần hóa học phức tạp, chứa nhiều hợp chất mang hoạt tính dược lý đa dạng [2]. Khi đi vào cơ thể sống, các hoạt chất này tương tác với thuốc tây theo hai cơ chế chính là dược động học và dược lực học [1].
Tương tác dược động học là cách thảo dược làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và đào thải của thuốc hóa dược [4]. Cụ thể, các thành phần trong thảo dược có thể ức chế hoặc kích thích sự biểu hiện của các protein vận chuyển thuốc [4]. Bên cạnh đó, từng hợp chất trong cây thuốc còn có khả năng tác động lên hoạt tính của các enzyme chuyển hóa thuốc trong cơ thể [5]. Khi các enzyme và kênh vận chuyển này bị xáo trộn, nồng độ thuốc tây trong máu sẽ bị thay đổi bất thường, dẫn đến giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng vọt gây độc tính như tình trạng quá liều [4].
Tương tác dược lực học liên quan đến việc các hợp chất trong thảo dược trực tiếp cộng hưởng hoặc đối kháng với tác dụng của thuốc tây [2]. Hiện nay, các nghiên cứu về tương tác dược động học đã có rất nhiều, nhưng nghiên cứu sâu về tương tác dược lực học giữa thảo dược và thuốc tây vẫn còn hạn chế [2]. Dù theo cơ chế nào, hậu quả cuối cùng vẫn có thể là thất bại điều trị hoặc ngộ độc, đôi khi đe dọa tính mạng [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thảo dược và thuốc hạ sốt, kháng viêm?
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 đã tập trung đánh giá các vấn đề an toàn do thảo dược tác động lên enzyme chuyển hóa thuốc [5]. Nghiên cứu này xem xét sáu nhóm thuốc chính, trong đó có nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) vốn rất phổ biến để hạ sốt, giảm đau, cùng với thuốc chống huyết khối, thuốc trị tiểu đường, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, thuốc ức chế miễn dịch và thuốc chống ung thư [5]. Kết quả khẳng định việc dùng kết hợp thảo dược và các nhóm thuốc này có thể tạo ra những tương tác ngoài ý muốn do sự phức tạp của các hợp chất thực vật lên hệ enzyme chuyển hóa [5]. Hiểu rõ cơ chế này là chìa khóa để tránh độc tính và phản ứng có hại khi kê đơn hoặc tự ý dùng chung [5].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2023 bởi Cơ quan Thực phẩm và Dược phẩm Ả Rập Xê Út (SFDA) đã tiến hành dự án phát hiện và đánh giá tín hiệu tương tác thảo dược - thuốc tây trên thị trường [3]. Nhóm nghiên cứu chọn lọc 30 sản phẩm thảo dược đã đăng ký dựa trên mức độ sử dụng phổ biến, sau đó truy xuất dữ liệu từ cơ sở dữ liệu toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới (VigiBase), AdisInsight và Natural Medicines [3]. Thang điểm đánh giá xác suất tương tác thuốc (DIPS) được áp dụng để xác định mối quan hệ nhân quả [3].
Kết quả truy xuất của SFDA thu được 566 tín hiệu tương tác tiềm ẩn, trong đó 41 tín hiệu có bằng chứng công bố được đưa vào đánh giá sâu [3]. Phân tích bằng thang DIPS cho thấy có 22 tương tác có thể xảy ra (chiếm 53,6%), 7 tương tác nhiều khả năng xảy ra (chiếm 17%) và 12 tương tác còn nghi ngờ (chiếm 29,2%) [3]. Đáng chú ý, trong nhóm 7 tương tác có khả năng cao cần phải đưa vào thông tin cảnh báo trên nhãn sản phẩm, các nhà khoa học ghi nhận sự tương tác giữa bạch quả (Ginkgo biloba) và ibuprofen — một loại thuốc hạ sốt, kháng viêm nhóm NSAID rất thông dụng [3]. Ngoài ra, danh sách cảnh báo cao này còn có nghệ với tacrolimus, cúc tím (Echinacea) với etoposide, trà xanh với warfarin và cam thảo với thuốc lợi tiểu thiazide [3].
