Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng tự nhiên để giải tỏa căng thẳng sau một ngày dài làm việc. Trong số đó, kava (chiết xuất từ cây Piper methysticum) nổi lên như một liệu pháp an thần tự nhiên được ưa chuộng nhờ khả năng làm dịu thần kinh và thư giãn cơ bắp [1]. Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng thường bị bỏ quên: Liệu uống kava trước khi ngồi sau tay lái có làm suy giảm phản xạ và gây nguy hiểm hay không?

Câu trả lời phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và ngữ cảnh sử dụng. Ở liều điều trị y khoa tiêu chuẩn, kava không làm chậm phản xạ phanh hay giảm mức độ tỉnh táo khi lái xe [2]. Ngược lại, nếu tiêu thụ lượng lớn theo cách uống truyền thống hoặc giải trí, kava có thể gây suy giảm điều hòa vận động, làm chậm cử động mắt và ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng phán đoán trình tự thời gian, trực tiếp đe dọa an toàn giao thông [3], [4].

Cơ chế tác động: Vì sao kava vừa thư giãn vừa tiềm ẩn rủi ro?

Kava là chiết xuất từ cây Piper methysticum Forst. f., loài thực vật có lịch sử sử dụng hàng nghìn năm tại các đảo Thái Bình Dương và gần đây phổ biến khắp thế giới như một loại thảo dược [1]. Thông qua việc làm thay đổi tính hưng phấn của tế bào thần kinh, kava mang lại tác dụng giãn cơ, gây tê và giải lo âu [1]. Các hoạt chất chính trong kava được gọi là kavalactone [5].

Kavalactone tác động lên hệ thần kinh trung ương thông qua nhiều con đường khác nhau. Việc ức chế tái hấp thu noradrenaline ở vỏ não trước trán được cho là giúp cải thiện sự tập trung và nhận thức trong một số trường hợp [6]. Tuy nhiên, kava cũng điều biến con đường thụ thể GABA, dẫn đến hiện tượng giãn cơ hoặc làm tăng tình trạng chao đảo lắc lư của cơ thể [6].

Chính vì kavalactone chứa nhiều hoạt chất đa dạng tác động đồng thời lên các cơ chế khác nhau của hệ thần kinh trung ương, biểu hiện của người dùng có thể pha trộn giữa an thần, kích thích và suy giảm phối hợp vận động [5]. Đây là lý do khiến ảnh hưởng của kava đối với việc điều khiển phương tiện trở nên phức tạp.

Liều y khoa tiêu chuẩn: Không làm chậm phản xạ lái xe

Để làm rõ việc dùng kava ở mức điều trị có gây rủi ro khi lái xe như thuốc tân dược hay không, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2013 đã tiến hành đánh giá trên máy mô phỏng lái xe AusEd [2]. Thử nghiệm theo thiết kế chéo thực hiện trên 22 người trưởng thành từ 18 đến 65 tuổi [2]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên sử dụng một liều y khoa cấp tính của kava chứa 180 mg kavalactones, thuốc an thần thuộc nhóm benzodiazepine là oxazepam liều 30 mg, hoặc giả dược, mỗi đợt thử nghiệm cách nhau 1 tuần [2].

Kết quả cho thấy việc sử dụng kava ở liều này không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào tới các kết quả lái xe so với dùng giả dược [2]. Cụ thể, nhóm dùng oxazepam có thời gian phản xạ phanh chậm hơn đáng kể so với nhóm giả dược (p = 0,002) và chậm hơn so với nhóm dùng kava (p = 0,003) [2]. Ngoài ra, nhóm dùng kava có số lần mất tập trung ít hơn rõ rệt so với nhóm dùng oxazepam (p = 0,033) [2].

Các yếu tố như độ lệch đánh lái, độ lệch tốc độ và số vụ va chạm giả lập đều không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm, đồng thời kết quả này không bị chi phối bởi kinh nghiệm lái xe [2]. Đánh giá trên thang đo thị giác Bond-Lader cho thấy oxazepam làm giảm đáng kể mức độ tỉnh táo theo thời gian (p < 0,001), trong khi hiện tượng giảm tỉnh táo này hoàn toàn không xảy ra ở nhóm dùng kava hoặc nhóm dùng giả dược [2].

Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng giả dược khác vào năm 2004 cũng kiểm tra tác động cấp tính của chiết xuất kava tiêu chuẩn hóa ở liều duy nhất 300 mg đường uống trên người tình nguyện khỏe mạnh [7]. Nghiên cứu sử dụng bài kiểm tra Sperling partial report để đánh giá sự chú ý thị giác và bài nhận diện Sternberg để đo khả năng xử lý của trí nhớ ngắn hạn [7]. Kết quả ghi nhận kava làm tăng tâm trạng vui vẻ và cải thiện độ chính xác cũng như tốc độ thực hiện các bài kiểm tra này [7]. Điều này chứng minh kava ở liều vừa phải không gây ức chế nhận thức như các loại thuốc an thần thông thường [7].