Thói quen dùng chung phổ biến và những con số cảnh báo
Việc kết hợp thuốc truyền thống và thuốc tây diễn ra rất phổ biến tại châu Á [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 tại Đài Loan cho biết hơn 60% người dân nơi đây sử dụng y học cổ truyền trong giai đoạn 1996-2001 [6]. Đến năm 2007, có khoảng 14,1% cư dân Đài Loan sử dụng đồng thời thảo dược truyền thống và thuốc tây thông thường [6].
Để giảm thiểu rủi ro, nhóm nghiên cứu tại Đài Loan đã thử nghiệm hệ thống máy tính nhắc nhở tự động tại bệnh viện trong giai đoạn 2011-2013 [6]. Khi thầy thuốc kê đơn có nguy cơ tương tác, một cửa sổ cảnh báo sẽ hiện lên và dược sĩ cũng nhận được thông tin để tư vấn cho bệnh nhân [6]. Trong thời gian nghiên cứu, có 256 bệnh nhân đã nhận 891 đơn thuốc thảo dược có nguy cơ tương tác với thuốc tây [6]. Điển hình, trong số 50 bệnh nhân dùng chung nhân sâm và thuốc trị tiểu đường, có 3 người đã bị hạ đường huyết thực sự với mức đường huyết lúc đói xuống dưới hoặc bằng 70 mg/dL [6]. Nghiên cứu cũng lưu ý việc dùng chung đan sâm với thuốc chống đông warfarin có thể làm tăng quá mức tác dụng chống đông và gây chảy máu [6].
Một nghiên cứu dược lý an toàn công bố năm 2011 trên cây muồng hoàng yến (Cassia auriculata) cũng minh họa rõ cách chiết xuất thảo dược làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong máu [7]. Khi dùng chiết xuất cồn-nước của cây này chung với thuốc trị tiểu đường metformin thì không thấy ảnh hưởng dược động học [7]. Tuy nhiên, khi dùng dạng chiết xuất bằng công nghệ chất lỏng siêu tới hạn ở các liều 250 mg/kg, 500 mg/kg và 1000 mg/kg, nồng độ metformin đã bị sụt giảm ngay từ thời điểm 15 phút đầu tiên [7]. Ở mức liều 500 mg/kg, thời gian đạt nồng độ đỉnh của thuốc bị chậm lại 1,5 giờ, và ở liều 1000 mg/kg thì nồng độ đỉnh giảm mạnh do thảo dược ức chế sự hấp thu của thuốc [7]. Điều này cho thấy các dạng chiết xuất thảo dược khác nhau có thể gây ra những biến đổi khó lường lên thuốc điều trị [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Một mặt, một số tương tác giữa thảo dược và thuốc tây nếu được nghiên cứu kỹ có thể mang lại lợi ích điều trị và giúp phát triển các chiến lược chữa bệnh mới trong tương lai [2]. Các dự án tầm soát tín hiệu an toàn và hệ thống cảnh báo trên máy tính bước đầu giúp nhân viên y tế kiểm soát tốt hơn rủi ro khi kê đơn [3].
Mặt khác, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt dữ liệu an toàn toàn diện và các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế tác động của từng loại thảo dược cụ thể như hu đay [5]. Các tương tác thảo dược - thuốc tây thường bị báo cáo thiếu, đánh giá thấp hơn thực tế và có khả năng xảy ra thường xuyên hơn cả tương tác giữa các thuốc tây với nhau [7]. Hơn nữa, phương pháp cảnh giác dinh dưỡng (nutrivigilance) dù được xem là cách tốt nhất để giám sát tương tác thảo dược và thực phẩm nhưng mức độ áp dụng trên toàn cầu vẫn còn rất hạn chế [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống lá cây kèm thuốc tây
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên thì hoàn toàn an toàn và vô hại [4]. Thực tế, một tổng quan năm 2024 về các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương và ngoại biên chỉ ra rằng việc dùng thảo dược kèm thuốc kê đơn thường diễn ra mà không có sự giám sát y tế và thiếu nhận thức về rủi ro [8]. Hậu quả có thể trải dài từ các phản ứng cấp tính tự khỏi cho đến những tình huống ngộ độc không lường trước và có khả năng gây tử vong [8].