Liều cao và tiệc kava truyền thống: Nguy cơ tiềm ẩn sau tay lái

Trái ngược với liều lượng điều trị dạng viên nén hay bột chuẩn hóa, việc sử dụng kava với khối lượng lớn trong các buổi uống truyền thống kéo dài mang lại những tác động hoàn toàn khác. Tại các buổi gặp mặt theo phong tục (faikava) ở các đảo Thái Bình Dương, người tham gia thường uống kava dạng nước liên tục trong nhiều giờ trước khi tự lái xe về nhà [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của việc tiêu thụ kava theo cách truyền thống lên chức năng thần kinh của 20 người dùng kava so với 19 người trong nhóm đối chứng [3]. Các buổi uống kéo dài trung bình 6 giờ, mỗi người tiêu thụ khoảng 3,6 lít (tương đương 7,6 pint) nước kava [3]. Chức năng thần kinh được đo bằng thiết bị Brain Gauge qua 6 phương diện: Tốc độ, Độ chính xác, Phán đoán trình tự thời gian (Temporal Order Judgement - TOJ), Nhận thức thời gian, Độ mềm dẻo thần kinh và Sự tập trung [3].

Dù nhóm uống kava có sự cải thiện nhẹ về mức độ tập trung ở thời điểm kết thúc buổi uống, dữ liệu so sánh giữa hai nhóm cho thấy sự suy giảm đáng kể ở khả năng phán đoán trình tự thời gian (TOJ) [3]. Phán đoán trình tự thời gian là chức năng điều hành thiết yếu liên quan đến việc ra quyết định, kiểm soát hành vi và xử lý luồng thông tin – những yếu tố sống còn khi xử lý tình huống giao thông [3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2020 cũng theo dõi 20 người tham gia uống kava liều cao theo cách truyền thống (lượng kavalactones nạp vào vượt quá 2.000 mg) và 20 người nhóm đối chứng trong một buổi kéo dài 6 giờ [8]. Các nhà nghiên cứu sử dụng hệ thống bài kiểm tra Vienna Test System-Traffic để đo độ tập trung phân chia và tốc độ phản ứng [8]. Mặc dù kết quả trên máy không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm, các quan sát thực tế lại ghi nhận cử động và lời nói của những người uống kava bị chậm lại rõ rệt theo thời gian [8]. Sự mâu thuẫn giữa kết quả bài kiểm tra trong phòng thí nghiệm và quan sát thực tế từ cảnh sát giao thông cho thấy nguy cơ suy giảm chức năng vẫn tồn tại khi dùng liều lượng lớn [8].

Tình trạng nhiễm độc kava và hồ sơ thực tế tại hiện trường

Khi lượng tiêu thụ vượt xa ngưỡng cho phép, kava có thể dẫn tới tình trạng nhiễm độc cấp tính gây mất kiểm soát vận động. Một nghiên cứu năm 2003 đã so sánh 11 người bị nhiễm độc do uống kava giải trí với 17 người ở nhóm đối chứng [4]. Những người bị nhiễm độc đã tiêu thụ trung bình tới 205 g bột kava mỗi người (gấp khoảng 150 lần liều dùng lâm sàng thông thường) trong một buổi kéo dài 14,4 giờ [4].

Các cuộc kiểm tra diễn ra 8 giờ sau khi buổi uống kết thúc cho thấy những người này xuất hiện triệu chứng mất điều hòa vận động (thất điều), run rẩy, an thần, co thắt mí mắt, cùng hiện tượng rối loạn tầm vận động mắt (saccadic dysmetria) và chuyển động mắt bị chậm lại [4]. Khi độ phức tạp của bài kiểm tra tìm kiếm thị giác tăng lên, độ chính xác của họ cũng bị giảm sút rõ rệt [4]. Những bất thường này chỉ ra sự gián đoạn trong chức năng tiểu não và hệ GABA, làm mất khả năng phối hợp động tác mượt mà [4].

Rủi ro này không dừng lại ở nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà đã được ghi nhận trên thực tế. Một báo cáo năm 2019 tại bang Iowa (Mỹ) đã trình bày 4 trường hợp người lái xe bị suy giảm khả năng điều khiển phương tiện do sử dụng kava, được xác định thông qua đánh giá của Chuyên gia Nhận diện Ma túy (DRE) [5]. Xét nghiệm nước tiểu của các đối tượng này âm tính với các chất ma túy phổ biến, nhưng phân tích chuyên sâu đã xác nhận sự hiện diện của kavalactones [5].

Những người lái xe này có hành vi lái xe kém an toàn, biểu hiện dấu hiệu nhiễm độc thần kinh và suy giảm khả năng vận động tương tự như người chịu ảnh hưởng của các chất ức chế thần kinh trung ương [5]. Báo cáo khẳng định việc tiêu thụ kava liều cao có thể cản trở khả năng vận hành phương tiện một cách an toàn [5].

Bằng chứng về việc dùng kava lâu dài đối với chức năng não bộ

Dù liều cao cấp tính có thể gây nguy hiểm tức thì cho người lái xe, các nghiên cứu dài hạn lại ghi nhận những khía cạnh khác biệt về nhận thức. Một tổng quan hệ thống năm 2011 xem xét 10 thử nghiệm lâm sàng trên người (gồm 7 nghiên cứu cấp tính và 3 nghiên cứu mãn tính) đã kết luận rằng phần lớn bằng chứng cho thấy kava không gây ra các tác động tiêu cực đáng kể có thể lặp lại đối với nhận thức [6]. Tuy nhiên, tổng quan cũng ghi nhận có nghiên cứu cho thấy kava làm tăng hiện tượng lắc lư cơ thể hoặc làm suy giảm sự chú ý thị giác khi phải xử lý các tác vụ có nhu cầu nhận thức cao [6].

Tại miền bắc nước Úc, một nghiên cứu năm 2003 đã khảo sát những người sử dụng kava nặng lâu năm (lên đến 18 năm) và những người đã cai kava trên 6 tháng [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng các bài kiểm tra chuyển động mắt nhanh (saccade) và trắc nghiệm nhận thức có giá trị xuyên văn hóa [1]. Kết quả không tìm thấy bằng chứng nào về sự suy giảm chức năng nhận thức hoặc rối loạn chuyển động mắt ở cả người đang dùng kava liều nặng lẫn người đã ngừng sử dụng [1]. Không có bằng chứng về việc kava gây tổn thương não mạn tính, mặc dù nhóm dùng thường xuyên có dấu hiệu men gan tăng cao, bệnh da kava và chỉ số BMI thấp [1].

Như vậy, các hạn chế về phản xạ do kava gây ra phần lớn mang tính chất cấp tính tại thời điểm nồng độ chất an thần trong máu đang ở mức cao, chứ không nhất thiết để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn [1], [4].

Ai cần thận trọng và cách bảo đảm an toàn khi dùng kava

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, kava là một dược liệu có đặc tính dược lý mạnh mẽ. Người dùng cần lưu ý những điểm sau để đảm bảo an toàn cho bản thân và cộng đồng:

  • Người chuẩn bị lái xe hoặc vận hành máy móc: Tuyệt đối không tiêu thụ kava với liều lượng lớn hoặc tham gia các buổi uống kava truyền thống, uống dạng giải trí kéo dài trước khi cầm lái [3], [5], [4]. Tác động làm chậm chuyển động mắt, run rẩy và suy giảm phán đoán tình huống có thể trực tiếp dẫn tới tai nạn [5], [4].
  • Người có tiền sử bệnh gan: Nhiều nghiên cứu độc lập ghi nhận người sử dụng kava liều lượng lớn hoặc kéo dài có hiện tượng tăng men gan (GGT và ALP) [1], [4]. Người mắc bệnh lý về gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
  • Tuân thủ đúng liều lượng chỉ định: Nếu sử dụng kava như một biện pháp hỗ trợ giải lo âu hoặc mất ngủ, chỉ nên dùng các chế phẩm đã được tiêu chuẩn hóa ở liều điều trị y khoa đã được nghiên cứu an toàn (như 180 mg kavalactones) [2]. Không tự ý tăng liều gấp nhiều lần hoặc pha trộn bột kava để uống thâu đêm [8], [4].
  • Không kết hợp với các chất an thần khác: Vì kava tác động lên các thụ thể thần kinh và tạo cảm giác thư giãn, việc dùng chung với rượu bia hoặc các thuốc ức chế thần kinh khác có thể làm tăng nguy cơ ngộ độc và suy giảm điều hòa vận động nghiêm trọng [5].

Kava có thể là một thảo dược hỗ trợ giải lo âu mà không làm mất tỉnh táo hay giảm phản xạ phanh nếu dùng đúng liều y tế tiêu chuẩn [2], [7]. Tuy nhiên, nếu lạm dụng ở liều cao theo phong cách giải trí, tác dụng an thần và giãn cơ của kavalactones sẽ làm suy giảm chức năng vận động và phán đoán, biến việc cầm lái thành mối hiểm họa khôn lường [3], [5]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, sử dụng đúng liều lượng khuyến cáo và tuyệt đối không lái xe khi cảm thấy cơ thể chậm chạp, mất phối hợp động tác.