Hiểu lầm thứ hai là giấu hoặc quên không báo cho bác sĩ về các loại nước lá, thảo dược mình đang uống ở nhà [1]. Một nghiên cứu tổng quan năm 2024 thu thập dữ liệu từ Science Direct, Wiley Online Library, Springer, PubMed và Google Scholar đã ghi nhận sự lo ngại lớn của các chuyên gia y tế về việc bệnh nhân không thông báo cho họ biết về các đơn thuốc thảo dược đang dùng song song với phác đồ điều trị chuẩn [1]. Ngay cả những thảo dược rất quen thuộc trong đời sống như cam thảo, bạc hà, nha đam, gừng, bạch quả hay sâm Ấn Độ đều đã được ghi nhận có khả năng gây tương tác thuốc - thảo dược hoặc thảo dược - thực phẩm [1].
Ai nên thận trọng?
Nhóm cần đặc biệt thận trọng là những người đang sử dụng các loại thuốc có "khoảng điều trị hẹp" — tức là khoảng cách giữa liều có tác dụng và liều gây độc rất gần nhau, chỉ cần thảo dược làm tăng nhẹ nồng độ thuốc cũng dễ dẫn đến quá liều [1]. Bệnh nhân đang dùng các nhóm thuốc có nguy cơ tương tác cao qua hệ enzyme chuyển hóa như thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), thuốc chống đông máu, thuốc trị tiểu đường, thuốc hạ mỡ máu statin, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc điều trị ung thư và thuốc tác động lên hệ thần kinh cần tránh tự ý uống kèm thảo dược [5].
Người có bệnh lý nền hoặc đang phải dùng nhiều loại thuốc kê đơn hàng ngày cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [4]. Ngoài ra, những người sử dụng các chế phẩm thảo dược được chiết xuất bằng công nghệ mới, khác biệt lớn với cách sắc nấu truyền thống, càng phải dè chừng vì tính an toàn của chúng không thể mặc định như cách dùng dân gian [7].
Cách áp dụng thực tế để hạ sốt và dùng thảo dược an toàn
Khi bị sốt cần dùng thuốc hạ sốt như paracetamol hoặc các thuốc nhóm NSAIDs, người bệnh chỉ nên uống thuốc với nước lọc đun sôi để nguội để đảm bảo quá trình hấp thu và chuyển hóa thuốc diễn ra bình thường. Tuyệt đối không lấy nước nấu lá hu đay hay bất kỳ loại nước thảo dược nào để uống trực tiếp viên thuốc tây, vì các hoạt chất phức tạp trong thảo dược có thể làm thay đổi dược động học và enzyme chuyển hóa của thuốc [5].
Các chuyên gia khuyến cáo nên tránh dùng đồng thời các chế phẩm thảo dược với thuốc y học hiện đại trừ khi đã có bằng chứng khoa học hỗ trợ rõ ràng về tính an toàn và dược động học [7]. Nếu người bệnh vẫn muốn sử dụng thêm các loại thảo dược hỗ trợ trong đợt điều trị, bước bắt buộc là phải thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ về loại cây đang dùng để được tư vấn điều chỉnh liều hoặc tách thời gian hợp lý [1]. Việc giáo dục sức khỏe và trao đổi cởi mở với nhân viên y tế đóng vai trò quyết định để phòng tránh các phản ứng bất lợi do tương tác thuốc [6].
Tóm lại, thảo dược tự nhiên như hu đay không đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối khi kết hợp cùng thuốc tây hạ sốt [4]. Để tránh nguy cơ quá liều do thay đổi chuyển hóa thuốc hoặc làm mất tác dụng điều trị, người bệnh không nên uống chung hai loại này cùng lúc [2]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ loại lá cây nào trong thời gian đang uống thuốc điều trị bệnh [8].